{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nNa poniższym zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego\nprzez łodygę lipy (Tilia) o budowie pierwotnej.\nFotografia: A. Fayette, M.S. Reynolds, Berkshire Community College Bioscience Image Library.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** - Tkanka okrywająca przedstawiona to **skórka** (epiderma). Powstaje z merystemu **wierzchołkowego** (apikalnego). - Kolenchyma to tkanka **żywa** (ma cytoplazmę, jądro) — wzmacniająca. **Klucz**: łodyga **pierwotna** = jeszcze nie ma **korkowicy** (która powstaje z fellogenu = miazgi korkotwórczej, w wyniku **wtórnego** przyrostu na grubość). W łodydze pierwotnej okrywę stanowi **skórka**. **Kolenchyma żywa** vs **sklerenchyma martwa** — to klucz różnicowania. Kolenchyma zachowuje zdolność wzrostu, sklerenchyma jest gotowym \"betonem\" włóknistym. **9.2.** Tkanka okrywająca (**skórka**) pełni funkcję ochronną, ponieważ: **Cecha widoczna na zdjęciu**: - **Pojedyncza warstwa zwartych komórek** o **ścisłym** ułożeniu, **bez przestworów międzykomórkowych**. **Mechanizm ochrony**: - **Ścisłe ułożenie** komórek tworzy **mechaniczną barierę** dla patogenów (bakterii, grzybów), pyłów, owadów. - **Zewnętrzna ściana komórkowa** jest **wyraźnie grubsza** niż wewnętrzna (widoczne na zdjęciu) → odporność mechaniczna na otarcia + uderzenia. - **Kutykula** (cienka warstwa wosku na zewnętrznej ścianie) — chroni przed **utratą wody** (transpiracja) + przed promieniowaniem UV. Alternatywnie: **brak przestworów międzykomórkowych** = barera dla patogenów; aparaty szparkowe (stomatocyty) regulują wymianę gazów (CO₂/O₂) i transpirację.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — tkanki roślinne\n\nTkanka | Funkcja | Komórki\nSkórka (epiderma) | Ochrona zewnętrzna, regulacja wymiany gazowej (aparaty szparkowe) | Żywe, zwarte, pojedyncza warstwa, kutykula\nKorkowica (peridermal) | Ochrona w łodygach wtórnych | Martwe komórki z suberynowymi ścianami\nKolenchyma | Wzmacniająca elastyczna (młodzi roślin, ogonki liści) | Żywe, zgrubienia ścian w narożach\nSklerenchyma (włókna + sklereidy) | Wzmacniająca sztywna (dorosłe rośliny, łodygi drzew) | Martwe, lignifikowane ściany\nMiękisz (parenchyma) | Fotosynteza, magazynowanie, gojenie | Żywe, cienkościenne, przestwory\nKsylem | Transport wody i soli | Naczynia (martwe) + cewki\nFloem | Transport produktów fotosyntezy | Rurki sitowe (żywe, bez jądra) + komórki towarzyszące\n\nMechanizm: skórka vs korkowica\n\nŁodyga PIERWOTNA (młoda, jednoroczna): pochodzi z merystemu wierzchołkowego. Okrywa = skórka (epiderma) — pojedyncza warstwa żywych komórek z kutykulą.\n\nŁodyga WTÓRNA (wieloletnia, np. pień drzewa): kambium + fellogen (miazga korkotwórcza) tworzą dodatkowe tkanki. Stara skórka pęka i odpada, zastępowana przez korkowicę (peridermę) = warstwy martwych komórek z suberyną.\n\nZadanie mówi \"łodyga o budowie pierwotnej\" → musi być skórka + merystem wierzchołkowy.\n\nMechanizm: kolenchyma vs sklerenchyma\n\nCecha | Kolenchyma | Sklerenchyma\nStan komórki | Żywa (jądro, cytoplazma) | Martwa (po lignifikacji)\nŚciana | Nierównomiernie zgrubiała (w narożach) | Równomiernie zgrubiała (lignifikowana)\nElastyczność | Elastyczna, plastyczna | Sztywna, krucha\nRośnie z rośliną? | TAK (może się wydłużać) | NIE (raz uformowana, sztywna)\nLokalizacja | Młode łodygi, ogonki liści, owoce | Łyko (sklereidy), włókna lnu, łupiny orzechów\n\nMechanizm: funkcja ochronna skórki (9.2)\n\nBariera fizyczna:\n- Pojedyncza warstwa zwartych komórek → trudno przebić.\n- Brak przestworów międzykomórkowych → mikroorganizmy nie wchodzą \"między komórki\".\n- Gruba ściana zewnętrzna (widoczna na fotografii) → mechaniczna odporność.\n\nBariera chemiczna:\n- Kutykula = woskowa warstwa na zewnętrznej ścianie → niewchłaniają wody (przy deszczu) + chronią przed wysuszeniem.\n- Aparaty szparkowe w skórce regulują otwarcie/zamknięcie → minimalizują utratę wody.\n\nBariera biologiczna:\n- Antybakteryjne związki wtórne (fitoaleksyny) wydzielane w odpowiedzi na infekcję.\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 2 pkt — 3 wybory (skórka, wierzchołkowego, żywa) - po 1 pkt za każdą poprawną parę odpowiedzi.\n- 9.2. 1 pkt — funkcja ochronna + jedna cecha z fotografii (zwartość, grubsza ściana, pojedyncza warstwa).\n- Suma: 3 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nSkórka roślin = analog skóry zwierząt:\n- Aparaty szparkowe w skórce = \"pory\" kontrolujące wymianę gazów (CO₂ do fotosyntezy, O₂ z fotosyntezy, H₂O parująca = transpiracja).\n- Kutykula = woskowa \"wodoodporna powłoka\" — szczególnie gruba u roślin sucholubnych (xerofitów, np. agawa, sukulenty).\n- Włoski (trichomes) w skórce — funkcje: ochrona przed światłem, zwierzętami (kolce pokrzywy), odbicie UV.\n\nKorkowica = źródło korka komercyjnego z dębu korkowego (Quercus suber) — produkcja butelek do wina. Portugalia jest największym producentem (~50% światowej produkcji).\n\nKolenchyma w celerze i rabarbarze — to ona daje \"włókna\" i sprężystość. W lnie i konopi — sklerenchyma (włókna tekstylne).\n\nTypowy błąd: Pułapka 9.1 — korkowica vs skórka. Klucz: **pierwotna** łodyga = skórka. **Wtórna** (wieloletnia) = korkowica. Z tekstu: \"łodyga o budowie **pierwotnej**\" → musi być skórka. Pułapka 9.1 — kolenchyma martwa. NIE — kolenchyma jest **żywa**. **Sklerenchyma** = martwa (włókna i sklereidy). Mnemo: \"kolenchyma\" → kolloid + cytoplazma + żyje. Pułapka 9.2 — wskazanie cechy nie widocznej na zdjęciu. Klucz: **z fotografii** (zwarte ułożenie, gruba zewnętrzna ściana, brak przestworów). NIE wymyślaj kutikuli jeśli jej nie widać.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"botanika, anatomia łodygi, skórka, kolenchyma, lipa, tkanki roślinne","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.<br>Na poniższym zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego<br>przez łodygę lipy (Tilia) o budowie pierwotnej.<br>Fotografia: A. Fayette, M.S. Reynolds, Berkshire Community College Bioscience Image Library.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>9.1.</strong> - Tkanka okrywająca przedstawiona to <strong>skórka</strong> (epiderma). Powstaje z merystemu <strong>wierzchołkowego</strong> (apikalnego). - Kolenchyma to tkanka <strong>żywa</strong> (ma cytoplazmę, jądro) — wzmacniająca. <strong>Klucz</strong>: łodyga <strong>pierwotna</strong> = jeszcze nie ma <strong>korkowicy</strong> (która powstaje z fellogenu = miazgi korkotwórczej, w wyniku <strong>wtórnego</strong> przyrostu na grubość). W łodydze pierwotnej okrywę stanowi <strong>skórka</strong>. <strong>Kolenchyma żywa</strong> vs <strong>sklerenchyma martwa</strong> — to klucz różnicowania. Kolenchyma zachowuje zdolność wzrostu, sklerenchyma jest gotowym &quot;betonem&quot; włóknistym. <strong>9.2.</strong> Tkanka okrywająca (<strong>skórka</strong>) pełni funkcję ochronną, ponieważ: <strong>Cecha widoczna na zdjęciu</strong>: - <strong>Pojedyncza warstwa zwartych komórek</strong> o <strong>ścisłym</strong> ułożeniu, <strong>bez przestworów międzykomórkowych</strong>. <strong>Mechanizm ochrony</strong>: - <strong>Ścisłe ułożenie</strong> komórek tworzy <strong>mechaniczną barierę</strong> dla patogenów (bakterii, grzybów), pyłów, owadów. - <strong>Zewnętrzna ściana komórkowa</strong> jest <strong>wyraźnie grubsza</strong> niż wewnętrzna (widoczne na zdjęciu) → odporność mechaniczna na otarcia + uderzenia. - <strong>Kutykula</strong> (cienka warstwa wosku na zewnętrznej ścianie) — chroni przed <strong>utratą wody</strong> (transpiracja) + przed promieniowaniem UV. Alternatywnie: <strong>brak przestworów międzykomórkowych</strong> = barera dla patogenów; aparaty szparkowe (stomatocyty) regulują wymianę gazów (CO₂/O₂) i transpirację.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — tkanki roślinne</p>\n<p>Tkanka | Funkcja | Komórki<br>Skórka (epiderma) | Ochrona zewnętrzna, regulacja wymiany gazowej (aparaty szparkowe) | Żywe, zwarte, pojedyncza warstwa, kutykula<br>Korkowica (peridermal) | Ochrona w łodygach wtórnych | Martwe komórki z suberynowymi ścianami<br>Kolenchyma | Wzmacniająca elastyczna (młodzi roślin, ogonki liści) | Żywe, zgrubienia ścian w narożach<br>Sklerenchyma (włókna + sklereidy) | Wzmacniająca sztywna (dorosłe rośliny, łodygi drzew) | Martwe, lignifikowane ściany<br>Miękisz (parenchyma) | Fotosynteza, magazynowanie, gojenie | Żywe, cienkościenne, przestwory<br>Ksylem | Transport wody i soli | Naczynia (martwe) + cewki<br>Floem | Transport produktów fotosyntezy | Rurki sitowe (żywe, bez jądra) + komórki towarzyszące</p>\n<p>Mechanizm: skórka vs korkowica</p>\n<p>Łodyga PIERWOTNA (młoda, jednoroczna): pochodzi z merystemu wierzchołkowego. Okrywa = skórka (epiderma) — pojedyncza warstwa żywych komórek z kutykulą.</p>\n<p>Łodyga WTÓRNA (wieloletnia, np. pień drzewa): kambium + fellogen (miazga korkotwórcza) tworzą dodatkowe tkanki. Stara skórka pęka i odpada, zastępowana przez korkowicę (peridermę) = warstwy martwych komórek z suberyną.</p>\n<p>Zadanie mówi &quot;łodyga o budowie pierwotnej&quot; → musi być skórka + merystem wierzchołkowy.</p>\n<p>Mechanizm: kolenchyma vs sklerenchyma</p>\n<p>Cecha | Kolenchyma | Sklerenchyma<br>Stan komórki | Żywa (jądro, cytoplazma) | Martwa (po lignifikacji)<br>Ściana | Nierównomiernie zgrubiała (w narożach) | Równomiernie zgrubiała (lignifikowana)<br>Elastyczność | Elastyczna, plastyczna | Sztywna, krucha<br>Rośnie z rośliną? | TAK (może się wydłużać) | NIE (raz uformowana, sztywna)<br>Lokalizacja | Młode łodygi, ogonki liści, owoce | Łyko (sklereidy), włókna lnu, łupiny orzechów</p>\n<p>Mechanizm: funkcja ochronna skórki (9.2)</p>\n<p>Bariera fizyczna:</p>\n<ul><li>Pojedyncza warstwa zwartych komórek → trudno przebić.</li><li>Brak przestworów międzykomórkowych → mikroorganizmy nie wchodzą &quot;między komórki&quot;.</li><li>Gruba ściana zewnętrzna (widoczna na fotografii) → mechaniczna odporność.</li></ul>\n<p>Bariera chemiczna:</p>\n<ul><li>Kutykula = woskowa warstwa na zewnętrznej ścianie → niewchłaniają wody (przy deszczu) + chronią przed wysuszeniem.</li><li>Aparaty szparkowe w skórce regulują otwarcie/zamknięcie → minimalizują utratę wody.</li></ul>\n<p>Bariera biologiczna:</p>\n<ul><li>Antybakteryjne związki wtórne (fitoaleksyny) wydzielane w odpowiedzi na infekcję.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>9.1. 2 pkt — 3 wybory (skórka, wierzchołkowego, żywa) - po 1 pkt za każdą poprawną parę odpowiedzi.</li><li>9.2. 1 pkt — funkcja ochronna + jedna cecha z fotografii (zwartość, grubsza ściana, pojedyncza warstwa).</li><li>Suma: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Skórka roślin = analog skóry zwierząt:</p>\n<ul><li>Aparaty szparkowe w skórce = &quot;pory&quot; kontrolujące wymianę gazów (CO₂ do fotosyntezy, O₂ z fotosyntezy, H₂O parująca = transpiracja).</li><li>Kutykula = woskowa &quot;wodoodporna powłoka&quot; — szczególnie gruba u roślin sucholubnych (xerofitów, np. agawa, sukulenty).</li><li>Włoski (trichomes) w skórce — funkcje: ochrona przed światłem, zwierzętami (kolce pokrzywy), odbicie UV.</li></ul>\n<p>Korkowica = źródło korka komercyjnego z dębu korkowego (Quercus suber) — produkcja butelek do wina. Portugalia jest największym producentem (~50% światowej produkcji).</p>\n<p>Kolenchyma w celerze i rabarbarze — to ona daje &quot;włókna&quot; i sprężystość. W lnie i konopi — sklerenchyma (włókna tekstylne).</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 9.1 — korkowica vs skórka. Klucz: <strong>pierwotna</strong> łodyga = skórka. <strong>Wtórna</strong> (wieloletnia) = korkowica. Z tekstu: &quot;łodyga o budowie <strong>pierwotnej</strong>&quot; → musi być skórka. Pułapka 9.1 — kolenchyma martwa. NIE — kolenchyma jest <strong>żywa</strong>. <strong>Sklerenchyma</strong> = martwa (włókna i sklereidy). Mnemo: &quot;kolenchyma&quot; → kolloid + cytoplazma + żyje. Pułapka 9.2 — wskazanie cechy nie widocznej na zdjęciu. Klucz: <strong>z fotografii</strong> (zwarte ułożenie, gruba zewnętrzna ściana, brak przestworów). NIE wymyślaj kutikuli jeśli jej nie widać.</p>"}]}