{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/5.5","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"5.5","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.5. (0-1)\nKtóra cecha występuje u bakterii - organizmów prokariotycznych? Zaznacz właściwą\nodpowiedź spośród podanych.\nA. obecność mitochondriów\nB. rybosomy o współczynniku sedymentacji równym 80S\nC. chityna jako główny składnik ściany komórkowej\nD. translacja cząsteczki mRNA rozpoczynająca się przed zakończeniem jej syntezy\n5.3.\n0-1\n5.4.\n0-1\n5.5.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"D","answer_text":"Zadanie 5.5. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nII. Komórka. Zdający:\n13) wykazuje różnice w budowie komórki\nprokariotycznej i eukariotycznej.\nZasady oceniania\n1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nD","solution":"**D** — translacja mRNA rozpoczyna się **przed zakończeniem** jego syntezy. Uzasadnienie: u prokariontów **brak jądra** → transkrypcja i translacja zachodzą w **tej samej** komorze cytoplazmy → rybosomy \"siadają\" na mRNA **zanim** RNA-polimeraza skończy transkrypcję. To **sprzężona** transkrypcja-translacja (klasyczny obraz \"choinki\" — wiele rybosomów na jednym mRNA jednocześnie).","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-5.5.webp","solution_image":null,"topics":"ekstremofile, psychrofile, termofile, błona komórkowa, GC vs AU, PCR, prokarioty","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5.5. (0-1)
Która cecha występuje u bakterii - organizmów prokariotycznych? Zaznacz właściwą
odpowiedź spośród podanych.
A. obecność mitochondriów
B. rybosomy o współczynniku sedymentacji równym 80S
C. chityna jako główny składnik ściany komórkowej
D. translacja cząsteczki mRNA rozpoczynająca się przed zakończeniem jej syntezy
5.3.
0-1
5.4.
0-1
5.5.
0-1
MBIP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 5.5. (0-1)
Wymaganie ogólne
Wymaganie szczegółowe
I. Pogłębianie wiedzy z zakresu
różnorodności biologicznej oraz zjawisk
i procesów biologicznych zachodzących na
różnych poziomach organizacji życia.
Zdający:

\n
  1. opisuje […] organizmy.
\n

II. Komórka. Zdający:

\n
  1. wykazuje różnice w budowie komórki
\n

prokariotycznej i eukariotycznej.
Zasady oceniania
1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
D

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

D — translacja mRNA rozpoczyna się przed zakończeniem jego syntezy. Uzasadnienie: u prokariontów brak jądra → transkrypcja i translacja zachodzą w tej samej komorze cytoplazmy → rybosomy "siadają" na mRNA zanim RNA-polimeraza skończy transkrypcję. To sprzężona transkrypcja-translacja (klasyczny obraz "choinki" — wiele rybosomów na jednym mRNA jednocześnie).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

D - translacja cząsteczki mRNA rozpoczynająca się przed zakończeniem jej syntezy (sprzężenie transkrypcji z translacją).

\n

Sposób 1 - Analiza każdej opcji

\n

A. Obecność mitochondriów - ❌
Mitochondria to organella eukariotyczne. Bakterie (prokarionty) NIE mają mitochondriów - oddychanie tlenowe odbywa się w błonie cytoplazmatycznej (i mezosomach, jeśli są). Mitochondria u eukariontów pochodzą od dawnej cyjanobakterii (teoria endosymbiozy), ale to inny rozdział.

\n

B. Rybosomy 80S - ❌
Rybosomy 80S są eukariotyczne (60S + 40S). Bakterie mają rybosomy 70S (50S + 30S) - mniejsze, prokariotyczne. Antybiotyki jak streptomycyna atakują tylko 70S → zabijają bakterie, nie szkodzą eukariotom.

\n

C. Chityna w ścianie komórkowej - ❌
Chityna to polisacharyd (\\(\\ce{(C8H13NO5)_n}\\)) występujący w ścianach komórkowych grzybów oraz w egzoszkielecie stawonogów (owady, pajęczaki, skorupiaki). Bakterie mają mureinę (peptydoglikan) w ścianach komórkowych - inny polisacharyd z aminocukrów (NAG, NAM) sieciowanych krótkimi peptydami.

\n

D. Translacja przed zakończeniem syntezy mRNA - ✓
U prokariontów transkrypcja i translacja zachodzą równocześnie w cytoplazmie (brak jądra → brak fizycznej separacji). Rybosomy mogą przyłączać się do mRNA jeszcze podczas jego syntezy przez polimerazę RNA - mówi się o sprzężeniu transkrypcji z translacją. U eukariontów to NIEMOŻLIWE: transkrypcja w jądrze, translacja w cytoplazmie + obróbka potranskrypcyjna (splicing, capping, polyA) między.

\n

→ Odpowiedź D.

\n

Sposób 2 - Cechy unikalne dla prokariontów

\n

Prokarionty (bakterie, archeony) mają cechy unikalne:

\n\n

Z podanych opcji tylko D opisuje cechę prokariontów. A, B, C to cechy eukariontów lub innych grup.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 5.5:

- 1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.
- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
\n

Wzory z karty CKE

\n

Karta wzorów BIO nie zawiera schematu komórki prokariotycznej vs eukariotycznej - to podstawa programowa. Pośrednio przydatne: kod genetyczny (str. 5) jest uniwersalny dla wszystkich organizmów (prokariontów i eukariontów) - różnice są w mechanizmach transkrypcji i translacji, nie w samym kodzie.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Odp. | Dlaczego błędne |
| A | Mitochondria są organellami eukariotycznymi, NIE bakteryjnymi |
| B | 80S to rybosomy eukariotyczne; bakterie mają 70S |
| C | Chityna to ścianka grzybów / egzoszkielet stawonogów; bakterie mają mureinę |
| D | ✓ Sprzężenie transkrypcji z translacją to cecha unikalna dla prokariontów (brak jądra, brak obróbki mRNA) |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Częsty błąd - wybór C (chityna). Pamiętaj: chityna to grzyby i stawonogi, NIE bakterie. Bakterie mają mureinę / peptydoglikan.
\n
⚠️ Uwaga: „Bakterie nie mają jądra" → konsekwencją jest brak fizycznej separacji transkrypcji i translacji → mRNA może być czytany przez rybosom w trakcie syntezy. To bardzo charakterystyczna cecha prokariontów.
\n
⚠️ Uwaga: Niektóre bakterie mają „mezosomy" (wgłębienia błony cytoplazmatycznej z aktywnością oddechową) - to NIE są mitochondria! Mezosomy to fałdy błony, nie organella.
\n
⚠️ Uwaga: Cyjanobakterie mają tylakoidy (do fotosyntezy) - to też nie jest organella, tylko wewnętrzny system błon w cytoplazmie. Chloroplasty (z tylakoidami) są eukariotyczne.
"}]}