{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.\nSzpak balijski (Leucopsar rothschildi), przedstawiony na fotografii, jest krytycznie\nzagrożonym gatunkiem, zamieszkującym wyłącznie wyspę Bali, położoną w południowo-\n-wschodniej Azji.\nWedług szacunków naukowców, na początku XX wieku w naturalnym środowisku żyło\n300-900 osobników, a w 1990 roku na wolności stwierdzono już tylko 15 osobników.\nPrzyczyną wymierania tego ptaka jest degradacja jego siedlisk, połączona z kłusownictwem,\nmającym na celu zaopatrywanie handlarzy na rynku ptaków śpiewających. W celach\nochronnych ten gatunek został ujęty w załączniku I konwencji waszyngtońskiej (CITES).\nSzpak balijski jest objęty programami hodowlanymi nie tylko w lokalnych ośrodkach na Bali,\nale także w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie, m.in. w Stanach Zjednoczonych\ni w Europie. Część ptaków rozmnożonych w niewoli jest uwalniana do ich naturalnego\nśrodowiska w celu odtworzenia dzikiej populacji na wyspie Bali. Skuteczna reintrodukcja\nszpaka balijskiego jest szansą na ocalenie tego rzadkiego gatunku.\nNa podstawie: datazone.birdlife.org; gbif.org; S. (Bas) van Balen i in.,\nStatus and Distribution of the Endemic Bali Starling Leucopsar rothschildi, „Oryx” 34(3), 2000.\nFotografia: Cburnett.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **19.1.** Reintrodukcja powinna używać **różnych źródeł hodowlanych**, aby zapewnić **wysoką różnorodność genetyczną** uwolnionej populacji. **Mechanizm**: - Każdy ogród zoologiczny prowadzi swoją linię hodowlaną z **ograniczonej** puli założycieli (founder effect) → po pokoleniach pojawia się **chów wsobny** (inbreeding) i **utrata alleli**. - Uwalniając osobniki **tylko z jednego źródła** wprowadzilibyśmy do natury populację z **wąskim gardłem genetycznym** (genetic bottleneck) → niska zmienność. - **Niska zmienność** = niska zdolność adaptacji do zmian środowiska + **depresja inbredowa** (obniżona płodność, przeżywalność, odporność). Dostarczenie osobników z **różnych** programów: - **Zwiększa pulę genową** (więcej alleli). - **Redukuje pokrewieństwo** par lęgowych w nowej populacji. - **Zwiększa fitness** potomstwa (heterosis / vigor hybrydowy). - **Zachowuje potencjał ewolucyjny** (zdolność reagowania na zmiany). **19.2.** Wpis do **załącznika I CITES** = **najwyższy stopień ochrony** w skali międzynarodowej: - **Zakaz** międzynarodowego **handlu komercyjnego** gatunkiem (żywe ptaki, jaja, pióra, części). - Handel **dozwolony tylko** w wyjątkach (badania naukowe, programy hodowli ex situ) — i to **wyłącznie** z permitami eksportu/importu od organów CITES. - **184 państwa** sygnatariusze konwencji → globalna kontrola. **Skutki dla ochrony szpaka**: - **Zniechęca kłusowników** — nielegalny obrót zagrożony **konfiskatą + karą** (więzienie, grzywny). - **Niszczy popyt** międzynarodowy — kupowanie ptaków przemyconych grozi sankcjami. - **Wymusza certyfikację** osobników z legalnej hodowli — handel kontrolowany. - **Pozwala konfiskować** ptaki przemycane przez granice. - **Mobilizuje rządy** do ochrony habitatu (zobowiązania wynikające z konwencji). → Szpak balijski jest **mniej atrakcyjny** dla nielegalnego rynku (ryzyko prawne wysokie), co **redukuje presję** kłusowniczą — głównej przyczyny wymierania.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — genetyka populacji ginących\n\nPojęcie | Definicja\nRóżnorodność genetyczna | Liczba alleli + ich heterozygotyczność w populacji\nWąskie gardło genetyczne (bottleneck) | Drastyczna redukcja populacji → utrata alleli\nFounder effect | Mała grupa założycielska → pula genowa ≠ pula populacji macierzystej\nChów wsobny (inbreeding) | Krzyżowanie spokrewnionych → wzrost homozygotyczności\nDepresja inbredowa | Obniżenie fitness wskutek ekspresji recesywnych szkodliwych alleli\nHeterosis (vigor hybrydowy) | Wzrost fitness przy krzyżowaniu odległych genetycznie\nReintrodukcja | Wprowadzenie gatunku do siedliska, z którego zniknął\n\nMechanizm: dlaczego różne źródła hodowli? (19.1)\n\nSzpak balijski miał 15 osobników w 1990 r. — drastyczne wąskie gardło. Ogromna utrata alleli.\n\nKażdy ogród zoologiczny zaczął hodowlę z 2-5 osobników (founder effect — mała pula).\n\nPo 20-30 latach każdy ogród ma inną podpulę alleli — różne kombinacje zachowane przypadkiem.\n\nReintrodukcja z jednego ogrodu → uwolnione ptaki bardzo spokrewnione → po kilku pokoleniach inbreeding → depresja inbredowa → niska przeżywalność.\n\nReintrodukcja z różnych ogrodów → pula alleli z każdego ogrodu się uzupełnia → wysoka heterozygotyczność → silne potomstwo → populacja zdolna do adaptacji na presje (choroby, klimat).\n\nMechanizm: dlaczego CITES załącznik I? (19.2)\n\nCITES = Convention on International Trade in Endangered Species (1973, Waszyngton). 3 załączniki:\n\nZałącznik | Status | Handel\nI | Krytycznie zagrożony wyginięciem | Zakaz komercyjny (wyj.: nauka, ratunkowa hodowla, z permitem)\nII | Zagrożony, jeśli handel niekontrolowany | Handel regulowany (kontrola eksportu)\nIII | Lokalnie chroniony | Współpraca międzynarodowa\n\nZałącznik I = najwyższa ochrona. Szpak balijski tam wpisany.\n\nSkutki dla szpaka:\n- Nielegalne pozyskiwanie z natury = działanie przestępcze → kary do kilku lat więzienia + grzywny w państwach sygnatariuszach.\n- Konfiskata przesyłek + przemycanych ptaków na granicach.\n- Niszczenie rynku — handlarze tracą motywację ekonomiczną.\n- Hodowla w niewoli możliwa tylko z dokumentacją (każdy ptak ma certyfikat, indywidualny numer).\n- Kontrola eksportu ptaków z hodowli (np. z USA do Bali na reintrodukcję — wymaga permitu).\n\nBez CITES rynek dziki by kontynuował drenowanie populacji → wymarcie w ciągu lat.\n\nPunktacja CKE\n\n- 19.1. 1 pkt — wskazanie różnorodności genetycznej + mechanizm (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło).\n- 19.2. 1 pkt — wskazanie zakazu handlu międzynarodowego + skutek (zniechęcenie kłusowników, kontrola handlu).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nReintrodukcja to kluczowe narzędzie ochrony gatunków zagrożonych:\n- Żubr w Polsce (Białowieża, lata 50.) — z 12 osobników w niewoli → 1500 dziś w naturze.\n- Kondor kalifornijski (USA) — z 22 osobników → 500+ obecnie.\n- Tarpan / konik polski (rekonstrukcja gatunku) — z hodowli zoologicznych.\n- Sokół wędrowny w Europie — reintrodukcja po krachu DDT.\n- Szpak balijski — z 15 do ~100-200 osobników w naturze + 1000+ w niewoli.\n\nCITES chroni ~38 000 gatunków roślin i zwierząt. Słynne sukcesy: słoń afrykański (zakaz handlu kością słoniową 1989), wieloryby (moratorium na połowy 1986). Bali ma osobne regulacje dot. ochrony szpaka.\n\nLekcja: mała populacja = zagrożenie genetyczne, nawet po przeżyciu. Genetyka jest drugim filtrem wymierania (po utracie siedlisk i kłusownictwie). Dlatego programy hodowli ex situ muszą być skoordynowane międzynarodowo (np. EAZA EEP w Europie).\n\nTypowy błąd: Pułapka 19.1 — odpowiedź \"żeby było więcej ptaków\". TO ZA MAŁO — to jest punkt 0. Klucz: **różnorodność genetyczna** + nazwa zjawisk (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło / pula genowa). Pułapka 19.1 — pomylenie pojęć. **Różnorodność genetyczna** = liczba alleli w populacji. **Bioróżnorodność** = liczba gatunków w ekosystemie. Tu chodzi o pierwsze (w obrębie jednego gatunku). Pułapka 19.2 — pominięcie międzynarodowego wymiaru. CITES = **konwencja międzynarodowa** (184 państw) → ochrona **transgraniczna**. Ważne: zakaz handlu = uderzenie w **rynek** = redukcja motywacji kłusowniczej.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.<br>Szpak balijski (Leucopsar rothschildi), przedstawiony na fotografii, jest krytycznie<br>zagrożonym gatunkiem, zamieszkującym wyłącznie wyspę Bali, położoną w południowo-<br>-wschodniej Azji.<br>Według szacunków naukowców, na początku XX wieku w naturalnym środowisku żyło<br>300-900 osobników, a w 1990 roku na wolności stwierdzono już tylko 15 osobników.<br>Przyczyną wymierania tego ptaka jest degradacja jego siedlisk, połączona z kłusownictwem,<br>mającym na celu zaopatrywanie handlarzy na rynku ptaków śpiewających. W celach<br>ochronnych ten gatunek został ujęty w załączniku I konwencji waszyngtońskiej (CITES).<br>Szpak balijski jest objęty programami hodowlanymi nie tylko w lokalnych ośrodkach na Bali,<br>ale także w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie, m.in. w Stanach Zjednoczonych<br>i w Europie. Część ptaków rozmnożonych w niewoli jest uwalniana do ich naturalnego<br>środowiska w celu odtworzenia dzikiej populacji na wyspie Bali. Skuteczna reintrodukcja<br>szpaka balijskiego jest szansą na ocalenie tego rzadkiego gatunku.<br>Na podstawie: datazone.birdlife.org; gbif.org; S. (Bas) van Balen i in.,<br>Status and Distribution of the Endemic Bali Starling Leucopsar rothschildi, „Oryx” 34(3), 2000.<br>Fotografia: Cburnett.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>19.1.</strong> Reintrodukcja powinna używać <strong>różnych źródeł hodowlanych</strong>, aby zapewnić <strong>wysoką różnorodność genetyczną</strong> uwolnionej populacji. <strong>Mechanizm</strong>: - Każdy ogród zoologiczny prowadzi swoją linię hodowlaną z <strong>ograniczonej</strong> puli założycieli (founder effect) → po pokoleniach pojawia się <strong>chów wsobny</strong> (inbreeding) i <strong>utrata alleli</strong>. - Uwalniając osobniki <strong>tylko z jednego źródła</strong> wprowadzilibyśmy do natury populację z <strong>wąskim gardłem genetycznym</strong> (genetic bottleneck) → niska zmienność. - <strong>Niska zmienność</strong> = niska zdolność adaptacji do zmian środowiska + <strong>depresja inbredowa</strong> (obniżona płodność, przeżywalność, odporność). Dostarczenie osobników z <strong>różnych</strong> programów: - <strong>Zwiększa pulę genową</strong> (więcej alleli). - <strong>Redukuje pokrewieństwo</strong> par lęgowych w nowej populacji. - <strong>Zwiększa fitness</strong> potomstwa (heterosis / vigor hybrydowy). - <strong>Zachowuje potencjał ewolucyjny</strong> (zdolność reagowania na zmiany). <strong>19.2.</strong> Wpis do <strong>załącznika I CITES</strong> = <strong>najwyższy stopień ochrony</strong> w skali międzynarodowej: - <strong>Zakaz</strong> międzynarodowego <strong>handlu komercyjnego</strong> gatunkiem (żywe ptaki, jaja, pióra, części). - Handel <strong>dozwolony tylko</strong> w wyjątkach (badania naukowe, programy hodowli ex situ) — i to <strong>wyłącznie</strong> z permitami eksportu/importu od organów CITES. - <strong>184 państwa</strong> sygnatariusze konwencji → globalna kontrola. <strong>Skutki dla ochrony szpaka</strong>: - <strong>Zniechęca kłusowników</strong> — nielegalny obrót zagrożony <strong>konfiskatą + karą</strong> (więzienie, grzywny). - <strong>Niszczy popyt</strong> międzynarodowy — kupowanie ptaków przemyconych grozi sankcjami. - <strong>Wymusza certyfikację</strong> osobników z legalnej hodowli — handel kontrolowany. - <strong>Pozwala konfiskować</strong> ptaki przemycane przez granice. - <strong>Mobilizuje rządy</strong> do ochrony habitatu (zobowiązania wynikające z konwencji). → Szpak balijski jest <strong>mniej atrakcyjny</strong> dla nielegalnego rynku (ryzyko prawne wysokie), co <strong>redukuje presję</strong> kłusowniczą — głównej przyczyny wymierania.</p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — genetyka populacji ginących</p>\n<p>Pojęcie | Definicja<br>Różnorodność genetyczna | Liczba alleli + ich heterozygotyczność w populacji<br>Wąskie gardło genetyczne (bottleneck) | Drastyczna redukcja populacji → utrata alleli<br>Founder effect | Mała grupa założycielska → pula genowa ≠ pula populacji macierzystej<br>Chów wsobny (inbreeding) | Krzyżowanie spokrewnionych → wzrost homozygotyczności<br>Depresja inbredowa | Obniżenie fitness wskutek ekspresji recesywnych szkodliwych alleli<br>Heterosis (vigor hybrydowy) | Wzrost fitness przy krzyżowaniu odległych genetycznie<br>Reintrodukcja | Wprowadzenie gatunku do siedliska, z którego zniknął</p>\n<p>Mechanizm: dlaczego różne źródła hodowli? (19.1)</p>\n<p>Szpak balijski miał 15 osobników w 1990 r. — drastyczne wąskie gardło. Ogromna utrata alleli.</p>\n<p>Każdy ogród zoologiczny zaczął hodowlę z 2-5 osobników (founder effect — mała pula).</p>\n<p>Po 20-30 latach każdy ogród ma inną podpulę alleli — różne kombinacje zachowane przypadkiem.</p>\n<p>Reintrodukcja z jednego ogrodu → uwolnione ptaki bardzo spokrewnione → po kilku pokoleniach inbreeding → depresja inbredowa → niska przeżywalność.</p>\n<p>Reintrodukcja z różnych ogrodów → pula alleli z każdego ogrodu się uzupełnia → wysoka heterozygotyczność → silne potomstwo → populacja zdolna do adaptacji na presje (choroby, klimat).</p>\n<p>Mechanizm: dlaczego CITES załącznik I? (19.2)</p>\n<p>CITES = Convention on International Trade in Endangered Species (1973, Waszyngton). 3 załączniki:</p>\n<p>Załącznik | Status | Handel<br>I | Krytycznie zagrożony wyginięciem | Zakaz komercyjny (wyj.: nauka, ratunkowa hodowla, z permitem)<br>II | Zagrożony, jeśli handel niekontrolowany | Handel regulowany (kontrola eksportu)<br>III | Lokalnie chroniony | Współpraca międzynarodowa</p>\n<p>Załącznik I = najwyższa ochrona. Szpak balijski tam wpisany.</p>\n<p>Skutki dla szpaka:</p>\n<ul><li>Nielegalne pozyskiwanie z natury = działanie przestępcze → kary do kilku lat więzienia + grzywny w państwach sygnatariuszach.</li><li>Konfiskata przesyłek + przemycanych ptaków na granicach.</li><li>Niszczenie rynku — handlarze tracą motywację ekonomiczną.</li><li>Hodowla w niewoli możliwa tylko z dokumentacją (każdy ptak ma certyfikat, indywidualny numer).</li><li>Kontrola eksportu ptaków z hodowli (np. z USA do Bali na reintrodukcję — wymaga permitu).</li></ul>\n<p>Bez CITES rynek dziki by kontynuował drenowanie populacji → wymarcie w ciągu lat.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>19.1. 1 pkt — wskazanie różnorodności genetycznej + mechanizm (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło).</li><li>19.2. 1 pkt — wskazanie zakazu handlu międzynarodowego + skutek (zniechęcenie kłusowników, kontrola handlu).</li><li>Suma: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Reintrodukcja to kluczowe narzędzie ochrony gatunków zagrożonych:</p>\n<ul><li>Żubr w Polsce (Białowieża, lata 50.) — z 12 osobników w niewoli → 1500 dziś w naturze.</li><li>Kondor kalifornijski (USA) — z 22 osobników → 500+ obecnie.</li><li>Tarpan / konik polski (rekonstrukcja gatunku) — z hodowli zoologicznych.</li><li>Sokół wędrowny w Europie — reintrodukcja po krachu DDT.</li><li>Szpak balijski — z 15 do ~100-200 osobników w naturze + 1000+ w niewoli.</li></ul>\n<p>CITES chroni ~38 000 gatunków roślin i zwierząt. Słynne sukcesy: słoń afrykański (zakaz handlu kością słoniową 1989), wieloryby (moratorium na połowy 1986). Bali ma osobne regulacje dot. ochrony szpaka.</p>\n<p>Lekcja: mała populacja = zagrożenie genetyczne, nawet po przeżyciu. Genetyka jest drugim filtrem wymierania (po utracie siedlisk i kłusownictwie). Dlatego programy hodowli ex situ muszą być skoordynowane międzynarodowo (np. EAZA EEP w Europie).</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 19.1 — odpowiedź &quot;żeby było więcej ptaków&quot;. TO ZA MAŁO — to jest punkt 0. Klucz: <strong>różnorodność genetyczna</strong> + nazwa zjawisk (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło / pula genowa). Pułapka 19.1 — pomylenie pojęć. <strong>Różnorodność genetyczna</strong> = liczba alleli w populacji. <strong>Bioróżnorodność</strong> = liczba gatunków w ekosystemie. Tu chodzi o pierwsze (w obrębie jednego gatunku). Pułapka 19.2 — pominięcie międzynarodowego wymiaru. CITES = <strong>konwencja międzynarodowa</strong> (184 państw) → ochrona <strong>transgraniczna</strong>. Ważne: zakaz handlu = uderzenie w <strong>rynek</strong> = redukcja motywacji kłusowniczej.</p>"}]}