{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nNa poniższej fotografii przedstawiono zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix) - niejadowitego\nwęża, żywiącego się głównie płazami.\nNa podstawie obserwacji populacji zaskrońca zwyczajnego badacze stwierdzili, że w ciągu\nostatnich kilkudziesięciu lat na terenie Puszczy Niepołomickiej doszło do wyraźnego spadku\ndługości ciała tych zwierząt. Nadal obserwuje się pojedyncze duże okazy przekraczające\n100 cm, a nawet osiągające 120 cm, jednak średni rozmiar samic wynosi 77,7 cm\n(spadek o 8,2%), natomiast samców - 55,9 cm (spadek o 16,7%).\nNaukowcy postawili dwie niewykluczające się hipotezy wyjaśniające to zjawisko.\nHipoteza 1.: Od lat 60-tych XX wieku populacja płazów (głównego pokarmu zaskrońca\nzwyczajnego) na badanym terenie wykazuje bardzo silny spadek biomasy i liczebności,\nspowodowany m.in. osuszaniem terenów, a niedobór pokarmu jest przyczyną\nograniczenia wzrostu zaskrońców zwyczajnych.\nHipoteza 2.: W analizowanym okresie wzrosła na badanym terenie liczba osób\nodwiedzających siedliska węży, co skutkuje wzrostem śmiertelności wśród większych\nosobników, łatwiej zauważanych i intencjonalnie zabijanych przez człowieka.\nNa podstawie: S. Bury i in., Decline in Body Size […] in the Grass Snake (Natrix natrix, Linnaeus, 1758) […],\n„Environmental Science and Pollution Research” 29(6), 2022;\nwww.puszczaniepolomicka.pl\nFotografia: G. Xulescu.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Łańcuch przyczynowo-skutkowy: 1. **Osuszanie terenów** (rolnicze, infrastruktura) → zanik mokradeł, oczek wodnych, bagien. 2. **Płazy** wymagają wody do **rozrodu** (jaja w wodzie, kijanki w wodzie) → osuszanie niszczy siedliska rozrodcze. 3. **Spadek liczebności płazów** w Puszczy Niepołomickiej. 4. **Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego**. 5. **Mniej pokarmu** → niedobór składników → **spadek liczebności zaskrońców** + **mniejsze rozmiary** (niedożywione, słabszy wzrost). **6.2.** — **C2** (dobór **kierunkowy**, eliminuje **najdłuższych**). - Ludzie zabijają **większe** zaskrońce (bardziej widoczne, łatwiej zauważalne). - **Eliminacja jednego skraju** rozkładu → **dobór kierunkowy** (directional selection). - Skutek: średnia długość się **zmniejsza** (mniej długich osobników), co odpowiada obserwowanemu spadkowi z 100→77,7 cm. **6.3.** — **FPF** - 1: **F** — zaskroniec to **gad** = zwierzę **zmiennocieplne (ektotermiczne / heterotermiczne)**. Temperatura ciała **zależy** od otoczenia. Stałocieplne (homeotermiczne) są **ptaki i ssaki**. - 2: **P** — gady to **owodniowce (Amniota)**. W rozwoju zarodka wytwarzają **błony płodowe**: owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy. - 3: **F** — zaskroniec ma **rozwój prosty** (z jaja na lądzie wykluwa się młody zaskroniec). Rozwój **złożony z larwą wodną** to cecha **płazów** (z kijanką).\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — typy doboru naturalnego\n\nTyp doboru | Co eliminuje | Skutek | Przykład\nStabilizujący | Skraje | Średnia stała, wariancja maleje | Waga noworodków (~3,5 kg = optimum)\nKierunkowy | Jeden skraj | Średnia przesuwa się | Melanizm motyli; antybiotykooporność\nRóżnicujący (disruptive) | Średnie | Dwa szczyty (bimodalne) | Specjacja sympatryczna\n\nAnaliza zadania 6.1 — łańcuch pokarmowy\n\nKrok 1: Osuszanie terenów = zmniejszenie mokradeł, oczek wodnych, podmokłości.\n\nKrok 2: Płazy = zwierzęta dwuśrodowiskowe. Rozród w wodzie (jaja → kijanki). Bez wody nie ma rozrodu.\n\nKrok 3: Spadek liczebności płazów → spadek biomasy pokarmu dla zaskrońców.\n\nKrok 4: Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego (żaby, ropuchy, traszki).\n\nKrok 5: Niedożywienie → mniejsze osobniki + mniejsza liczebność populacji.\n\nAnaliza zadania 6.2 — typ doboru\n\nH2: ludzie polują na większe zaskrońce. Co to znaczy?\n\n- Większe = jeden skraj rozkładu długości (np. samce &gt;65 cm, samice &gt;100 cm).\n- Eliminacja najdłuższych → przesunięcie średniej w kierunku mniejszych.\n- To dobór kierunkowy (directional selection).\n\nSkutek obserwacyjny: średnia samic spadła ze 100 → 77,7 cm, samców z 65 → 55,9 cm. Klasyczny obraz doboru kierunkowego w stronę mniejszych rozmiarów.\n\n→ C2 (kierunkowy, najdłuższych).\n\nAnaliza zadania 6.3 — P/F o zaskrońcu\n\nStwierdzenie 1: temp. ciała stała niezależnie od otoczenia → FAŁSZ. Zaskroniec = gad = zmiennocieplny (ektotermiczny). Temperatura zależy od otoczenia. Tylko ptaki i ssaki są stałocieplne.\n\nStwierdzenie 2: błony płodowe w rozwoju zarodka → PRAWDA. Gady to owodniowce (Amniota). Posiadają: owodnię (chroni zarodek), omocznię (oddychanie + wydalanie), kosmówkę (zewnętrzna), pęcherzyk żółtkowy (pokarm). Owodniowce: gady, ptaki, ssaki.\n\nStwierdzenie 3: rozwój złożony z larwą wodną → FAŁSZ. Zaskroniec ma rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Rozwój złożony z metamorfozą (jajo w wodzie → kijanka → żaba) to cecha płazów, nie gadów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — pełny łańcuch przyczynowo-skutkowy (osuszanie → płazy → zaskrońce).\n- 6.2. 1 pkt — C2.\n- 6.3. 2 pkt — wszystkie trzy P/F poprawne; 1 pkt — dwa.\n\nPo co to umieć\n\nDobór kierunkowy to klasyczny mechanizm szybkiej ewolucji. Przykłady:\n- Melanizm motyla brzozowca (revolution industrialny, Anglia XIX w.).\n- Antybiotykooporność bakterii (eliminacja wrażliwych szczepów).\n- Insektycydoodporność owadów (DDT).\n- Skracanie kłów słoni przez kłusownictwo.\n\nW przyrodzie obserwowana w czasie obserwowalnym dla człowieka.\n\nTypowy błąd: Pułapka 6.2 — **dobór różnicujący vs kierunkowy**: - **Stabilizujący**: eliminuje skraje, faworyzuje średnie (np. waga noworodków). - **Kierunkowy**: eliminuje jeden skraj, przesuwa średnią (np. melanizm motyli, oporność na antybiotyki). - **Różnicujący (disruptive)**: eliminuje średnie, faworyzuje oba skraje (rzadki — np. specjacja sympatryczna). Tu eliminacja **najdłuższych** = jeden skraj → **kierunkowy**. Pułapka 6.3-1 — gady **zmiennocieplne** (jak ryby, płazy, bezkręgowce). Stałocieplne tylko ptaki i ssaki. Częsta pomyłka. Pułapka 6.3-3 — **rozwój gady vs płazy**. Gady = rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Płazy = rozwój złożony (jajo w wodzie → kijanka → przeobrażenie → dorosły).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, dobór naturalny, gady, zaskroniec, łańcuch pokarmowy","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.<br>Na poniższej fotografii przedstawiono zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix) - niejadowitego<br>węża, żywiącego się głównie płazami.<br>Na podstawie obserwacji populacji zaskrońca zwyczajnego badacze stwierdzili, że w ciągu<br>ostatnich kilkudziesięciu lat na terenie Puszczy Niepołomickiej doszło do wyraźnego spadku<br>długości ciała tych zwierząt. Nadal obserwuje się pojedyncze duże okazy przekraczające<br>100 cm, a nawet osiągające 120 cm, jednak średni rozmiar samic wynosi 77,7 cm<br>(spadek o 8,2%), natomiast samców - 55,9 cm (spadek o 16,7%).<br>Naukowcy postawili dwie niewykluczające się hipotezy wyjaśniające to zjawisko.<br>Hipoteza 1.: Od lat 60-tych XX wieku populacja płazów (głównego pokarmu zaskrońca<br>zwyczajnego) na badanym terenie wykazuje bardzo silny spadek biomasy i liczebności,<br>spowodowany m.in. osuszaniem terenów, a niedobór pokarmu jest przyczyną<br>ograniczenia wzrostu zaskrońców zwyczajnych.<br>Hipoteza 2.: W analizowanym okresie wzrosła na badanym terenie liczba osób<br>odwiedzających siedliska węży, co skutkuje wzrostem śmiertelności wśród większych<br>osobników, łatwiej zauważanych i intencjonalnie zabijanych przez człowieka.<br>Na podstawie: S. Bury i in., Decline in Body Size […] in the Grass Snake (Natrix natrix, Linnaeus, 1758) […],<br>„Environmental Science and Pollution Research” 29(6), 2022;<br>www.puszczaniepolomicka.pl<br>Fotografia: G. Xulescu.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>6.1.</strong> Łańcuch przyczynowo-skutkowy: 1. <strong>Osuszanie terenów</strong> (rolnicze, infrastruktura) → zanik mokradeł, oczek wodnych, bagien. 2. <strong>Płazy</strong> wymagają wody do <strong>rozrodu</strong> (jaja w wodzie, kijanki w wodzie) → osuszanie niszczy siedliska rozrodcze. 3. <strong>Spadek liczebności płazów</strong> w Puszczy Niepołomickiej. 4. <strong>Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego</strong>. 5. <strong>Mniej pokarmu</strong> → niedobór składników → <strong>spadek liczebności zaskrońców</strong> + <strong>mniejsze rozmiary</strong> (niedożywione, słabszy wzrost). <strong>6.2.</strong> — <strong>C2</strong> (dobór <strong>kierunkowy</strong>, eliminuje <strong>najdłuższych</strong>). - Ludzie zabijają <strong>większe</strong> zaskrońce (bardziej widoczne, łatwiej zauważalne). - <strong>Eliminacja jednego skraju</strong> rozkładu → <strong>dobór kierunkowy</strong> (directional selection). - Skutek: średnia długość się <strong>zmniejsza</strong> (mniej długich osobników), co odpowiada obserwowanemu spadkowi z 100→77,7 cm. <strong>6.3.</strong> — <strong>FPF</strong> - 1: <strong>F</strong> — zaskroniec to <strong>gad</strong> = zwierzę <strong>zmiennocieplne (ektotermiczne / heterotermiczne)</strong>. Temperatura ciała <strong>zależy</strong> od otoczenia. Stałocieplne (homeotermiczne) są <strong>ptaki i ssaki</strong>. - 2: <strong>P</strong> — gady to <strong>owodniowce (Amniota)</strong>. W rozwoju zarodka wytwarzają <strong>błony płodowe</strong>: owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy. - 3: <strong>F</strong> — zaskroniec ma <strong>rozwój prosty</strong> (z jaja na lądzie wykluwa się młody zaskroniec). Rozwój <strong>złożony z larwą wodną</strong> to cecha <strong>płazów</strong> (z kijanką).</p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — typy doboru naturalnego</p>\n<p>Typ doboru | Co eliminuje | Skutek | Przykład<br>Stabilizujący | Skraje | Średnia stała, wariancja maleje | Waga noworodków (~3,5 kg = optimum)<br>Kierunkowy | Jeden skraj | Średnia przesuwa się | Melanizm motyli; antybiotykooporność<br>Różnicujący (disruptive) | Średnie | Dwa szczyty (bimodalne) | Specjacja sympatryczna</p>\n<p>Analiza zadania 6.1 — łańcuch pokarmowy</p>\n<p>Krok 1: Osuszanie terenów = zmniejszenie mokradeł, oczek wodnych, podmokłości.</p>\n<p>Krok 2: Płazy = zwierzęta dwuśrodowiskowe. Rozród w wodzie (jaja → kijanki). Bez wody nie ma rozrodu.</p>\n<p>Krok 3: Spadek liczebności płazów → spadek biomasy pokarmu dla zaskrońców.</p>\n<p>Krok 4: Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego (żaby, ropuchy, traszki).</p>\n<p>Krok 5: Niedożywienie → mniejsze osobniki + mniejsza liczebność populacji.</p>\n<p>Analiza zadania 6.2 — typ doboru</p>\n<p>H2: ludzie polują na większe zaskrońce. Co to znaczy?</p>\n<ul><li>Większe = jeden skraj rozkładu długości (np. samce &amp;gt;65 cm, samice &amp;gt;100 cm).</li><li>Eliminacja najdłuższych → przesunięcie średniej w kierunku mniejszych.</li><li>To dobór kierunkowy (directional selection).</li></ul>\n<p>Skutek obserwacyjny: średnia samic spadła ze 100 → 77,7 cm, samców z 65 → 55,9 cm. Klasyczny obraz doboru kierunkowego w stronę mniejszych rozmiarów.</p>\n<p>→ C2 (kierunkowy, najdłuższych).</p>\n<p>Analiza zadania 6.3 — P/F o zaskrońcu</p>\n<p>Stwierdzenie 1: temp. ciała stała niezależnie od otoczenia → FAŁSZ. Zaskroniec = gad = zmiennocieplny (ektotermiczny). Temperatura zależy od otoczenia. Tylko ptaki i ssaki są stałocieplne.</p>\n<p>Stwierdzenie 2: błony płodowe w rozwoju zarodka → PRAWDA. Gady to owodniowce (Amniota). Posiadają: owodnię (chroni zarodek), omocznię (oddychanie + wydalanie), kosmówkę (zewnętrzna), pęcherzyk żółtkowy (pokarm). Owodniowce: gady, ptaki, ssaki.</p>\n<p>Stwierdzenie 3: rozwój złożony z larwą wodną → FAŁSZ. Zaskroniec ma rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Rozwój złożony z metamorfozą (jajo w wodzie → kijanka → żaba) to cecha płazów, nie gadów.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>6.1. 1 pkt — pełny łańcuch przyczynowo-skutkowy (osuszanie → płazy → zaskrońce).</li><li>6.2. 1 pkt — C2.</li><li>6.3. 2 pkt — wszystkie trzy P/F poprawne; 1 pkt — dwa.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Dobór kierunkowy to klasyczny mechanizm szybkiej ewolucji. Przykłady:</p>\n<ul><li>Melanizm motyla brzozowca (revolution industrialny, Anglia XIX w.).</li><li>Antybiotykooporność bakterii (eliminacja wrażliwych szczepów).</li><li>Insektycydoodporność owadów (DDT).</li><li>Skracanie kłów słoni przez kłusownictwo.</li></ul>\n<p>W przyrodzie obserwowana w czasie obserwowalnym dla człowieka.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 6.2 — <strong>dobór różnicujący vs kierunkowy</strong>: - <strong>Stabilizujący</strong>: eliminuje skraje, faworyzuje średnie (np. waga noworodków). - <strong>Kierunkowy</strong>: eliminuje jeden skraj, przesuwa średnią (np. melanizm motyli, oporność na antybiotyki). - <strong>Różnicujący (disruptive)</strong>: eliminuje średnie, faworyzuje oba skraje (rzadki — np. specjacja sympatryczna). Tu eliminacja <strong>najdłuższych</strong> = jeden skraj → <strong>kierunkowy</strong>. Pułapka 6.3-1 — gady <strong>zmiennocieplne</strong> (jak ryby, płazy, bezkręgowce). Stałocieplne tylko ptaki i ssaki. Częsta pomyłka. Pułapka 6.3-3 — <strong>rozwój gady vs płazy</strong>. Gady = rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Płazy = rozwój złożony (jajo w wodzie → kijanka → przeobrażenie → dorosły).</p>"}]}