{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nPłaskogłów ciemnogłowy (Platycephalus fuscus) jest ciepłolubną rybą żyjącą w zatokach,\nprzybrzeżnych jeziorach i estuariach na wschodnim wybrzeżu Australii. Jego ciało jest\nmocno spłaszczone grzbietobrzusznie. Oczy są osadzone na czubku spłaszczonej głowy.\nTa ryba potrafi zmieniać ubarwienie ciała, przez co dopasowuje się do otoczenia. Ukrywa się\nw piasku i czeka na ofiarę - poluje na mniejsze ryby oraz krewetki.\nNaukowcy zbadali zależność aktywności tej ryby od temperatury otoczenia w warunkach\nnaturalnych. W tym celu wypuszczono ryby tego gatunku do rzeki Georges, 12 km w górę od\njej ujścia. W rzece mierzono temperaturę wody. Ryby były wyposażone w odpowiednie\nnadajniki z czujnikami, dzięki którym można było określić przyśpieszenie poruszającej się\nryby. Dane zbierano przez 18 miesięcy.\nNa fotografii A przedstawiono płaskogłowa ciemnogłowego w jego naturalnym środowisku,\na na wykresie B - wyniki opisanego badania. Koła na wykresie B reprezentują surowe wyniki\npomiarów, a krzywa jest modelem dopasowanym do tych pomiarów, przedstawiającym\nzależność między temperaturą wody a przyśpieszeniem ryby.\nNa podstawie: N.L. Payne i in., Temperature Dependence of Fish Performance in the Wild: Links with Species\nBiogeography and Physiological Thermal Tolerance, „Functional Ecology” 30(6), 2016.\nFotografia: R. Ling.\nA\nB\nprzyśpieszenie, m ∙ s-2\n0,25\n0,20\n0,15\n0,10\n0,05\n0,00\n12 14 16 18 20 22 24 26 28\ntemperatura wody, °C\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** Optimum temperaturowe ≈ **22°C** (wartość temperatury, przy której przyspieszenie ryby osiąga maksimum — szczyt krzywej zależności). **17.2.** **Rozstrzygnięcie: TAK** — podnoszenie temperatury wody może stanowić zagrożenie. **Uzasadnienie**: w temperaturach **powyżej optimum** (~22°C) przyspieszenie ryby **maleje** (zgodnie z krzywą badań). Skutki: - **Niższa zdolność polowania** (mniejsze przyspieszenie w ataku → krewetki/ryby uciekają). - **Mniej efektywne unikanie drapieżników** (sama ryba także musi przyspieszać przy ucieczce). - Przy wzroście temperatury do np. 28°C (skrajny punkt wykresu) przyspieszenie spada do **bardzo niskich** wartości → ryba **głoduje** i staje się ofiarą. Konsekwencja: ocieplenie wód estuariów Australii (zmiany klimatu) **realnie zagraża populacji** płaskogłowa. **17.3.** Dwie cechy adaptacyjne do drapieżnictwa: **1. Spłaszczone grzbietobrzusznie ciało + spłaszczona głowa.** Polega na: ryba **przylega płasko do dna** → niewidoczna z góry przez ofiary (sylwetka znika na tle dna). To **adaptacja do polowania z zasadzki** (ambush predation) — ryba czeka nieruchomo na ofiarę przepływającą **nad** nią i atakuje z zaskoczenia. **2. Zmienne ubarwienie ciała dopasowujące się do otoczenia (piasek, czeska).** Polega na: ryba **kamufluje się** kolorystycznie pod podłoże → ofiary nie widzą drapieżnika → mogą podpłynąć blisko → atak z minimalnej odległości (przy słabszym przyspieszeniu wystarczy krótki rzut). To **kamuflaż chromatyczny / homochromia**. *(Alternatywne cechy z tekstu: oczy na czubku spłaszczonej głowy → widzi ofiary nadpływające **z góry**; ukrywanie w piasku → ofiara nie wykrywa zapachu/kształtu.)*\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — ryby ektotermiczne i temperatura\n\nPojęcie | Definicja\nEktotermia | Brak własnego termoregulatora — temperatura ciała = temperatura otoczenia\nOptimum termiczne | Temperatura, w której wydajność (metabolizm, ruch) jest maksymalna\nKrzywa termiczna | Wydajność rośnie do optimum, potem gwałtownie maleje (denaturacja enzymów)\nPolowanie z zasadzki (ambush) | Drapieżnik czeka nieruchomo, atakuje przy krótkiej odległości\nKamuflaż / homochromia | Ubarwienie pasujące do podłoża, ukrywa drapieżnika lub ofiarę\n\nAnaliza wykresu (17.1)\n\nKrzywa przyspieszenia vs temperatura:\n- Niskie temperatury (12-16°C): przyspieszenie niskie (~3-5 m/s², ryba \"zimna\", powolna).\n- Wzrost do 22°C: przyspieszenie rośnie → osiąga maksimum.\n- Powyżej 22°C (24-28°C): przyspieszenie maleje (denaturacja enzymów, niedotlenienie wody, stres cieplny).\n\nOptimum termiczne ≈ 22°C — wartość, przy której ryba jest najsprawniejsza (max szybkość ataku).\n\nAnaliza 17.2 — zagrożenie wzrostu temperatury\n\nKrzywa opada powyżej 22°C. Przy 28°C przyspieszenie jest niższe niż przy 22°C.\n\nOcieplenie klimatu podnosi temperaturę wody w zatokach i estuariach. Płaskogłów żyje na wschodnim wybrzeżu Australii — region szczególnie wrażliwy.\n\nSkutek: ryba traci wydajność polowania:\n- Mniejsze przyspieszenie → wolniejsza próba schwytania ofiary.\n- Krewetki i małe ryby uciekają.\n- Mniej zdobyczy → osłabienie → spadek przeżywalności.\n\nDodatkowy skutek: ryba ektotermiczna nie może aktywnie regulować temperatury. Migracja do chłodniejszych wód estuariów = ograniczona (zatoki nie mają głębin).\n\n→ TAK — zagrożenie realne.\n\nAnaliza 17.3 — cechy adaptacyjne (2 z tekstu)\n\nCechy płaskogłowa wymienione w tekście:\n1. Mocno spłaszczone, szerokie ciało (grzbietobrzusznie) + spłaszczona głowa.\n2. Oczy osadzone na czubku spłaszczonej głowy.\n3. Zmienne ubarwienie ciała → ukrywanie w piasku/czeskanie.\n\nNajlepsze odpowiedzi (po 2 z 3):\n\nCecha 1 — spłaszczone ciało + głowa.\nAdaptacja do: zalegania na dnie + niewidoczność z góry.\nMechanizm: ryba przylega płasko do podłoża → nie rzuca cienia z góry → ofiara (krewetki, rybki) nie wykrywa drapieżnika → podpływa blisko → płaskogłów atakuje z krótkiej odległości (potrzebuje mniejszej zdolności przyspieszenia).\n\nCecha 2 — zmienne ubarwienie (dopasowane do dna piasek/czeska).\nAdaptacja do: maskowanie chromatyczne (homochromia).\nMechanizm: ryba przyjmuje barwę dna → ofiary nie odróżniają jej od podłoża → bezbronnie pływają nad drapieżnikiem → możliwy atak z zaskoczenia. To kamuflaż aktywny (zmienia się w czasie).\n\nCecha 3 (alternatywna) — oczy na czubku głowy.\nAdaptacja do: obserwacja z góry przy ciele leżącym na dnie.\nMechanizm: ryba zakopana w piasku, ale oczy wystają → szerokie pole widzenia w pionie → wykrywanie ofiar nadciągających z góry + reakcja błyskawiczna.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1. 1 pkt — wartość ~22°C (tolerancja ±1°C).\n- 17.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie \"tak\" + uzasadnienie odwołujące się do spadku przyspieszenia powyżej optimum.\n- 17.3. 2 pkt — 2 cechy + wyjaśnienie każdej (1 cecha + mechanizm = 1 pkt).\n- Suma: 4 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nEktotermia to klucz do zrozumienia wrażliwości wielu zwierząt na zmiany klimatu:\n- Ryby w ciepłych zatokach (Wielka Rafa Koralowa, Bałtyk) — bardzo wrażliwe.\n- Gady (jaszczurki, węże) — wymierają w niektórych obszarach (gradient termiczny zniknął).\n- Płazy — najbardziej zagrożona gromada (~40% gatunków).\n\nKamuflaż to klasyczny przykład doboru naturalnego — osobniki lepiej \"ukryte\" przeżywają i rozmnażają się częściej. Inne klasyczne przykłady:\n- Ćma pieprzowa (industrial melanism, Anglia XIX w.).\n- Patyczaki — naśladowanie gałązek.\n- Lwy — żółtawa sierść w sawannie.\n- Niedźwiedzie polarne — białe futro w śniegu.\n\nPłaskogłów = przykład żywej adaptacji w skali ewolucyjnej — i przyszłej ofiary ocieplenia klimatu.\n\nTypowy błąd: Pułapka 17.1 — czytanie wykresu. Optimum = **szczyt** krzywej (maksimum przyspieszenia). Nie środek zakresu temperatur, ale **wartość przy największej wydajności**. Pułapka 17.2 — odpowiedź \"nie\" bez logiki. Klucz: powyżej optimum krzywa **opada** → ryba traci wydajność → zagrożona. Nie wystarczy \"podnoszenie temperatury jest złe\" — trzeba **odwołać się do wykresu** i konkretnie wskazać spadek powyżej optimum. Pułapka 17.3 — wymyślanie cech spoza tekstu. Klucz: zadanie mówi \"wypisz **z tekstu**\". Trzeba użyć cech opisanych: spłaszczone ciało, spłaszczona głowa, oczy na czubku głowy, zmienne ubarwienie, ukrywanie w piasku.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, adaptacje, kamuflaż, drapieżnictwo, optimum temperaturowe, ryby ektotermiczne","page_from":26,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.<br>Płaskogłów ciemnogłowy (Platycephalus fuscus) jest ciepłolubną rybą żyjącą w zatokach,<br>przybrzeżnych jeziorach i estuariach na wschodnim wybrzeżu Australii. Jego ciało jest<br>mocno spłaszczone grzbietobrzusznie. Oczy są osadzone na czubku spłaszczonej głowy.<br>Ta ryba potrafi zmieniać ubarwienie ciała, przez co dopasowuje się do otoczenia. Ukrywa się<br>w piasku i czeka na ofiarę - poluje na mniejsze ryby oraz krewetki.<br>Naukowcy zbadali zależność aktywności tej ryby od temperatury otoczenia w warunkach<br>naturalnych. W tym celu wypuszczono ryby tego gatunku do rzeki Georges, 12 km w górę od<br>jej ujścia. W rzece mierzono temperaturę wody. Ryby były wyposażone w odpowiednie<br>nadajniki z czujnikami, dzięki którym można było określić przyśpieszenie poruszającej się<br>ryby. Dane zbierano przez 18 miesięcy.<br>Na fotografii A przedstawiono płaskogłowa ciemnogłowego w jego naturalnym środowisku,<br>a na wykresie B - wyniki opisanego badania. Koła na wykresie B reprezentują surowe wyniki<br>pomiarów, a krzywa jest modelem dopasowanym do tych pomiarów, przedstawiającym<br>zależność między temperaturą wody a przyśpieszeniem ryby.<br>Na podstawie: N.L. Payne i in., Temperature Dependence of Fish Performance in the Wild: Links with Species<br>Biogeography and Physiological Thermal Tolerance, „Functional Ecology” 30(6), 2016.<br>Fotografia: R. Ling.<br>A<br>B<br>przyśpieszenie, m ∙ s-2<br>0,25<br>0,20<br>0,15<br>0,10<br>0,05<br>0,00<br>12 14 16 18 20 22 24 26 28<br>temperatura wody, °C<br>MBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>17.1.</strong> Optimum temperaturowe ≈ <strong>22°C</strong> (wartość temperatury, przy której przyspieszenie ryby osiąga maksimum — szczyt krzywej zależności). <strong>17.2.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: TAK</strong> — podnoszenie temperatury wody może stanowić zagrożenie. <strong>Uzasadnienie</strong>: w temperaturach <strong>powyżej optimum</strong> (~22°C) przyspieszenie ryby <strong>maleje</strong> (zgodnie z krzywą badań). Skutki: - <strong>Niższa zdolność polowania</strong> (mniejsze przyspieszenie w ataku → krewetki/ryby uciekają). - <strong>Mniej efektywne unikanie drapieżników</strong> (sama ryba także musi przyspieszać przy ucieczce). - Przy wzroście temperatury do np. 28°C (skrajny punkt wykresu) przyspieszenie spada do <strong>bardzo niskich</strong> wartości → ryba <strong>głoduje</strong> i staje się ofiarą. Konsekwencja: ocieplenie wód estuariów Australii (zmiany klimatu) <strong>realnie zagraża populacji</strong> płaskogłowa. <strong>17.3.</strong> Dwie cechy adaptacyjne do drapieżnictwa: <strong>1. Spłaszczone grzbietobrzusznie ciało + spłaszczona głowa.</strong> Polega na: ryba <strong>przylega płasko do dna</strong> → niewidoczna z góry przez ofiary (sylwetka znika na tle dna). To <strong>adaptacja do polowania z zasadzki</strong> (ambush predation) — ryba czeka nieruchomo na ofiarę przepływającą <strong>nad</strong> nią i atakuje z zaskoczenia. <strong>2. Zmienne ubarwienie ciała dopasowujące się do otoczenia (piasek, czeska).</strong> Polega na: ryba <strong>kamufluje się</strong> kolorystycznie pod podłoże → ofiary nie widzą drapieżnika → mogą podpłynąć blisko → atak z minimalnej odległości (przy słabszym przyspieszeniu wystarczy krótki rzut). To <strong>kamuflaż chromatyczny / homochromia</strong>. <em>(Alternatywne cechy z tekstu: oczy na czubku spłaszczonej głowy → widzi ofiary nadpływające <strong>z góry</strong>; ukrywanie w piasku → ofiara nie wykrywa zapachu/kształtu.)</em></p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — ryby ektotermiczne i temperatura</p>\n<p>Pojęcie | Definicja<br>Ektotermia | Brak własnego termoregulatora — temperatura ciała = temperatura otoczenia<br>Optimum termiczne | Temperatura, w której wydajność (metabolizm, ruch) jest maksymalna<br>Krzywa termiczna | Wydajność rośnie do optimum, potem gwałtownie maleje (denaturacja enzymów)<br>Polowanie z zasadzki (ambush) | Drapieżnik czeka nieruchomo, atakuje przy krótkiej odległości<br>Kamuflaż / homochromia | Ubarwienie pasujące do podłoża, ukrywa drapieżnika lub ofiarę</p>\n<p>Analiza wykresu (17.1)</p>\n<p>Krzywa przyspieszenia vs temperatura:</p>\n<ul><li>Niskie temperatury (12-16°C): przyspieszenie niskie (~3-5 m/s², ryba &quot;zimna&quot;, powolna).</li><li>Wzrost do 22°C: przyspieszenie rośnie → osiąga maksimum.</li><li>Powyżej 22°C (24-28°C): przyspieszenie maleje (denaturacja enzymów, niedotlenienie wody, stres cieplny).</li></ul>\n<p>Optimum termiczne ≈ 22°C — wartość, przy której ryba jest najsprawniejsza (max szybkość ataku).</p>\n<p>Analiza 17.2 — zagrożenie wzrostu temperatury</p>\n<p>Krzywa opada powyżej 22°C. Przy 28°C przyspieszenie jest niższe niż przy 22°C.</p>\n<p>Ocieplenie klimatu podnosi temperaturę wody w zatokach i estuariach. Płaskogłów żyje na wschodnim wybrzeżu Australii — region szczególnie wrażliwy.</p>\n<p>Skutek: ryba traci wydajność polowania:</p>\n<ul><li>Mniejsze przyspieszenie → wolniejsza próba schwytania ofiary.</li><li>Krewetki i małe ryby uciekają.</li><li>Mniej zdobyczy → osłabienie → spadek przeżywalności.</li></ul>\n<p>Dodatkowy skutek: ryba ektotermiczna nie może aktywnie regulować temperatury. Migracja do chłodniejszych wód estuariów = ograniczona (zatoki nie mają głębin).</p>\n<p>→ TAK — zagrożenie realne.</p>\n<p>Analiza 17.3 — cechy adaptacyjne (2 z tekstu)</p>\n<p>Cechy płaskogłowa wymienione w tekście:</p>\n<ol><li>Mocno spłaszczone, szerokie ciało (grzbietobrzusznie) + spłaszczona głowa.</li><li>Oczy osadzone na czubku spłaszczonej głowy.</li><li>Zmienne ubarwienie ciała → ukrywanie w piasku/czeskanie.</li></ol>\n<p>Najlepsze odpowiedzi (po 2 z 3):</p>\n<p>Cecha 1 — spłaszczone ciało + głowa.<br>Adaptacja do: zalegania na dnie + niewidoczność z góry.<br>Mechanizm: ryba przylega płasko do podłoża → nie rzuca cienia z góry → ofiara (krewetki, rybki) nie wykrywa drapieżnika → podpływa blisko → płaskogłów atakuje z krótkiej odległości (potrzebuje mniejszej zdolności przyspieszenia).</p>\n<p>Cecha 2 — zmienne ubarwienie (dopasowane do dna piasek/czeska).<br>Adaptacja do: maskowanie chromatyczne (homochromia).<br>Mechanizm: ryba przyjmuje barwę dna → ofiary nie odróżniają jej od podłoża → bezbronnie pływają nad drapieżnikiem → możliwy atak z zaskoczenia. To kamuflaż aktywny (zmienia się w czasie).</p>\n<p>Cecha 3 (alternatywna) — oczy na czubku głowy.<br>Adaptacja do: obserwacja z góry przy ciele leżącym na dnie.<br>Mechanizm: ryba zakopana w piasku, ale oczy wystają → szerokie pole widzenia w pionie → wykrywanie ofiar nadciągających z góry + reakcja błyskawiczna.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>17.1. 1 pkt — wartość ~22°C (tolerancja ±1°C).</li><li>17.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie &quot;tak&quot; + uzasadnienie odwołujące się do spadku przyspieszenia powyżej optimum.</li><li>17.3. 2 pkt — 2 cechy + wyjaśnienie każdej (1 cecha + mechanizm = 1 pkt).</li><li>Suma: 4 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Ektotermia to klucz do zrozumienia wrażliwości wielu zwierząt na zmiany klimatu:</p>\n<ul><li>Ryby w ciepłych zatokach (Wielka Rafa Koralowa, Bałtyk) — bardzo wrażliwe.</li><li>Gady (jaszczurki, węże) — wymierają w niektórych obszarach (gradient termiczny zniknął).</li><li>Płazy — najbardziej zagrożona gromada (~40% gatunków).</li></ul>\n<p>Kamuflaż to klasyczny przykład doboru naturalnego — osobniki lepiej &quot;ukryte&quot; przeżywają i rozmnażają się częściej. Inne klasyczne przykłady:</p>\n<ul><li>Ćma pieprzowa (industrial melanism, Anglia XIX w.).</li><li>Patyczaki — naśladowanie gałązek.</li><li>Lwy — żółtawa sierść w sawannie.</li><li>Niedźwiedzie polarne — białe futro w śniegu.</li></ul>\n<p>Płaskogłów = przykład żywej adaptacji w skali ewolucyjnej — i przyszłej ofiary ocieplenia klimatu.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 17.1 — czytanie wykresu. Optimum = <strong>szczyt</strong> krzywej (maksimum przyspieszenia). Nie środek zakresu temperatur, ale <strong>wartość przy największej wydajności</strong>. Pułapka 17.2 — odpowiedź &quot;nie&quot; bez logiki. Klucz: powyżej optimum krzywa <strong>opada</strong> → ryba traci wydajność → zagrożona. Nie wystarczy &quot;podnoszenie temperatury jest złe&quot; — trzeba <strong>odwołać się do wykresu</strong> i konkretnie wskazać spadek powyżej optimum. Pułapka 17.3 — wymyślanie cech spoza tekstu. Klucz: zadanie mówi &quot;wypisz <strong>z tekstu</strong>&quot;. Trzeba użyć cech opisanych: spłaszczone ciało, spłaszczona głowa, oczy na czubku głowy, zmienne ubarwienie, ukrywanie w piasku.</p>"}]}