{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nOkresy nasienne buka zwyczajnego (Fagus sylvatica) następują w odstępach 5-10 lat,\na roczna wydajność produkowanych nasion jest zazwyczaj bardzo niska. Z tego powodu\nleśnicy gromadzą nasiona na zapas.\nW 2017 roku przeprowadzono doświadczenie, w którym wysiano nasiona buka zwyczajnego\nzebrane w latach: 2000, 2006, 2009 i 2017. Nasiona zebrane w latach 2000, 2006 i 2009\nprzechowywano w jednakowych warunkach. Nasiona zebrane w 2017 r. wysiano od razu\npo zbiorze.\nNa poniższym wykresie przedstawiono wyniki doświadczenia w postaci wartości średnich\ni odchylenia standardowego. Na zdjęciu obok przedstawiono siewkę buka zwyczajnego.\nNa podstawie: beagle.miljolare.no;\nA. Małecka i in., Relationship between Mitochondria Changes and Seed Aging […], „PeerJ” 9, 2021.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **Wniosek**: żywotność (siła kiełkowania) nasion buka zwyczajnego **maleje wraz ze wzrostem czasu przechowywania**. Dane: - 0 lat → 100% (pełna żywotność). - 8 lat → ~70%. - 11 lat → ~30%. - 17 lat → ~5% (znikoma). Tendencja: **monotoniczny spadek**. Po ~17 latach niemal cała żywotność utracona — nasiona buka nie nadają się do długiego przechowywania (w przeciwieństwie do np. zbóż). To tłumaczy \"leśniczy nie gromadzi nasion buka na zapas\". **8.2.** Struktura **X** = **liścień** (kotyledon). **Funkcje liścieni**: - **Pierwszy organ fotosyntetyczny** siewki (po wyłonieniu nad powierzchnię gleby, zazielenia się). - **Wykorzystanie zapasów** (skrobia, lipidy z bielma/kotyledonów) do wzrostu zarodka, dopóki nie rozwinie pierwszych liści właściwych. - **Ochrona** wierzchołka wzrostu pędu (pączek apikalny) w pierwszych dniach po kiełkowaniu. Buk jest **dwuliścienny** (Magnoliopsida) → ma **2 liścienie**. *Alternatywnie* (jeśli X wskazuje na inny element): - **Korzeń główny** (radikula): pobieranie wody i soli mineralnych + zakotwiczanie siewki. - **Hypokotyl**: łącznik między korzeniem a liścieniami; rośnie podczas kiełkowania epigeicznego, wynosząc liścienie nad ziemię.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — budowa siewki\n\nOrgan | Funkcja\nRadikula (korzonek zarodkowy) | Pierwszy korzeń — pobiera wodę, zakotwicza\nHypokotyl | Łodyga między radikulą a liścieniami — wynoszenie liścieni przy kiełkowaniu epigeicznym\nLiścienie (kotyledony) | U dwuliściennych: 2. U jednoliściennych: 1. Funkcja: zapas + pierwsza fotosynteza\nPierwsze liście właściwe | Po liścieniach, zwykle wyglądem przypominają liście dorosłej rośliny\nWierzchołek wzrostu pędu | Merystem apikalny — generator dalszych organów\n\nDlaczego nasiona buka nie żyją długo?\n\nNasiona ortodoksyjne (zboża, słonecznik): mogą przeżyć dziesiątki lat przy niskiej wilgotności + niskiej T → banki nasion (Svalbard Global Seed Vault).\n\nNasiona rekalcytrantne (buk, dąb, kasztan, kakaowiec): WYSOKA wilgotność, NIE TOLERUJĄ wysychania. Zachowują żywotność tylko kilka lat. Przechowywanie wymaga warunków zbliżonych do gleby (wilgotne, chłodne, dobrze natlenione).\n\nSkutki:\n- Lasy bukowe regenerują się tylko w lata nasienne (mast years co 5-10 lat). Nie ma \"banku nasion\" w glebie jak u innych roślin.\n- Sadzonki buka komercyjne pochodzą zwykle z świeżego zbioru rocznego.\n\nMechanizm: kiełkowanie buka\n\nPęcznienie: nasiono w glebie pobiera wodę, kotyle (zapas tłuszczowy) ulega aktywacji enzymatycznej.\n\nRadikula przebija łupinę → wzrasta w dół (pozytywny geotropizm).\n\nHypokotyl wydłuża się, wynosząc liścienie nad ziemię (kiełkowanie epigeiczne).\n\nLiścienie zielenią się, rozpoczyna się fotosynteza. Wykorzystywane są resztki zapasów.\n\nPierwsze liście właściwe rozwijają się z wierzchołka pędu między liścieniami. Liścienie zazwyczaj odpadają po kilku tygodniach.\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — wniosek z kierunkiem (maleje / spadek).\n- 8.2. 1 pkt — nazwa (liścień) + funkcja (zapas + fotosynteza).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nBuk to klucz lasów strefy umiarkowanej Europy. Tworzy charakterystyczne lasy bukowe (Fagetum) — UNESCO Site (Bukowe puszcze Karpat, Bieszczady).\n\nLata nasienne:\n- Co 5-10 lat masowy obrodzaj orzeszków bukowych.\n- Mast seeding — strategia ewolucyjna: zalanie drapieżników (myszy, dzików) nasionami w roku obrodzaja → przeżywa ich więcej proporcjonalnie.\n- W latach nie-nasiennych: drzewa \"oszczędzają\" zasoby, populacje drapieżników spadają (głód) → przygotowanie kolejnego roku obrodzaja.\n\nBanki nasion:\n- Svalbard Global Seed Vault (Norwegia, koło bieguna) — ~1 mln próbek nasion z całego świata. \"Doomsday Vault\" — bezpieczeństwo żywnościowe ludzkości.\n- Niestety, nasiona rekalcytrantne (buk, dąb, kakaowiec) NIE są tam przechowywane — wymagają specjalnych warunków.\n\nEkologia buka w kontekście zmian klimatu: buk preferuje umiarkowanie wilgotne i chłodne lasy. Ocieplenie + susze (zmiana klimatu) → wycofywanie się buka na wschód i na większe wysokości. W południowych Niemczech już obserwuje się masowe zamieranie buków od 2018 r.\n\nTypowy błąd: Pułapka 8.1 — wniosek bez kierunku. Klucz: **MALEJE** (kierunek zależności). Sama \"zmienia się\" = za mało. Pułapka 8.1 — wskazanie konkretnych wartości zamiast ogólnej tendencji. CKE pyta o **wniosek** = uogólnienie, nie wyliczenie procentów. Pułapka 8.2 — pomylenie liścienia z liściem właściwym. Liść właściwy = pierwszy \"normalny\" listek (charakterystyczne wcięcia buka). Liścień = **prosty, owalny** listek wykiełkowany jako pierwszy z nasiona. U buka liścienie są charakterystyczne — owalne, mięsiste, krótkotrwałe.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"botanika, kiełkowanie, żywotność nasion, buk zwyczajny, siewka, liścienie","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.<br>Okresy nasienne buka zwyczajnego (Fagus sylvatica) następują w odstępach 5-10 lat,<br>a roczna wydajność produkowanych nasion jest zazwyczaj bardzo niska. Z tego powodu<br>leśnicy gromadzą nasiona na zapas.<br>W 2017 roku przeprowadzono doświadczenie, w którym wysiano nasiona buka zwyczajnego<br>zebrane w latach: 2000, 2006, 2009 i 2017. Nasiona zebrane w latach 2000, 2006 i 2009<br>przechowywano w jednakowych warunkach. Nasiona zebrane w 2017 r. wysiano od razu<br>po zbiorze.<br>Na poniższym wykresie przedstawiono wyniki doświadczenia w postaci wartości średnich<br>i odchylenia standardowego. Na zdjęciu obok przedstawiono siewkę buka zwyczajnego.<br>Na podstawie: beagle.miljolare.no;<br>A. Małecka i in., Relationship between Mitochondria Changes and Seed Aging […], „PeerJ” 9, 2021.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>8.1.</strong> <strong>Wniosek</strong>: żywotność (siła kiełkowania) nasion buka zwyczajnego <strong>maleje wraz ze wzrostem czasu przechowywania</strong>. Dane: - 0 lat → 100% (pełna żywotność). - 8 lat → ~70%. - 11 lat → ~30%. - 17 lat → ~5% (znikoma). Tendencja: <strong>monotoniczny spadek</strong>. Po ~17 latach niemal cała żywotność utracona — nasiona buka nie nadają się do długiego przechowywania (w przeciwieństwie do np. zbóż). To tłumaczy &quot;leśniczy nie gromadzi nasion buka na zapas&quot;. <strong>8.2.</strong> Struktura <strong>X</strong> = <strong>liścień</strong> (kotyledon). <strong>Funkcje liścieni</strong>: - <strong>Pierwszy organ fotosyntetyczny</strong> siewki (po wyłonieniu nad powierzchnię gleby, zazielenia się). - <strong>Wykorzystanie zapasów</strong> (skrobia, lipidy z bielma/kotyledonów) do wzrostu zarodka, dopóki nie rozwinie pierwszych liści właściwych. - <strong>Ochrona</strong> wierzchołka wzrostu pędu (pączek apikalny) w pierwszych dniach po kiełkowaniu. Buk jest <strong>dwuliścienny</strong> (Magnoliopsida) → ma <strong>2 liścienie</strong>. <em>Alternatywnie</em> (jeśli X wskazuje na inny element): - <strong>Korzeń główny</strong> (radikula): pobieranie wody i soli mineralnych + zakotwiczanie siewki. - <strong>Hypokotyl</strong>: łącznik między korzeniem a liścieniami; rośnie podczas kiełkowania epigeicznego, wynosząc liścienie nad ziemię.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — budowa siewki</p>\n<p>Organ | Funkcja<br>Radikula (korzonek zarodkowy) | Pierwszy korzeń — pobiera wodę, zakotwicza<br>Hypokotyl | Łodyga między radikulą a liścieniami — wynoszenie liścieni przy kiełkowaniu epigeicznym<br>Liścienie (kotyledony) | U dwuliściennych: 2. U jednoliściennych: 1. Funkcja: zapas + pierwsza fotosynteza<br>Pierwsze liście właściwe | Po liścieniach, zwykle wyglądem przypominają liście dorosłej rośliny<br>Wierzchołek wzrostu pędu | Merystem apikalny — generator dalszych organów</p>\n<p>Dlaczego nasiona buka nie żyją długo?</p>\n<p>Nasiona ortodoksyjne (zboża, słonecznik): mogą przeżyć dziesiątki lat przy niskiej wilgotności + niskiej T → banki nasion (Svalbard Global Seed Vault).</p>\n<p>Nasiona rekalcytrantne (buk, dąb, kasztan, kakaowiec): WYSOKA wilgotność, NIE TOLERUJĄ wysychania. Zachowują żywotność tylko kilka lat. Przechowywanie wymaga warunków zbliżonych do gleby (wilgotne, chłodne, dobrze natlenione).</p>\n<p>Skutki:</p>\n<ul><li>Lasy bukowe regenerują się tylko w lata nasienne (mast years co 5-10 lat). Nie ma &quot;banku nasion&quot; w glebie jak u innych roślin.</li><li>Sadzonki buka komercyjne pochodzą zwykle z świeżego zbioru rocznego.</li></ul>\n<p>Mechanizm: kiełkowanie buka</p>\n<p>Pęcznienie: nasiono w glebie pobiera wodę, kotyle (zapas tłuszczowy) ulega aktywacji enzymatycznej.</p>\n<p>Radikula przebija łupinę → wzrasta w dół (pozytywny geotropizm).</p>\n<p>Hypokotyl wydłuża się, wynosząc liścienie nad ziemię (kiełkowanie epigeiczne).</p>\n<p>Liścienie zielenią się, rozpoczyna się fotosynteza. Wykorzystywane są resztki zapasów.</p>\n<p>Pierwsze liście właściwe rozwijają się z wierzchołka pędu między liścieniami. Liścienie zazwyczaj odpadają po kilku tygodniach.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>8.1. 1 pkt — wniosek z kierunkiem (maleje / spadek).</li><li>8.2. 1 pkt — nazwa (liścień) + funkcja (zapas + fotosynteza).</li><li>Suma: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Buk to klucz lasów strefy umiarkowanej Europy. Tworzy charakterystyczne lasy bukowe (Fagetum) — UNESCO Site (Bukowe puszcze Karpat, Bieszczady).</p>\n<p>Lata nasienne:</p>\n<ul><li>Co 5-10 lat masowy obrodzaj orzeszków bukowych.</li><li>Mast seeding — strategia ewolucyjna: zalanie drapieżników (myszy, dzików) nasionami w roku obrodzaja → przeżywa ich więcej proporcjonalnie.</li><li>W latach nie-nasiennych: drzewa &quot;oszczędzają&quot; zasoby, populacje drapieżników spadają (głód) → przygotowanie kolejnego roku obrodzaja.</li></ul>\n<p>Banki nasion:</p>\n<ul><li>Svalbard Global Seed Vault (Norwegia, koło bieguna) — ~1 mln próbek nasion z całego świata. &quot;Doomsday Vault&quot; — bezpieczeństwo żywnościowe ludzkości.</li><li>Niestety, nasiona rekalcytrantne (buk, dąb, kakaowiec) NIE są tam przechowywane — wymagają specjalnych warunków.</li></ul>\n<p>Ekologia buka w kontekście zmian klimatu: buk preferuje umiarkowanie wilgotne i chłodne lasy. Ocieplenie + susze (zmiana klimatu) → wycofywanie się buka na wschód i na większe wysokości. W południowych Niemczech już obserwuje się masowe zamieranie buków od 2018 r.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 8.1 — wniosek bez kierunku. Klucz: <strong>MALEJE</strong> (kierunek zależności). Sama &quot;zmienia się&quot; = za mało. Pułapka 8.1 — wskazanie konkretnych wartości zamiast ogólnej tendencji. CKE pyta o <strong>wniosek</strong> = uogólnienie, nie wyliczenie procentów. Pułapka 8.2 — pomylenie liścienia z liściem właściwym. Liść właściwy = pierwszy &quot;normalny&quot; listek (charakterystyczne wcięcia buka). Liścień = <strong>prosty, owalny</strong> listek wykiełkowany jako pierwszy z nasiona. U buka liścienie są charakterystyczne — owalne, mięsiste, krótkotrwałe.</p>"}]}