{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.3. (0-1)\nWykaż, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n8) Pokrycie ciała i termoregulacja. Zdający:\na) przedstawia różne rodzaje pokrycia ciała\nzwierząt i podaje ich funkcje.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie, że raki muszą linieć w trakcie życia, uwzględniające\nograniczenie - przez oskórek - wzrostu lub rozmnażania się.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nLinienie, czyli zrzucanie zewnętrznej, nierozciągliwej części powłoki ciała, jest konieczne,\naby osobnik mógł zwiększyć wymiary ciała.\nPancerz raków ogranicza wzrost osobnika, a ponieważ w początkowym okresie życia raki\nrosną najszybciej, to często przechodzą linienie.\nW trakcie życia raków musi dochodzić do linienia, ponieważ pancerz sam w sobie nie\nrośnie, a tym samym ogranicza dalszy wzrost.\nDzięki zrzuceniu chitynowego pancerza możliwy jest wzrost skokowy.\nDorosłe raki linieją raz w roku na jesieni, co umożliwia im wtedy rozmnażanie się.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, z których wynika, że linienie zachodzi w wyniku wzrostu, np.\n„Nierozciągliwy pancerz podczas wzrostu staje się za mały, dlatego konieczne jest linienie”.","solution":"Pancerz raków jest **chitynowo-wapienny — sztywny, nieelastyczny**. Ciało raka rośnie, ale pancerz NIE rośnie wraz z nim (nie potrafi się rozciągać). Aby rak mógł zwiększać rozmiary ciała, **musi zrzucić stary pancerz i wytworzyć nowy, większy** = linienie (ekdyza). Bez linienia rak byłby uwięziony w pancerzu, który stałby się zbyt ciasny → niemożliwy wzrost.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.3.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5.3. (0-1)<br>Wykaż, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5.3. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje związki między strukturą</li></ol>\n<p>a funkcją na różnych poziomach organizacji<br>życia.<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Pokrycie ciała i termoregulacja. Zdający:</li></ol>\n<p>a) przedstawia różne rodzaje pokrycia ciała<br>zwierząt i podaje ich funkcje.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wykazanie, że raki muszą linieć w trakcie życia, uwzględniające<br>ograniczenie - przez oskórek - wzrostu lub rozmnażania się.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Linienie, czyli zrzucanie zewnętrznej, nierozciągliwej części powłoki ciała, jest konieczne,<br>aby osobnik mógł zwiększyć wymiary ciała.<br>Pancerz raków ogranicza wzrost osobnika, a ponieważ w początkowym okresie życia raki<br>rosną najszybciej, to często przechodzą linienie.<br>W trakcie życia raków musi dochodzić do linienia, ponieważ pancerz sam w sobie nie<br>rośnie, a tym samym ogranicza dalszy wzrost.<br>Dzięki zrzuceniu chitynowego pancerza możliwy jest wzrost skokowy.<br>Dorosłe raki linieją raz w roku na jesieni, co umożliwia im wtedy rozmnażanie się.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi, z których wynika, że linienie zachodzi w wyniku wzrostu, np.<br>„Nierozciągliwy pancerz podczas wzrostu staje się za mały, dlatego konieczne jest linienie”.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Pancerz raków jest <strong>chitynowo-wapienny — sztywny, nieelastyczny</strong>. Ciało raka rośnie, ale pancerz NIE rośnie wraz z nim (nie potrafi się rozciągać). Aby rak mógł zwiększać rozmiary ciała, <strong>musi zrzucić stary pancerz i wytworzyć nowy, większy</strong> = linienie (ekdyza). Bez linienia rak byłby uwięziony w pancerzu, który stałby się zbyt ciasny → niemożliwy wzrost.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Pancerz raka jest sztywny i nierozciągliwy (chityna + \\(\\ce{CaCO3}\\)) - ogranicza wzrost ciała. Aby rak mógł zwiększać swoje wymiary (rosnąć), musi okresowo zrzucać starą, zbyt ciasną powłokę. Linienie umożliwia wzrost skokowy: stary pancerz pęka, rak wychodzi miękki, w ciągu kilku godzin ciało się powiększa, a nowy pancerz twardnieje przez mineralizację.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Argumentacja przez właściwości pancerza</h4>\n<p><strong>Krok 1: Cechy pancerza skorupiaków.</strong></p>\n<ul><li><strong>Sztywny</strong> (zmineralizowany \\(\\ce{CaCO3}\\))</li><li><strong>Nierozciągliwy</strong> (chityna + sole wapnia)</li><li><strong>Ograniczony rozmiar</strong> (raz wytworzony, ma stałą wielkość)</li></ul>\n<p><strong>Krok 2: Cechy organizmu raka.</strong></p>\n<ul><li>Rak <strong>rośnie</strong> w trakcie życia (zwiększa rozmiary ciała)</li><li>Z tekstu zadania: rak szlachetny żyje 20 lat, dojrzewa w 3. roku → rośnie min. przez kilka lat</li></ul>\n<p><strong>Krok 3: Sprzeczność.</strong><br>Gdyby pancerz nie był wymieniany - rak nie mógłby rosnąć (zatkany w sztywnej zbroi). Jedyne rozwiązanie: <strong>okresowe zrzucanie pancerza</strong> (linienie) i zastępowanie go nowym, większym.</p>\n<p><strong>Krok 4: Mechanizm linienia.</strong></p>\n<ol><li>Pod starym pancerzem powstaje nowy, miękki</li><li>Stary pancerz pęka (najczęściej między głowotułowiem a odwłokiem)</li><li>Rak wychodzi z bezbroni</li><li>Ciało rozszerza się (pobiera wodę, wzrost komórek)</li><li>Nowy pancerz mineralizuje się - twardnieje</li></ol>\n<p>→ Bez linienia nie byłoby wzrostu raka.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez analogię</h4>\n<p>U innych zwierząt z sztywnymi pokrywami:</p>\n<ul><li><strong>Owady</strong> - linieją (przeobrażenia, np. larwa → imago)</li><li><strong>Pajęczaki</strong> - linieją</li><li><strong>Węże</strong> - zrzucają wylinki (skóra rozrasta się, ale w ograniczonym tempie)</li><li><strong>Skorupiaki</strong> - linieją (jak raki)</li></ul>\n<p>U <strong>kręgowców</strong> ze skórą rozciągliwą (ryby, ssaki) wzrost zachodzi CIĄGLE - bez linienia. To pokazuje, że linienie jest <strong>konsekwencją</strong> sztywnego szkieletu zewnętrznego.</p>\n<p>→ Sztywny pancerz → konieczność linienia.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zrodlo: oficjalne &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).</blockquote>\n<blockquote>Zadanie 5.3. (0-1)<br>Zasady oceniania:<br>1 pkt - za poprawne wykazanie, ze raki musza liniec w trakcie zycia, uwzgledniajace ograniczenie - przez oskorek - wzrostu lub rozmnazania sie.<br>0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykladowe odpowiedzi:<br>- Linienie, czyli zrzucanie zewnetrznej, nierozciagliwej czesci powloki ciala, jest konieczne, aby osobnik mogl zwiekszyc wymiary ciala.<br>- Pancerz rakow ogranicza wzrost osobnika, a poniewaz w poczatkowym okresie zycia raki rosna najszybciej, to czesto przechodza linienie.<br>- W trakcie zycia rakow musi dochodzic do linienia, poniewaz pancerz sam w sobie nie rosnie, a tym samym ogranicza dalszy wzrost.<br>- Dzieki zrzuceniu chitynowego pancerza mozliwy jest wzrost skokowy.<br>- Doroslе raki linieja raz w roku na jesieni, co umozliwia im wtedy rozmnazanie sie.<br>Uwaga: Nie uznaje sie odpowiedzi, z ktorych wynika, ze linienie zachodzi w wyniku wzrostu, np. &quot;Nierozciagliwy pancerz podczas wzrostu staje sie za maly, dlatego konieczne jest linienie&quot;.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - to zadanie z fizjologii i ekologii zwierząt. Brak konkretnego wzoru.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pułapka klucza - odpowiedź typu „pancerz robi się za mały, więc rak go zrzuca” jest <strong>odwrócona</strong> (rak nie rośnie POD sztywnym pancerzem; rosnąć może DOPIERO PO zrzuceniu). Dlatego kierunek argumentu: pancerz ogranicza wzrost → rak musi go zrzucić → wtedy może rosnąć.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Linienie u raków występuje też po dojrzeniu płciowym, ale rzadziej (np. raz w roku). Z tekstu: rak szlachetny po 5 latach linieje raz na rok. To pokazuje, że linienie nie jest TYLKO związane ze wzrostem ciała, ale też z <strong>rozmnażaniem</strong> (samice linieją przed kojarzeniem) i <strong>regeneracją</strong> (wymiana uszkodzonych części pancerza).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz akceptuje także argument o rozmnażaniu - tekst zadania zawiera info o samicach składających jaja, co wymaga linienia.</blockquote>"}]}