{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nPrzedstaw rolę lizosomów obecnych w komórce nowotworowej w mechanizmie\ndziałania ADC.\n13.1.\n0-1\n13.2.\n0-1\n13.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n12) przedstawia szanse […] wynikające\nz zastosowań biotechnologii molekularnej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n1) Odżywianie się. Zdający:\nb) rozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe\ni zewnątrzkomórkowe u zwierząt.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie roli lizosomów w mechanizmie działania ADC,\nuwzględniające rozkład ADC (trawienie ADC) ORAZ - w konsekwencji - uwolnienie\nlub aktywację leku.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nLizosomy powodują rozkład łącznika w kompleksie ADC i uwolnienie z niego leku.\nLizosomy są niezbędne, ponieważ przyczyniają się do rozkładu ADC w komórce\nnowotworowej, czyli do odłączenia leku wywołującego efekt terapeutyczny.\nEnzymy zawarte z lizosomach trawią łącznik ADC i umożliwiają\nuwolnienie leku w komórce nowotworowej, który może przeniknąć np. do jądra\nkomórkowego.\nLizosomy odłączają lek od przeciwciała, dzięki czemu lek może działać w komórce.\nW lizosomach jest niskie pH przyczyniające się do strawienia wiązania między łącznikiem\na lekiem, który ulega w ten sposób aktywacji.","solution":"Po endocytozie kompleks ADC trafia do **endosomu** → łączy się z **lizosomem** (fuzja). Lizosomy zawierają **enzymy hydrolityczne** (proteazy, lipazy) o niskim pH (~5). Enzymy: - **Trawią białko** przeciwciała. - **Rozcinają łącznik** (cleavable linker) → **uwalniają toksynę** wewnątrz komórki. Toksyna uwolniona w cytoplazmie → uszkadza DNA / mikrotubule / błony → **śmierć komórki nowotworowej**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13.3. (0-1)
Przedstaw rolę lizosomów obecnych w komórce nowotworowej w mechanizmie
działania ADC.
13.1.
0-1
13.2.
0-1
13.3.
0-1
MBIP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 13.3. (0-1)
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
I. Pogłębianie wiedzy z zakresu
różnorodności biologicznej oraz zjawisk
i procesów biologicznych zachodzących na
różnych poziomach organizacji życia.
Zdający:

\n
  1. wykazuje związki między strukturą
\n

a funkcją na różnych poziomach organizacji
życia.
XV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii
genetycznej. Zdający:

\n
  1. przedstawia szanse […] wynikające
\n

z zastosowań biotechnologii molekularnej.
XI. Funkcjonowanie zwierząt.

\n
  1. Porównanie poszczególnych czynności
\n

życiowych zwierząt, z uwzględnieniem
struktur odpowiedzialnych za ich
przeprowadzanie.

\n
  1. Odżywianie się. Zdający:
\n

b) rozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe
i zewnątrzkomórkowe u zwierząt.
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawne przedstawienie roli lizosomów w mechanizmie działania ADC,
uwzględniające rozkład ADC (trawienie ADC) ORAZ - w konsekwencji - uwolnienie
lub aktywację leku.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
Lizosomy powodują rozkład łącznika w kompleksie ADC i uwolnienie z niego leku.
Lizosomy są niezbędne, ponieważ przyczyniają się do rozkładu ADC w komórce
nowotworowej, czyli do odłączenia leku wywołującego efekt terapeutyczny.
Enzymy zawarte z lizosomach trawią łącznik ADC i umożliwiają
uwolnienie leku w komórce nowotworowej, który może przeniknąć np. do jądra
komórkowego.
Lizosomy odłączają lek od przeciwciała, dzięki czemu lek może działać w komórce.
W lizosomach jest niskie pH przyczyniające się do strawienia wiązania między łącznikiem
a lekiem, który ulega w ten sposób aktywacji.

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Po endocytozie kompleks ADC trafia do endosomu → łączy się z lizosomem (fuzja). Lizosomy zawierają enzymy hydrolityczne (proteazy, lipazy) o niskim pH (~5). Enzymy: - Trawią białko przeciwciała. - Rozcinają łącznik (cleavable linker) → uwalniają toksynę wewnątrz komórki. Toksyna uwolniona w cytoplazmie → uszkadza DNA / mikrotubule / błony → śmierć komórki nowotworowej.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Lizosomy zawierają enzymy hydrolityczne (proteazy, esterazy), które trawią kompleks ADC (rozkładają łącznik chemiczny i przeciwciało monoklonalne). Dzięki temu lek toksyczny jest uwalniany z kompleksu wewnątrz komórki nowotworowej i może działać destrukcyjnie na jej struktury (np. DNA, mikrotubule).

\n

Sposób 1 - Mechanizm trawienia ADC w lizosomach

\n

Krok 1: Wniknięcie ADC do komórki nowotworowej.
Po związaniu ADC z antygenem na powierzchni komórki nowotworowej, kompleks jest endocytowany (wciągany do wnętrza komórki w pęcherzyku endosomalnym).

\n

Krok 2: Fuzja endosomu z lizosomem.
Endosom łączy się z lizosomem → powstaje endolizosom. Wewnątrz panuje:

\n\n

Krok 3: Rozkład ADC w lizosomie.

\n\n

→ Lek toksyczny zostaje uwolniony z kompleksu.

\n

Krok 4: Uwolniony lek działa.
Lek wydostaje się z lizosomu do cytoplazmy → dociera do swojego celu (np. mikrotubuli, DNA) → niszczy komórkę nowotworową.

\n

Sposób 2 - Lizosom jako „zapalnik”

\n

Lizosom pełni rolę aktywatora ADC w komórce docelowej. ADC jest „bezpieczny” w krążeniu (stabilny łącznik), ale w lizosomie (kwaśne środowisko + enzymy) zostaje rozłożony i uwalnia toksynę. To jak fuza w bombie - wybucha tylko w określonych warunkach (lizosom).

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zrodlo: oficjalne "Zasady oceniania rozwiazan zadan" CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).
\n
Zadanie 13.3. (0-1)
Zasady oceniania:
1 pkt - za poprawne przedstawienie roli lizosomow w mechanizmie dzialania ADC, uwzgledniajace rozklad ADC (trawienie ADC) ORAZ - w konsekwencji - uwolnienie lub aktywacje leku.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykladowe odpowiedzi:
- Lizosomy powoduja rozklad lacznika w kompleksie ADC i uwolnienie z niego leku.
- Enzymy zawarte w lizosomach trawia lacznik ADC i umozliwiaja uwolnienie leku w komorce nowotworowej, ktory moze przeniknac np. do jadra komorkowego.
- W lizosomach jest niskie pH przyczyniajace sie do strawienia wiazania miedzy lacznikiem a lekiem, ktory ulega w ten sposob aktywacji.
\n

Wzory z karty CKE

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - to zadanie z biologii komórki (organelle). Brak konkretnego wzoru.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - odpowiedź ogólna „lizosomy trawią”. Trzeba SPECYFICZNIE: trawią ADC + UWALNIAJĄ lek (oba elementy konieczne dla pełnych pkt).
\n
⚠️ Uwaga: Lizosomy są obecne w wielu typach komórek (nie tylko nowotworowych). Tu specyficznie pomagają w działaniu ADC - bo to wewnątrz komórki nowotworowej kompleks musi zostać rozłożony, aby lek zadziałał.
"}]}