{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.\nPlastydy to zróżnicowana pod względem budowy i funkcji grupa organellów roślinnych.\nDo plastydów zaliczamy m.in.: proplastydy, amyloplasty, etioplasty, chloroplasty oraz\nchromoplasty. Podczas rozwoju rośliny jedne formy plastydów mogą się przekształcać\nw inne formy plastydów.\nPoniżej przedstawiono mikrofotografie niewybarwionych tkanek roślinnych z widocznymi\nplastydami.\nUwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.\nNa podstawie: P. Wojtaszek i in. (red.), Biologia komórki roślinnej. Struktura, Warszawa 2006.\nFotografie: K. Peters; R. Vossen, Microscopy of Nature. […] (microscopyofnature.com);\nM. Megías i in., Atlas of Plant and Animal Histology (mmegias.webs.uvigo.es).","answer":"C","answer_text":"chrzęstna (szklista)\nC","solution":"Odpowiedź: **2.1.** Z **proplastydów** powstają wszystkie pozostałe plastydy. - W komórkach **fotosyntetyzujących części owocu** dojrzewające owoce przechodzą przemianę **chloroplastów → chromoplastów** (zielone niedojrzałe → kolorowe dojrzałe, dzięki karotenoidom). - Plastydy z **karotenoidami**, widoczne na mikrofotografii **(C)** → **chromoplasty** (kolorowe owoce, płatki kwiatowe). - Mikrofotografia **(A)** (zielone z chlorofilem) → **chloroplasty**. - Mikrofotografia **(B)** (ziarna skrobi w bezbarwnych plastydach) → **amyloplasty**. **2.2.** Wspólna cecha: **podwójna błona plastydowa** (otoczka z dwóch błon białkowo-lipidowych) — wszystkie plastydy ją mają. Alternatywnie: obecność **własnego DNA (plastomu)** i **rybosomów typu 70S** — wszystkie plastydy mają, bo wywodzą się z proplastydów (endosymbioza z sinicami).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — rodzaje plastydów\n\nPlastyd | Funkcja | Charakterystyka | Występowanie\nProplastyd | komórki merystematyczne | mały, bez barwników | merystemy (wzrost)\nChloroplast | fotosynteza | zielony (chlorofil + karotenoidy) | liście, łodyga\nChromoplast | kolor (atrakcyjność) | żółto-pomarańczowo-czerwony (karotenoidy) | płatki kwiatów, owoce\nAmyloplast | magazyn skrobi | bezbarwny, ziarna skrobi | bulwy, nasiona, czapeczka korzenia\nEtioplast | przejściowa | bezbarwny, w ciemności (brak chlorofilu) | siewki w ciemności\n\nSchemat przemian plastydów\n\n```\nproplastyd\n/ | \\\n/ | \\\netioplast amyloplast chloroplast\n↓ (na świetle) ↓ (dojrzewanie owocu)\nchloroplast chromoplast\n```\n\nKlucz: wszystkie plastydy pochodzą z proplastydów. Mogą się wzajemnie przekształcać (chloroplasty ↔ chromoplasty, etioplasty → chloroplasty).\n\nAnaliza zadania 2.2 — wspólna cecha budowy\n\nCo mają wszystkie 5 form?\n- Proplastyd: błona + DNA + rybosomy 70S.\n- Chloroplast: błona + DNA + tylakoidy + chlorofil + skrobia.\n- Chromoplast: błona + DNA + karotenoidy.\n- Amyloplast: błona + DNA + ziarna skrobi.\n- Etioplast: błona + DNA + ciało prolamellarne.\n\nWspólne: podwójna błona plastydowa (otoczka z 2 błon) + własne DNA (plastom) + rybosomy 70S.\n\nNiewspólne:\n- Tylakoidy — tylko chloroplast (+ etioplast w formie prolamellarnej).\n- Chlorofil — tylko chloroplast.\n- Karotenoidy — chloroplast + chromoplast (i niektóre inne).\n- Skrobia — głównie amyloplast (też chloroplast jako skrobia asymilacyjna).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2.1. 2 pkt — wszystkie poprawne uzupełnienia; 1 pkt — częściowo.\n- 2.2. 1 pkt — poprawna wspólna cecha.\n\nPo co to umieć\n\nPlastydy = klasyczna rodzina organelli endosymbiotycznych (jak mitochondria). Wywodzą się z fotosyntezujących sinic wchłoniętych przez praeukariota ~1,5 mld lat temu. Stąd:\n- Własny genom (plastom, ~120 genów).\n- Rybosomy 70S (bakteryjne, nie 80S jak cytoplazma).\n- Podwójna błona (zewnętrzna = z błony wchłonionego gospodarza, wewnętrzna = z błony sinicy).\n\nTo klucz ewolucyjny roślin — dzięki endosymbiozie zyskały fotosyntezę.\n\nTypowy błąd: Pułapka 2.1 — pomylenie kierunku przemian. **Chloroplasty → chromoplasty** (przy dojrzewaniu owoców, np. pomidor zielony → czerwony). NIE odwrotnie. Pułapka 2.2 — wymienienie cechy, której **nie mają wszystkie** plastydy. Np. **tylakoidy** mają tylko chloroplasty i etioplasty (po świetle), NIE mają amyloplasty/chromoplasty. **Chlorofil** ma tylko chloroplast. Klucz: szukaj cechy **strukturalnej organelli** (błona, DNA, rybosomy) — wspólnej dla wszystkich.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"cytologia roślin, plastydy, proplastydy, chloroplasty, chromoplasty, amyloplasty","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 2.<br>Plastydy to zróżnicowana pod względem budowy i funkcji grupa organellów roślinnych.<br>Do plastydów zaliczamy m.in.: proplastydy, amyloplasty, etioplasty, chloroplasty oraz<br>chromoplasty. Podczas rozwoju rośliny jedne formy plastydów mogą się przekształcać<br>w inne formy plastydów.<br>Poniżej przedstawiono mikrofotografie niewybarwionych tkanek roślinnych z widocznymi<br>plastydami.<br>Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.<br>Na podstawie: P. Wojtaszek i in. (red.), Biologia komórki roślinnej. Struktura, Warszawa 2006.<br>Fotografie: K. Peters; R. Vossen, Microscopy of Nature. […] (microscopyofnature.com);<br>M. Megías i in., Atlas of Plant and Animal Histology (mmegias.webs.uvigo.es).</p>","answer_text_html":"<p>chrzęstna (szklista)<br>C</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>2.1.</strong> Z <strong>proplastydów</strong> powstają wszystkie pozostałe plastydy. - W komórkach <strong>fotosyntetyzujących części owocu</strong> dojrzewające owoce przechodzą przemianę <strong>chloroplastów → chromoplastów</strong> (zielone niedojrzałe → kolorowe dojrzałe, dzięki karotenoidom). - Plastydy z <strong>karotenoidami</strong>, widoczne na mikrofotografii <strong>(C)</strong> → <strong>chromoplasty</strong> (kolorowe owoce, płatki kwiatowe). - Mikrofotografia <strong>(A)</strong> (zielone z chlorofilem) → <strong>chloroplasty</strong>. - Mikrofotografia <strong>(B)</strong> (ziarna skrobi w bezbarwnych plastydach) → <strong>amyloplasty</strong>. <strong>2.2.</strong> Wspólna cecha: <strong>podwójna błona plastydowa</strong> (otoczka z dwóch błon białkowo-lipidowych) — wszystkie plastydy ją mają. Alternatywnie: obecność <strong>własnego DNA (plastomu)</strong> i <strong>rybosomów typu 70S</strong> — wszystkie plastydy mają, bo wywodzą się z proplastydów (endosymbioza z sinicami).</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — rodzaje plastydów</p>\n<p>Plastyd | Funkcja | Charakterystyka | Występowanie<br>Proplastyd | komórki merystematyczne | mały, bez barwników | merystemy (wzrost)<br>Chloroplast | fotosynteza | zielony (chlorofil + karotenoidy) | liście, łodyga<br>Chromoplast | kolor (atrakcyjność) | żółto-pomarańczowo-czerwony (karotenoidy) | płatki kwiatów, owoce<br>Amyloplast | magazyn skrobi | bezbarwny, ziarna skrobi | bulwy, nasiona, czapeczka korzenia<br>Etioplast | przejściowa | bezbarwny, w ciemności (brak chlorofilu) | siewki w ciemności</p>\n<p>Schemat przemian plastydów</p>\n<p>```<br>proplastyd<br>/ | \\<br>/ | \\<br>etioplast amyloplast chloroplast<br>↓ (na świetle) ↓ (dojrzewanie owocu)<br>chloroplast chromoplast<br>```</p>\n<p>Klucz: wszystkie plastydy pochodzą z proplastydów. Mogą się wzajemnie przekształcać (chloroplasty ↔ chromoplasty, etioplasty → chloroplasty).</p>\n<p>Analiza zadania 2.2 — wspólna cecha budowy</p>\n<p>Co mają wszystkie 5 form?</p>\n<ul><li>Proplastyd: błona + DNA + rybosomy 70S.</li><li>Chloroplast: błona + DNA + tylakoidy + chlorofil + skrobia.</li><li>Chromoplast: błona + DNA + karotenoidy.</li><li>Amyloplast: błona + DNA + ziarna skrobi.</li><li>Etioplast: błona + DNA + ciało prolamellarne.</li></ul>\n<p>Wspólne: podwójna błona plastydowa (otoczka z 2 błon) + własne DNA (plastom) + rybosomy 70S.</p>\n<p>Niewspólne:</p>\n<ul><li>Tylakoidy — tylko chloroplast (+ etioplast w formie prolamellarnej).</li><li>Chlorofil — tylko chloroplast.</li><li>Karotenoidy — chloroplast + chromoplast (i niektóre inne).</li><li>Skrobia — głównie amyloplast (też chloroplast jako skrobia asymilacyjna).</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2.1. 2 pkt — wszystkie poprawne uzupełnienia; 1 pkt — częściowo.</li><li>2.2. 1 pkt — poprawna wspólna cecha.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Plastydy = klasyczna rodzina organelli endosymbiotycznych (jak mitochondria). Wywodzą się z fotosyntezujących sinic wchłoniętych przez praeukariota ~1,5 mld lat temu. Stąd:</p>\n<ul><li>Własny genom (plastom, ~120 genów).</li><li>Rybosomy 70S (bakteryjne, nie 80S jak cytoplazma).</li><li>Podwójna błona (zewnętrzna = z błony wchłonionego gospodarza, wewnętrzna = z błony sinicy).</li></ul>\n<p>To klucz ewolucyjny roślin — dzięki endosymbiozie zyskały fotosyntezę.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 2.1 — pomylenie kierunku przemian. <strong>Chloroplasty → chromoplasty</strong> (przy dojrzewaniu owoców, np. pomidor zielony → czerwony). NIE odwrotnie. Pułapka 2.2 — wymienienie cechy, której <strong>nie mają wszystkie</strong> plastydy. Np. <strong>tylakoidy</strong> mają tylko chloroplasty i etioplasty (po świetle), NIE mają amyloplasty/chromoplasty. <strong>Chlorofil</strong> ma tylko chloroplast. Klucz: szukaj cechy <strong>strukturalnej organelli</strong> (błona, DNA, rybosomy) — wspólnej dla wszystkich.</p>"}]}