{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.4. (0-1)\nRozstrzygnij, czy obydwa opisane powyżej gatunki raków - rak szlachetny i rak\npręgowaty - mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory) czystości wód.\nOdpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij środowisko życia obydwu\ngatunków.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n4) wykazuje znaczenie organizmów\no wąskim zakresie tolerancji ekologicznej\nw bioindykacji.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że obydwa gatunki nie mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe,\nwraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do środowiska życia raka\nszlachetnego i raka pręgowatego pod względem czystości wód.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: Nie mogą / Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.\nPrzykładowe uzasadnienia\nŚrodowiskiem życia raka szlachetnego są tylko wody czyste. Rak pręgowaty żyje\nzarówno w wodach czystych, jak i w zanieczyszczonych.\nRak szlachetny ma wąski zakres tolerancji i zamieszkuje tylko bardzo czyste wody, a rak\npręgowaty ma szeroki zakres tolerancji względem zawartości zanieczyszczeń\nw środowisku wodnym.\nRaki szlachetne nie występują w wodach zanieczyszczonych i wskazują na czystą wodę.\nRaki pręgowate występują w wodach o różnej jakości - zarówno w tych czystych, jak\ni w zanieczyszczonych. Dlatego ich obecność w zbiorniku wodnym nie wskazuje, jaki jest\nstan tych wód pod względem zanieczyszczenia.\nTylko pierwszy występuje tylko w czystych wodach, a ten drugi ma szeroki zakres\ntolerancji na jakość wody.\nPonieważ rak szlachetny jest stenobiontem w odniesieniu do czystości wody,\na pręgowaty - eurybiontem.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, w których opis nie jest przyporządkowany do odpowiedniego\ngatunku, np. „Te gatunki raków się różnią - występują albo tylko w wodach czystych, albo we\nwszystkich klasach czystości wód”.","solution":"**NIE — tylko rak szlachetny może być bioindykatorem czystości wód.** - **Rak szlachetny** żyje wyłącznie w **czystych, dobrze natlenionych wodach** (rzeki górskie, czyste jeziora). Jego obecność świadczy o czystej wodzie → **bioindykator**. - **Rak pręgowaty** żyje w **różnych warunkach**, w tym w wodach **zanieczyszczonych i niskoeutroficznych** (jeziora nizinne, dolne odcinki rzek). Jego obecność NIE świadczy o czystej wodzie → **NIE jest** bioindykatorem czystości.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.4.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5.4. (0-1)<br>Rozstrzygnij, czy obydwa opisane powyżej gatunki raków - rak szlachetny i rak<br>pręgowaty - mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory) czystości wód.<br>Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij środowisko życia obydwu<br>gatunków.<br>Rozstrzygnięcie:<br>Uzasadnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5.4. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia […] argumenty związane</li></ol>\n<p>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi.<br>XVII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Ekologia organizmów. Zdający:</li><li>wykazuje znaczenie organizmów</li></ol>\n<p>o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej<br>w bioindykacji.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za rozstrzygnięcie, że obydwa gatunki nie mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe,<br>wraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do środowiska życia raka<br>szlachetnego i raka pręgowatego pod względem czystości wód.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozstrzygnięcie: Nie mogą / Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.<br>Przykładowe uzasadnienia<br>Środowiskiem życia raka szlachetnego są tylko wody czyste. Rak pręgowaty żyje<br>zarówno w wodach czystych, jak i w zanieczyszczonych.<br>Rak szlachetny ma wąski zakres tolerancji i zamieszkuje tylko bardzo czyste wody, a rak<br>pręgowaty ma szeroki zakres tolerancji względem zawartości zanieczyszczeń<br>w środowisku wodnym.<br>Raki szlachetne nie występują w wodach zanieczyszczonych i wskazują na czystą wodę.<br>Raki pręgowate występują w wodach o różnej jakości - zarówno w tych czystych, jak<br>i w zanieczyszczonych. Dlatego ich obecność w zbiorniku wodnym nie wskazuje, jaki jest<br>stan tych wód pod względem zanieczyszczenia.<br>Tylko pierwszy występuje tylko w czystych wodach, a ten drugi ma szeroki zakres<br>tolerancji na jakość wody.<br>Ponieważ rak szlachetny jest stenobiontem w odniesieniu do czystości wody,<br>a pręgowaty - eurybiontem.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi, w których opis nie jest przyporządkowany do odpowiedniego<br>gatunku, np. „Te gatunki raków się różnią - występują albo tylko w wodach czystych, albo we<br>wszystkich klasach czystości wód”.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>NIE — tylko rak szlachetny może być bioindykatorem czystości wód.</strong> - <strong>Rak szlachetny</strong> żyje wyłącznie w <strong>czystych, dobrze natlenionych wodach</strong> (rzeki górskie, czyste jeziora). Jego obecność świadczy o czystej wodzie → <strong>bioindykator</strong>. - <strong>Rak pręgowaty</strong> żyje w <strong>różnych warunkach</strong>, w tym w wodach <strong>zanieczyszczonych i niskoeutroficznych</strong> (jeziora nizinne, dolne odcinki rzek). Jego obecność NIE świadczy o czystej wodzie → <strong>NIE jest</strong> bioindykatorem czystości.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie:</strong> <strong>Nie</strong> mogą / Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Bioindykator musi mieć <strong>wąski zakres tolerancji ekologicznej</strong> względem badanego czynnika. Rak szlachetny występuje <strong>tylko w czystych, dobrze natlenionych wodach</strong> (wąski zakres tolerancji → dobry bioindykator). Rak pręgowaty występuje zarówno w wodach czystych, jak i zanieczyszczonych/zeutrofizowanych (szeroki zakres tolerancji → NIE jest bioindykatorem). Obecność raka pręgowatego nie świadczy o stanie wody, więc oba gatunki RAZEM nie mogą służyć jako bioindykatory.</p>\n<h4>Sposób 1 - Definicja bioindykatora</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest bioindykator?</strong><br>Bioindykator (gatunek wskaźnikowy) = organizm, którego obecność/brak informuje o stanie środowiska. Wymaga <strong>stenobiontyczności</strong> = wąskiego zakresu tolerancji ekologicznej (występuje tylko w określonych warunkach).</p>\n<p>Przeciwieństwo: <strong>eurybiont</strong> = szeroki zakres tolerancji, występuje wszędzie → NIE jest dobrym wskaźnikiem.</p>\n<p><strong>Krok 2: Analiza dwóch gatunków.</strong></p>\n<p>| Gatunek | Środowisko | Tolerancja | Bioindykator? |</p>\n<p>| Rak szlachetny (<em>Astacus astacus</em>) | Tylko czyste, natlenione wody | Wąska (stenobiont) | ✅ TAK |<br>| Rak pręgowaty (<em>Faxonius limosus</em>) | Czyste + zanieczyszczone, eutroficzne | Szeroka (eurybiont) | ❌ NIE |</p>\n<p><strong>Krok 3: Wniosek.</strong><br>Obecność raka szlachetnego w zbiorniku → woda CZYSTA (bo gdyby była zanieczyszczona, nie byłoby raka szlachetnego). To jest informatywne.</p>\n<p>Obecność raka pręgowatego → niewiele mówi o wodzie (może być czysta lub brudna). To NIE jest informatywne.</p>\n<p>Dlatego oba RAZEM nie służą jako bioindykatory - tylko jeden (szlachetny).</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia z innymi bioindykatorami</h4>\n<p><strong>Stenobionty (dobre bioindykatory):</strong></p>\n<ul><li>Pstrąg potokowy (<em>Salmo trutta</em>) - wymaga zimnej, natlenionej wody</li><li>Skójka perłorodna (<em>Margaritifera margaritifera</em>) - bardzo czyste rzeki</li><li>Porosty wskaźnikowe - wskazują czystość powietrza (bardzo wrażliwe na \\(\\ce{SO2}\\))</li></ul>\n<p><strong>Eurybionty (kiepscy bioindykatorzy):</strong></p>\n<ul><li>Karp - wszędzie, nawet w zanieczyszczonych wodach</li><li>Szczur, gołąb miejski - adaptują się do każdego środowiska</li><li>Rak pręgowaty (jak w zadaniu)</li></ul>\n<p>→ Rak szlachetny jest stenobiontem (ZAWĘŻONY do czystych wód) → <strong>dobry bioindykator</strong>.<br>→ Rak pręgowaty jest eurybiontem → <strong>kiepski bioindykator</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zrodlo: oficjalne &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).</blockquote>\n<blockquote>Zadanie 5.4. (0-1)<br>Zasady oceniania:<br>1 pkt - za rozstrzygniecie, ze obydwa gatunki nie moga sluzyc jako gatunki wskaznikowe, wraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszacym sie do srodowiska zycia raka szlachetnego i raka pregowatego pod wzgledem czystosci wod.<br>0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozstrzygniecie: Nie moga / Tylko rak szlachetny moze byc bioindykatorem.<br>Przykladowe uzasadnienia:<br>- Srodowiskiem zycia raka szlachetnego sa tylko wody czyste. Rak pregowaty zyje zarowno w wodach czystych, jak i w zanieczyszczonych.<br>- Rak szlachetny ma waski zakres tolerancji i zamieszkuje tylko bardzo czyste wody, a rak pregowaty ma szeroki zakres tolerancji wzgledem zawartosci zanieczyszczen w srodowisku wodnym.<br>- Poniewaz rak szlachetny jest stenobiontem w odniesieniu do czystosci wody, a pregowaty - eurybiontem.<br>Uwaga: Nie uznaje sie odpowiedzi, w ktorych opis nie jest przyporzadkowany do odpowiedniego gatunku, np. &quot;Te gatunki rakow sie roznia - wystepuja albo tylko w wodach czystych, albo we wszystkich klasach czystosci wod&quot;.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - to zadanie z ekologii (tolerancja ekologiczna, bioindykacja). Brak konkretnego wzoru.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - odpowiedź „TAK, oba mogą” bez uzasadnienia. To 0 pkt. Trzeba zrozumieć, że bioindykator wymaga stenobiontyczności (raka pręgowatego brakuje).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz akceptuje też alternatywę „Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem” - pod warunkiem uzasadnienia. To poprawna interpretacja pytania (oba RAZEM = nie, ale jeden z nich = tak).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pojęcia kluczowe: <strong>stenobiont</strong> (wąska tolerancja) vs <strong>eurybiont</strong> (szeroka). Termin „zakres tolerancji ekologicznej” pojawi się też w zad. 17 (płaskogłów ciemnogłowy).</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Nie mogą ALBO Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.</p>"}]}