{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego ADC dostarcza toksyczne substancje tylko do komórek\nnowotworowych, z pominięciem komórek zdrowych. W odpowiedzi uwzględnij\nmechanizm działania ADC.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Pogłębianie znajomości uwarunkowań\nzdrowia człowieka. Zdający:\n5) dostrzega znaczenie osiągnięć\nwspółczesnej nauki w profilaktyce chorób.\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n12) przedstawia szanse […] wynikające\nz zastosowań biotechnologii molekularnej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\na) rozróżnia odporność wrodzoną\n(nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz\nkomórkową i humoralną.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające użycie przeciwciał (monoklonalnych)\nskierowanych przeciwko antygenom swoistym dla komórek nowotworowych.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nADC jest pobierany przez komórki nowotworowe, ponieważ mają one odpowiednie\nreceptory rozpoznawane przez przeciwciało wchodzące w skład ADC.\nW odróżnieniu od komórek zdrowych chore komórki mają specyficzne antygeny\nkonieczne do związania kompleksu ADC, zawierającego swoiste przeciwciała.","solution":"Przeciwciało monoklonalne w ADC ma **wysoką swoistość** wobec **antygenu** charakterystycznego dla komórek nowotworowych (np. HER2 w raku piersi, CD30 w chłoniakach). Komórki zdrowe **nie wykazują** tego antygenu (lub mają go znikomo) → przeciwciało **nie wiąże się** z nimi → kompleks nie jest endocytozowany → toksyna nie dociera. Komórki nowotworowe — antygen na powierzchni → wiązanie przeciwciało-antygen → endocytoza całego kompleksu → uwolnienie toksyny **wewnątrz** komórki nowotworowej.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.1. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego ADC dostarcza toksyczne substancje tylko do komórek<br>nowotworowych, z pominięciem komórek zdrowych. W odpowiedzi uwzględnij<br>mechanizm działania ADC.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Pogłębianie znajomości uwarunkowań<br>zdrowia człowieka. Zdający:</p>\n<ol><li>dostrzega znaczenie osiągnięć</li></ol>\n<p>współczesnej nauki w profilaktyce chorób.<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>XV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii<br>genetycznej. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia szanse […] wynikające</li></ol>\n<p>z zastosowań biotechnologii molekularnej.<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Odporność. Zdający:</li></ol>\n<p>a) rozróżnia odporność wrodzoną<br>(nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz<br>komórkową i humoralną.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające użycie przeciwciał (monoklonalnych)<br>skierowanych przeciwko antygenom swoistym dla komórek nowotworowych.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe odpowiedzi<br>ADC jest pobierany przez komórki nowotworowe, ponieważ mają one odpowiednie<br>receptory rozpoznawane przez przeciwciało wchodzące w skład ADC.<br>W odróżnieniu od komórek zdrowych chore komórki mają specyficzne antygeny<br>konieczne do związania kompleksu ADC, zawierającego swoiste przeciwciała.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Przeciwciało monoklonalne w ADC ma <strong>wysoką swoistość</strong> wobec <strong>antygenu</strong> charakterystycznego dla komórek nowotworowych (np. HER2 w raku piersi, CD30 w chłoniakach). Komórki zdrowe <strong>nie wykazują</strong> tego antygenu (lub mają go znikomo) → przeciwciało <strong>nie wiąże się</strong> z nimi → kompleks nie jest endocytozowany → toksyna nie dociera. Komórki nowotworowe — antygen na powierzchni → wiązanie przeciwciało-antygen → endocytoza całego kompleksu → uwolnienie toksyny <strong>wewnątrz</strong> komórki nowotworowej.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>ADC zawiera przeciwciała monoklonalne, które rozpoznają i wiążą się WYŁĄCZNIE ze SWOISTYM antygenem charakterystycznym dla komórek nowotworowych (taki antygen NIE występuje na zdrowych komórkach lub występuje w znacznie mniejszej ilości). Dzięki specyficzności przeciwciało-antygen, ADC jest pobierane jedynie przez komórki nowotworowe (przez endocytozę), a komórki zdrowe są pomijane.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm celowania</h4>\n<ol><li><strong>Antygen swoisty:</strong> komórki nowotworowe mają na powierzchni unikalne antygeny (np. HER2 w raku piersi, CD30 w chłoniaku Hodgkina). Zdrowe komórki tych antygenów nie mają.</li><li><strong>Przeciwciało monoklonalne</strong> w ADC jest skonstruowane tak, by rozpoznawać dokładnie ten antygen.</li><li><strong>Selektywne wiązanie:</strong> ADC krąży w krwiobiegu, ale wiąże się tylko z komórkami posiadającymi docelowy antygen → nowotworowymi.</li><li><strong>Endocytoza:</strong> kompleks ADC-antygen jest wciągany do wnętrza komórki nowotworowej.</li><li><strong>Lizosomalne trawienie:</strong> lek uwalnia się wewnątrz komórki nowotworowej i niszczy ją.</li></ol>\n<p>Komórki zdrowe nie mają antygenu → nie wiążą ADC → nie pobierają leku.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia kluczem-zamek</h4>\n<p>ADC działa jak klucz pasujący tylko do jednego zamka (antygenu nowotworowego). Klucz może podróżować przez wiele drzwi (zdrowych komórek), ale otworzy tylko te z odpowiednim zamkiem (nowotworowe). Stąd minimalne efekty uboczne dla zdrowych tkanek.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zrodlo: oficjalne &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).</blockquote>\n<blockquote>Zadanie 13.1. (0-1)<br>Zasady oceniania:<br>1 pkt - za poprawne wyjasnienie, uwzgledniajace uzycie przeciwcial (monoklonalnych) skierowanych przeciwko antygenom swoistym dla komorek nowotworowych.<br>0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykladowe odpowiedzi:<br>- ADC jest pobierany przez komorki nowotworowe, poniewaz maja one odpowiednie receptory rozpoznawane przez przeciwcialo wchodzace w sklad ADC.<br>- W odroznieniu od komorek zdrowych chore komorki maja specyficzne antygeny konieczne do zwiazania kompleksu ADC, zawierajacego swoiste przeciwciala.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - to zadanie z immunologii i biotechnologii medycznej. Brak konkretnego wzoru.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Kluczowe słowo: <strong>SWOISTY</strong> antygen (specyficzny dla nowotworu). Bez tego słowa = niepełna odpowiedź.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> ADC jest formą <strong>immunoterapii celowanej</strong> - różni się od klasycznej chemioterapii (która zabija wszystkie szybko dzielące się komórki, w tym zdrowe).</blockquote>"}]}