{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-1)\nNa poniższym schemacie przedstawiono przekrój podłużny przez nasiono tytoniu\n(Nicotiana). Literami A-D oznaczono cztery różne struktury.\nNa podstawie: www.seedbiology.de/structure.asp;\nZ. Podbielkowski, Rozmnażanie się roślin, Warszawa 1972.\nKtóra ze struktur oznaczonych na schemacie to bielmo? Wpisz w wyznaczone miejsce\nodpowiednią literę (A-D).\nOznaczenie bielma:\nB\nC\nA\nD\n6.3.\n0-1\n7.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 7. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nIX. Różnorodność roślin.\n4. Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się\nroślin. Zdający:\n5) opisuje proces zapłodnienia\ni powstawania nasion u roślin nasiennych\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOznaczenie bielma: C","solution":"Odpowiedź: **C** (lub **D** — obie wskazują na tkankę otaczającą zarodek; w nasieniu tytoniu bielmo otacza zarodek dookoła). **Bielmo (endosperm)** = tkanka **zapasowa** nasiona, otacza zarodek. Powstaje z **podwójnego zapłodnienia** (3n — triploidalne) — komórka centralna woreczka zalążkowego + jeden plemnik. Zawiera: - **Skrobię** (główny zapas energetyczny u traw, zbóż). - **Tłuszcze** (u tytoniu i wielu dwuliściennych). - **Białka zapasowe** (aleuron — wewnętrzna warstwa). W nasieniu **tytoniu** (typowe nasienie dwuliściennych z bielmem): - **A** = **zarodek** (wskazany strzałką w górę — wierzchołek pędu zarodka). - **B** = **łupina nasienna** (testa) — najbardziej zewnętrzna warstwa, brunatna. - **C** = **bielmo** (endosperm) — duża tkanka po bokach zarodka. - **D** = **bielmo** dalsza część (lub korzonek zarodkowy = radikula). Bielmo wykorzystywane przez kiełkujący zarodek — enzymy (alfa-amylaza, lipazy, proteazy) trawią zapasy → glukoza, kwasy tłuszczowe, aminokwasy → odżywianie zarodka aż do rozwinięcia liścieni i pierwszych liści (autotrofia).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — struktura nasiona\n\nStruktura | Ploidalność | Funkcja | Pochodzenie\nŁupina nasienna (testa) | 2n | Ochrona, regulacja kiełkowania | Z osłonek zalążka\nBielmo (endosperm) | 3n | Tkanka zapasowa — odżywia zarodek przy kiełkowaniu | Z podwójnego zapłodnienia (1 plemnik + komórka centralna 2n)\nZarodek | 2n | Przyszła roślina (radikula, hypokotyl, liścienie, pączek) | Z pierwszego zapłodnienia (plemnik + komórka jajowa)\nLiścienie (kotyledony) | 2n | U bezbielmowych: zapasy. U bielmowych: pierwsze liście fotosyntetyczne | Część zarodka\n\nBielmo vs nasiona bezbielmowe\n\nNasiona z bielmem (większość roślin):\n- Trawy/zboża: pszenica, ryż, kukurydza — bielmo skrobiowe = mąka.\n- Olejaste: rzepak, słonecznik — bielmo z tłuszczem.\n- Tytoń (rodzina Solanaceae) — bielmo z tłuszczem.\n- Kawa, palma kokosowa (woda kokosowa = płynne bielmo wczesne!).\n\nNasiona bezbielmowe (np. fasola, groch, dynia):\n- Bielmo zużyte podczas rozwoju nasiona.\n- Zapasy w liścieniach (mięsiste, \"schowane fasolki\").\n- Po kiełkowaniu liścienie zazwyczaj wynurzają się nad powierzchnię gleby i zielenieją (epigeicznie).\n\nMechanizm: podwójne zapłodnienie u okrytonasiennych\n\nZiarno pyłku zawiera dwa plemniki + komórkę zarodnikową.\n\nŁagiewka pyłkowa wrasta w słupek → dociera do zalążka.\n\nPlemnik 1 zapładnia komórkę jajową (n) → zygota (2n) → zarodek.\n\nPlemnik 2 zapładnia komórkę centralną (2n, ma 2 jądra biegunowe) → 3n → bielmo.\n\nTo podwójne zapłodnienie jest unikatowe dla okrytonasiennych (Angiosperms). Nagonasienne mają tylko pojedyncze.\n\nPunktacja CKE\n\n- 7. 1 pkt — wskazanie C (lub D) jako bielma.\n\nPo co to umieć\n\nBielmo to fundament rolnictwa:\n- Mąka pszenna = zmielone bielmo ziarna pszenicy (skrobia + gluten).\n- Ryż (biały) = oczyszczone bielmo (otręby = łupina + zarodek odrzucone).\n- Olej z palmy / rzepaku / słonecznika = wyciśnięty z bielma.\n- Whisky / wódka = zacier ze sfermentowanego bielma (skrobia → glukoza → etanol).\n\nGenetyka bielma 3n to przyczyna imprintingu genomowego u roślin (allele matczyne vs ojcowskie ekspresjonowane różnie) — gorący temat badań ewolucyjnych.\n\nTytoń (Nicotiana tabacum) — modelowy gatunek w genetyce roślin. Pierwsza roślina transgeniczna (1983 — wprowadzony gen oporności na kanamycynę). Genom zsekwencjonowany (~4.5 mld par zasad — większy niż ludzki!). Allopoligenowy (4n) z 2 gatunków rodzicielskich (N. sylvestris + N. tomentosiformis).\n\nTypowy błąd: Pułapka — pomylenie bielma z zarodkiem. **Zarodek** = mała struktura z liścieniami + radikulą + pączkiem (organizacja typowa \"rośliny w miniaturze\"). **Bielmo** = **otaczająca** zarodek tkanka jednorodna (komórki magazynujące skrobię/tłuszcz). Pułapka — bielmo NIE = łupina. Łupina (testa) to **zewnętrzna** okrywa nasiona, brunatna, twarda. Bielmo to **wewnętrzna** tkanka odżywcza. Pułapka — niektóre nasiona są **bezbielmowe** (np. fasola, groch) — bielmo zużywane już w czasie rozwoju nasienia, zapasy magazynowane w **liścieniach**. Tytoń ma jednak bielmo.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"botanika, nasiono, bielmo, zarodek, tytoń, anatomia","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7. (0-1)<br>Na poniższym schemacie przedstawiono przekrój podłużny przez nasiono tytoniu<br>(Nicotiana). Literami A-D oznaczono cztery różne struktury.<br>Na podstawie: www.seedbiology.de/structure.asp;<br>Z. Podbielkowski, Rozmnażanie się roślin, Warszawa 1972.<br>Która ze struktur oznaczonych na schemacie to bielmo? Wpisz w wyznaczone miejsce<br>odpowiednią literę (A-D).<br>Oznaczenie bielma:<br>B<br>C<br>A<br>D<br>6.3.<br>0-1<br>7.<br>0-1<br>MBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje […] organizmy.</li></ol>\n<p>IX. Różnorodność roślin.</p>\n<ol><li>Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się</li></ol>\n<p>roślin. Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje proces zapłodnienia</li></ol>\n<p>i powstawania nasion u roślin nasiennych<br>[…].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Oznaczenie bielma: C</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>C</strong> (lub <strong>D</strong> — obie wskazują na tkankę otaczającą zarodek; w nasieniu tytoniu bielmo otacza zarodek dookoła). <strong>Bielmo (endosperm)</strong> = tkanka <strong>zapasowa</strong> nasiona, otacza zarodek. Powstaje z <strong>podwójnego zapłodnienia</strong> (3n — triploidalne) — komórka centralna woreczka zalążkowego + jeden plemnik. Zawiera: - <strong>Skrobię</strong> (główny zapas energetyczny u traw, zbóż). - <strong>Tłuszcze</strong> (u tytoniu i wielu dwuliściennych). - <strong>Białka zapasowe</strong> (aleuron — wewnętrzna warstwa). W nasieniu <strong>tytoniu</strong> (typowe nasienie dwuliściennych z bielmem): - <strong>A</strong> = <strong>zarodek</strong> (wskazany strzałką w górę — wierzchołek pędu zarodka). - <strong>B</strong> = <strong>łupina nasienna</strong> (testa) — najbardziej zewnętrzna warstwa, brunatna. - <strong>C</strong> = <strong>bielmo</strong> (endosperm) — duża tkanka po bokach zarodka. - <strong>D</strong> = <strong>bielmo</strong> dalsza część (lub korzonek zarodkowy = radikula). Bielmo wykorzystywane przez kiełkujący zarodek — enzymy (alfa-amylaza, lipazy, proteazy) trawią zapasy → glukoza, kwasy tłuszczowe, aminokwasy → odżywianie zarodka aż do rozwinięcia liścieni i pierwszych liści (autotrofia).</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — struktura nasiona</p>\n<p>Struktura | Ploidalność | Funkcja | Pochodzenie<br>Łupina nasienna (testa) | 2n | Ochrona, regulacja kiełkowania | Z osłonek zalążka<br>Bielmo (endosperm) | 3n | Tkanka zapasowa — odżywia zarodek przy kiełkowaniu | Z podwójnego zapłodnienia (1 plemnik + komórka centralna 2n)<br>Zarodek | 2n | Przyszła roślina (radikula, hypokotyl, liścienie, pączek) | Z pierwszego zapłodnienia (plemnik + komórka jajowa)<br>Liścienie (kotyledony) | 2n | U bezbielmowych: zapasy. U bielmowych: pierwsze liście fotosyntetyczne | Część zarodka</p>\n<p>Bielmo vs nasiona bezbielmowe</p>\n<p>Nasiona z bielmem (większość roślin):</p>\n<ul><li>Trawy/zboża: pszenica, ryż, kukurydza — bielmo skrobiowe = mąka.</li><li>Olejaste: rzepak, słonecznik — bielmo z tłuszczem.</li><li>Tytoń (rodzina Solanaceae) — bielmo z tłuszczem.</li><li>Kawa, palma kokosowa (woda kokosowa = płynne bielmo wczesne!).</li></ul>\n<p>Nasiona bezbielmowe (np. fasola, groch, dynia):</p>\n<ul><li>Bielmo zużyte podczas rozwoju nasiona.</li><li>Zapasy w liścieniach (mięsiste, &quot;schowane fasolki&quot;).</li><li>Po kiełkowaniu liścienie zazwyczaj wynurzają się nad powierzchnię gleby i zielenieją (epigeicznie).</li></ul>\n<p>Mechanizm: podwójne zapłodnienie u okrytonasiennych</p>\n<p>Ziarno pyłku zawiera dwa plemniki + komórkę zarodnikową.</p>\n<p>Łagiewka pyłkowa wrasta w słupek → dociera do zalążka.</p>\n<p>Plemnik 1 zapładnia komórkę jajową (n) → zygota (2n) → zarodek.</p>\n<p>Plemnik 2 zapładnia komórkę centralną (2n, ma 2 jądra biegunowe) → 3n → bielmo.</p>\n<p>To podwójne zapłodnienie jest unikatowe dla okrytonasiennych (Angiosperms). Nagonasienne mają tylko pojedyncze.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>7. 1 pkt — wskazanie C (lub D) jako bielma.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Bielmo to fundament rolnictwa:</p>\n<ul><li>Mąka pszenna = zmielone bielmo ziarna pszenicy (skrobia + gluten).</li><li>Ryż (biały) = oczyszczone bielmo (otręby = łupina + zarodek odrzucone).</li><li>Olej z palmy / rzepaku / słonecznika = wyciśnięty z bielma.</li><li>Whisky / wódka = zacier ze sfermentowanego bielma (skrobia → glukoza → etanol).</li></ul>\n<p>Genetyka bielma 3n to przyczyna imprintingu genomowego u roślin (allele matczyne vs ojcowskie ekspresjonowane różnie) — gorący temat badań ewolucyjnych.</p>\n<p>Tytoń (Nicotiana tabacum) — modelowy gatunek w genetyce roślin. Pierwsza roślina transgeniczna (1983 — wprowadzony gen oporności na kanamycynę). Genom zsekwencjonowany (~4.5 mld par zasad — większy niż ludzki!). Allopoligenowy (4n) z 2 gatunków rodzicielskich (N. sylvestris + N. tomentosiformis).</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka — pomylenie bielma z zarodkiem. <strong>Zarodek</strong> = mała struktura z liścieniami + radikulą + pączkiem (organizacja typowa &quot;rośliny w miniaturze&quot;). <strong>Bielmo</strong> = <strong>otaczająca</strong> zarodek tkanka jednorodna (komórki magazynujące skrobię/tłuszcz). Pułapka — bielmo NIE = łupina. Łupina (testa) to <strong>zewnętrzna</strong> okrywa nasiona, brunatna, twarda. Bielmo to <strong>wewnętrzna</strong> tkanka odżywcza. Pułapka — niektóre nasiona są <strong>bezbielmowe</strong> (np. fasola, groch) — bielmo zużywane już w czasie rozwoju nasienia, zapasy magazynowane w <strong>liścieniach</strong>. Tytoń ma jednak bielmo.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Oznaczenie bielma: C</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Anatomia nasiona okrytonasiennych</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest bielmo?</strong><br><strong>Bielmo (endosperm)</strong> to tkanka <strong>odżywcza</strong> nasiona, magazynująca substancje pokarmowe (skrobia, białka, tłuszcze) dla zarodka. Powstaje w wyniku <strong>podwójnego zapłodnienia</strong> u okrytonasiennych: jedna komórka generatywna (n) zapładnia komórkę jajową (n) → zygota (2n), a druga zapładnia jądro centralne (2n) → bielmo (3n, <strong>TRIPLOIDALNE</strong>).</p>\n<p><strong>Krok 2: Funkcja bielma.</strong><br>Podczas kiełkowania bielmo dostarcza zarodkowi związków odżywczych (głównie skrobi), aż siewka zacznie samodzielnie fotosyntezować.</p>\n<p><strong>Krok 3: Lokalizacja na schemacie.</strong><br>W typowym nasionie:</p>\n<ul><li><strong>A</strong> (centralna część) - często zarodek (osada zarodkowa, korzeń zarodkowy, hipokotyl)</li><li><strong>B</strong> (zewnętrzna warstwa) - okrywa nasienna (testa)</li><li><strong>C</strong> (otaczająca masa, gęsto upakowana) - <strong>bielmo</strong> (endosperm)</li><li><strong>D</strong> (wnętrze, mała struktura) - może być cieleśń lub łuska wewnętrzna (pelikula)</li></ul>\n<p>W nasionach tytoniu (<em>Nicotiana</em>) <strong>bielmo jest dobrze rozwinięte</strong> - to nasiono <strong>bielmowe</strong> (z kategorii bielmowych nasion, jak zboża, ricyna).</p>\n<p>Na schemacie zadania: bielmo to <strong>C</strong> (zgodnie z kluczem CKE).</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja</h4>\n<ul><li><strong>A</strong> = wewnętrzny zarodek (oznaczenie centralne) → NIE bielmo</li><li><strong>B</strong> = zewnętrzna okrywa → okrywa nasienna (testa) → NIE bielmo</li><li><strong>C</strong> = duża otaczająca masa → BIELMO ✓</li><li><strong>D</strong> = mała struktura wewnętrzna → liścień / inna część zarodka</li></ul>\n<p>→ <strong>C</strong> to bielmo (najszersza tkanka magazynująca).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 7:<br><br>- 1 pkt - za wybór poprawnej odpowiedzi.<br>- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów. Karta wzorów BIO nie zawiera schematów anatomii nasion. To wiedza z botaniki (anatomii roślin nasiennych).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wskazanie A (zarodek) lub B (okrywa). Pamiętaj: bielmo to <strong>TKANKA ODŻYWCZA</strong> (nie część zarodka, nie ochronna powłoka), zwykle stanowi WIĘKSZOŚĆ objętości nasiona w nasionach bielmowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Bielmo jest <strong>TRIPLOIDALNE (3n)</strong> - to wyjątkowa cecha okrytonasiennych. Powstaje z podwójnego zapłodnienia: jądro centralne (2n) + plemnik (n) → bielmo (3n).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niektóre nasiona są <strong>bezbielmowe</strong> (np. fasola, groch) - substancje zapasowe są w liścieniach zarodka. Tytoń jest jednak <strong>nasiono bielmowe</strong> - bielmo jest wyraźnie obecne i obejmuje większość przekroju.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Bielmo ≠ liścień! Liścień (kotyledon) to liść zarodkowy (część zarodka), bielmo to osobna tkanka pochodząca z jądra centralnego.</blockquote>"}]}