{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego tilapia nilowa musi pobierać jony Na+ i Cl- ze środowiska\nzewnętrznego. W odpowiedzi uwzględnij różnice między środowiskiem wewnętrznym\nryby a środowiskiem zewnętrznym.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\na) wykazuje konieczność regulacji\nosmotycznej u zwierząt żyjących w różnych\nśrodowiskach.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie konieczności pobierania jonów Na+ i Cl- ze środowiska,\nuwzględniające mniejsze stężenie tych jonów w środowisku (środowisko\nhipotoniczne) życia względem płynów ustrojowych ryb, ORAZ wynikającą z tego\n1) dyfuzję jonów Na+ i Cl- do otaczającej wody (przez skrzela)\nLUB\n2) utratę Na+ i Cl- wraz z moczem, którego duże objętości wynikają z pozbywania\nsię nadmiaru wody osmotycznie napływającej do ciała ryby,\nco skutkuje potrzebą uzupełniania tych jonów.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nW wodach słodkich, które stanowią środowisko życia tilapii nilowej, jest mniejsze\nstężenie jonów Na+ i Cl- niż w płynach ustrojowych ryby, dlatego te jony dyfundują\nz ciała ryby do wody i ryby muszą odzyskiwać te jony z wody.\nW płynach ustrojowych ryb słodkowodnych jest większe stężenie jonów Na+ i Cl- niż\nw środowisku, dlatego do ciała tych ryb osmotycznie napływa woda, której nadmiaru ryby\npozbywają się wraz z moczem. Ponieważ ryba wydala duże objętości moczu, traci ona\nNa+ i Cl-, przez co musi uzupełniać niedobory tych jonów przez pobieranie ich ze\nśrodowiska.\nTilapia żyje w środowisku dla niej hipotonicznym i dlatego nie pije wody zawierającej\njony, a woda dyfunduje do jej ciała. Ta ryba musi drogą transportu aktywnego przez\nskrzela uzupełnić niedobór jonów traconych wraz z moczem.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do utraty jonów przez rybę na drodze osmozy,\nktóra dotyczy wyłącznie dyfuzji wody - rozpuszczalnika.\nNie uznaje się określenia utraty jonów przez rybę mianem „wypłukiwania”.","solution":"Tilapia żyje w **wodzie słodkiej** (środowisko zewnętrzne = niskie stężenie jonów, **hipotoniczne**). Środowisko wewnętrzne ryby (krew, płyny ciała) zawiera **znacznie wyższe** stężenie Na⁺ i Cl⁻ (**hipertoniczne** względem otoczenia). **Skutki różnicy stężeń**: - **Dyfuzja**: jony Na⁺ i Cl⁻ wypływają z ryby do wody (zgodnie z gradientem stężeń, \"z wyższego do niższego\"). - **Wydalanie**: nerki produkują duże ilości rozcieńczonego moczu (woda + część jonów). Aby **utrzymać homeostazę jonową** (stałe stężenie soli we krwi), ryba musi **kompensować straty** Na⁺ i Cl⁻. Robi to przez **aktywny transport jonów** ze środowiska zewnętrznego przez **skrzela** (zużywając ATP). Bez tego ryba by się odsoliła i umarła.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, osmoregulacja, ryby słodkowodne, opieka rodzicielska","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7.1. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego tilapia nilowa musi pobierać jony Na+ i Cl- ze środowiska<br>zewnętrznego. W odpowiedzi uwzględnij różnice między środowiskiem wewnętrznym<br>ryby a środowiskiem zewnętrznym.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7.1. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:</li></ol>\n<p>a) wykazuje konieczność regulacji<br>osmotycznej u zwierząt żyjących w różnych<br>środowiskach.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie konieczności pobierania jonów Na+ i Cl- ze środowiska,<br>uwzględniające mniejsze stężenie tych jonów w środowisku (środowisko<br>hipotoniczne) życia względem płynów ustrojowych ryb, ORAZ wynikającą z tego</p>\n<ol><li>dyfuzję jonów Na+ i Cl- do otaczającej wody (przez skrzela)</li></ol>\n<p>LUB</p>\n<ol><li>utratę Na+ i Cl- wraz z moczem, którego duże objętości wynikają z pozbywania</li></ol>\n<p>się nadmiaru wody osmotycznie napływającej do ciała ryby,<br>co skutkuje potrzebą uzupełniania tych jonów.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe odpowiedzi<br>W wodach słodkich, które stanowią środowisko życia tilapii nilowej, jest mniejsze<br>stężenie jonów Na+ i Cl- niż w płynach ustrojowych ryby, dlatego te jony dyfundują<br>z ciała ryby do wody i ryby muszą odzyskiwać te jony z wody.<br>W płynach ustrojowych ryb słodkowodnych jest większe stężenie jonów Na+ i Cl- niż<br>w środowisku, dlatego do ciała tych ryb osmotycznie napływa woda, której nadmiaru ryby<br>pozbywają się wraz z moczem. Ponieważ ryba wydala duże objętości moczu, traci ona<br>Na+ i Cl-, przez co musi uzupełniać niedobory tych jonów przez pobieranie ich ze<br>środowiska.<br>Tilapia żyje w środowisku dla niej hipotonicznym i dlatego nie pije wody zawierającej<br>jony, a woda dyfunduje do jej ciała. Ta ryba musi drogą transportu aktywnego przez<br>skrzela uzupełnić niedobór jonów traconych wraz z moczem.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do utraty jonów przez rybę na drodze osmozy,<br>która dotyczy wyłącznie dyfuzji wody - rozpuszczalnika.<br>Nie uznaje się określenia utraty jonów przez rybę mianem „wypłukiwania”.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Tilapia żyje w <strong>wodzie słodkiej</strong> (środowisko zewnętrzne = niskie stężenie jonów, <strong>hipotoniczne</strong>). Środowisko wewnętrzne ryby (krew, płyny ciała) zawiera <strong>znacznie wyższe</strong> stężenie Na⁺ i Cl⁻ (<strong>hipertoniczne</strong> względem otoczenia). <strong>Skutki różnicy stężeń</strong>: - <strong>Dyfuzja</strong>: jony Na⁺ i Cl⁻ wypływają z ryby do wody (zgodnie z gradientem stężeń, &quot;z wyższego do niższego&quot;). - <strong>Wydalanie</strong>: nerki produkują duże ilości rozcieńczonego moczu (woda + część jonów). Aby <strong>utrzymać homeostazę jonową</strong> (stałe stężenie soli we krwi), ryba musi <strong>kompensować straty</strong> Na⁺ i Cl⁻. Robi to przez <strong>aktywny transport jonów</strong> ze środowiska zewnętrznego przez <strong>skrzela</strong> (zużywając ATP). Bez tego ryba by się odsoliła i umarła.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Środowisko zewnętrzne tilapii (woda słodka) jest hipotoniczne względem płynów ustrojowych ryby - ma znacznie niższe stężenie jonów \\(\\ce{Na+}\\) i \\(\\ce{Cl-}\\). Z powodu tego gradientu stężeń:</strong></p>\n<ol><li><strong>Jony Na⁺ i Cl⁻ dyfundują z wnętrza ryby do środowiska</strong> (przez skrzela) - strata jonów</li><li><strong>Woda osmotycznie wnika do ciała ryby</strong> - ryba musi wydalać duże objętości moczu, przy okazji tracąc kolejne jony</li></ol>\n<p><strong>Skutkiem jest niedobór \\(\\ce{Na+}\\) i \\(\\ce{Cl-}\\)</strong> - który ryba musi uzupełniać przez <strong>transport aktywny</strong> tych jonów z wody do ciała przez skrzela.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm osmotyczny</h4>\n<p><strong>Krok 1: Stężenia w wodzie słodkiej vs płyny ustrojowe ryby.</strong></p>\n<ul><li>Woda słodka: \\(\\ce{Na+}\\) ~0,5 mM, \\(\\ce{Cl-}\\) ~0,5 mM</li><li>Płyny ustrojowe tilapii: ~150 mM \\(\\ce{Na+}\\), ~120 mM \\(\\ce{Cl-}\\) (jak u większości kręgowców)</li></ul>\n<p>Różnica ~300×! → silny gradient.</p>\n<p><strong>Krok 2: Skutki gradientów (II zasada termodynamiki).</strong></p>\n<ul><li><strong>Dyfuzja jonów</strong> z ryby do wody (pasywna, zgodna z gradientem) → strata \\(\\ce{Na+}\\) i \\(\\ce{Cl-}\\)</li><li><strong>Osmoza wody</strong> do ryby (woda płynie z miejsca o niższym do wyższym stężeniu substancji rozpuszczonych) → ryba „pęcznieje”</li></ul>\n<p><strong>Krok 3: Mechanizm kompensacyjny.</strong></p>\n<ol><li>Ryba <strong>NIE pije</strong> wody (woda dyfunduje sama!)</li><li>Wydala <strong>dużo rozcieńczonego moczu</strong> (pozbywa się nadmiaru wody)</li><li>Wraz z moczem traci dodatkowe jony → pogłębienie deficytu</li><li>Aby uzupełnić jony, ryba <strong>AKTYWNIE transportuje \\(\\ce{Na+}\\) i \\(\\ce{Cl-}\\) ze skrzeli z wody do krwi</strong> (przeciwko gradientowi → wymaga ATP)</li></ol>\n<p>→ Bez tego transportu aktywnego ryba straciłaby wszystkie sole.</p>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie z rybą morską (kontrast)</h4>\n<p>Ryba <strong>morska</strong> ma odwrotny problem:</p>\n<ul><li>Woda morska ma WIĘCEJ jonów niż ryba (środowisko hipertoniczne)</li><li>Ryba traci wodę osmotycznie, dyfunduje w niej za dużo soli</li><li>Musi PIĆ wodę morską i AKTYWNIE WYDALAĆ jony</li></ul>\n<p>U ryby słodkowodnej (tilapia) jest <strong>odwrotnie</strong> - pobiera jony, wydala wodę.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zrodlo: oficjalne &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).</blockquote>\n<blockquote>Zadanie 7.1. (0-1)<br>Zasady oceniania:<br>1 pkt - za poprawne wyjasnienie koniecznosci pobierania jonow Na+ i Cl- ze srodowiska, uwzgledniajace mniejsze stezenie tych jonow w srodowisku (srodowisko hipotoniczne) zycia wzgledem plynow ustrojowych ryb, ORAZ wynikajaca z tego 1) dyfuzje jonow Na+ i Cl- do otaczajacej wody (przez skrzela) LUB 2) utrate Na+ i Cl- wraz z moczem, ktorego duze objetosci wynikaja z pozbywania sie nadmiaru wody osmotycznie naplywajacej do ciala ryby, co skutkuje potrzeba uzupelniania tych jonow.<br>0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykladowe odpowiedzi:<br>- W wodach slodkich, ktore stanowia srodowisko zycia tilapii nilowej, jest mniejsze stezenie jonow Na+ i Cl- niz w plynach ustrojowych ryby, dlatego te jony dyfunduja z ciala ryby do wody i ryby musza odzyskiwac te jony z wody.<br>- W plynach ustrojowych ryb slodkowodnych jest wieksze stezenie jonow Na+ i Cl- niz w srodowisku, dlatego do ciala tych ryb osmotycznie naplywa woda, ktorej nadmiaru ryby pozbywaja sie wraz z moczem. Poniewaz ryba wydala duze objetosci moczu, traci ona Na+ i Cl-, przez co musi uzupelniac niedobory tych jonow przez pobieranie ich ze srodowiska.<br>Uwaga: Nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie do utraty jonow przez rybe na drodze osmozy, ktora dotyczy wylacznie dyfuzji wody - rozpuszczalnika. Nie uznaje sie okreslenia utraty jonow przez rybe mianem &quot;wyplukiwania&quot;.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie używamy konkretnego wzoru z karty wzorów. Karta wzorów BIO str. 4 zawiera wzór potencjału wody w komórce roślinnej (\\(\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\)) - analogiczna logika do osmoregulacji u zwierząt, ale to nie jest bezpośrednio używane. Bardziej zaawansowani uczniowie mogą się powołać na <strong>prawo van&#x27;t Hoffa</strong> (\\(\\pi = cRT\\) - ciśnienie osmotyczne).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - pisanie „ryba traci jony przez osmozę”. <strong>Osmoza dotyczy TYLKO wody!</strong> Jony tracą się przez <strong>dyfuzję</strong> (jony) lub przez <strong>mocz</strong> (wraz z wodą).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „Wypłukiwanie” to potoczne określenie - w pracy maturalnej używaj precyzyjnych terminów: dyfuzja (gradient stężeń), osmoza (gradient potencjału wody), transport aktywny (ATP).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zapamiętaj: ryby słodkowodne <strong>HIPOTONICZNE środowisko</strong> → pobierają jony (transport aktywny), wydalają wodę. Ryby morskie <strong>HIPERTONICZNE środowisko</strong> → wydalają jony, piją wodę. Odwrotnie!</blockquote>"}]}