{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nNa poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka\noraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A-D).\nUwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.\nNa podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.\n3\n1\n2\n4\nA\nB\nC\nD\n8.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** Dopasowanie: | Nr | Nazwa tkanki | Mikrofotografia | |---|---|---| | **1** (kość udowa) | tkanka **kostna** | **B** (osteony, koncentryczne kręgi, kanały Haversa) | | **2** (powierzchnia stawowa) | tkanka **chrzęstna** szklista | **C** (chondrocyty w lukach, macierz różowo-niebieska) | | **3** (więzadła) | tkanka **łączna włóknista** (zwarta) | **A** (równoległe pasy włókien kolagenowych) | | **4** (poduszka tłuszczowa) | tkanka **tłuszczowa** | **D** (adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu, heksagonalny układ) | **9.2.** — **B3**. Staw kolanowy to **staw złożony**, ponieważ łączy **więcej niż dwie kości**: kość udową, piszczelową i rzepkę (3 kości). **9.3.** **Maź stawowa** (synovia) w czasie ruchu: - **Smaruje** powierzchnie stawowe → **zmniejsza tarcie** między chrząstkami stawowymi → płynny ruch bez ścierania. - **Odżywia** chrząstkę stawową (chrząstka nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze dyfundują z mazi). - **Amortyzuje** wstrząsy podczas ruchu. - **Usuwa** produkty przemiany materii z chrząstki.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — tkanki łączne\n\nTkanka | Charakterystyka | Mikrofotografia\nKostna | Osteony, kanały Haversa, macierz mineralizowana (CaPO₄) | Koncentryczne kręgi\nChrzęstna szklista | Chondrocyty w lukach, macierz białkowa (kolagen II) | Okrągłe komórki w lakunach\nWłóknista zwarta | Włókna kolagenu równolegle, fibroblasty | Pasy równoległych włókien\nTłuszczowa | Adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu | Komórki heksagonalne, \"puste\"\n\nAnaliza zadania 9.1\n\n1 (kość udowa) — gęsta tkanka kostna gąbczasta + zbita. Mikrofotografia B pokazuje osteony = koncentryczne kręgi blaszek kostnych wokół kanału Haversa (z naczyniem krwionośnym w środku).\n\n2 (powierzchnia stawowa) — chrząstka stawowa szklista. Pokrywa końce kości w stawie, redukuje tarcie. Mikrofotografia C pokazuje chondrocyty (okrągłe komórki w lakunach) w macierzy różowo-niebieskiej.\n\n3 (więzadła) — tkanka łączna włóknista zwarta. Włókna kolagenu ułożone równolegle dla maksymalnej wytrzymałości w jednym kierunku. Mikrofotografia A.\n\n4 (żółta poduszka) — tkanka tłuszczowa (ciało tłuszczowe Hoffa pod rzepką). Magazyn energii + amortyzator. Mikrofotografia D — komórki heksagonalne z dużymi kroplami tłuszczu, jądra zepchnięte na obrzeże.\n\nAnaliza zadania 9.2 — rodzaj stawu\n\nPodział stawów wg liczby kości:\n- Prosty (simple): 2 kości (np. staw barkowy — łopatka + kość ramienna).\n- Złożony (compound): 3 lub więcej kości.\n\nStaw kolanowy łączy:\n1. Kość udową (femur) — od góry.\n2. Kość piszczelową (tibia) — od dołu.\n3. Rzepkę (patella) — z przodu.\n\n→ 3 kości → staw złożony.\n\nUzasadnienie: opcja 3 (\"stanowi połączenie więcej niż dwóch kości\"). Opcje 1 (jedna oś) i 2 (kilka osi) opisują liczbę osi ruchu (typ ruchowy), nie typ wg liczby kości.\n\n→ B3.\n\nAnaliza zadania 9.3 — maź stawowa\n\nMaź stawowa (synovia) = lepki płyn w jamie stawowej, produkowany przez błonę maziową. Funkcje:\n\n1. Smarowanie (główna funkcja podczas ruchu): zmniejsza tarcie między powierzchniami chrząstki stawowej → ruch jest płynny, chrząstki się nie ścierają.\n\n2. Amortyzacja wstrząsów (działa jak płyn hydrauliczny): rozprasza siły kompresji.\n\n3. Odżywianie chrząstki: chrząstka stawowa nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze (tlen, glukoza) dyfundują z mazi do chondrocytów.\n\n4. Usuwanie produktów przemiany materii z chrząstki (CO₂, kwas mlekowy).\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 2 pkt — wszystkie 4 dopasowania; 1 pkt — 2-3 poprawne.\n- 9.2. 1 pkt — B3.\n- 9.3. 1 pkt — co najmniej dwie funkcje mazi (smarowanie + amortyzacja / odżywianie).\n\nPo co to umieć\n\nChoroby stawów — klasyczny problem ortopedii:\n- Zwyrodnienie chrząstki (osteoartroza) — niedobór mazi, ścieranie chrząstki, ból.\n- Reumatoidalne zapalenie stawów — układ immunologiczny atakuje błonę maziową.\n- Wymiana stawu (endoproteza) — gdy chrząstka uległa całkowitemu zużyciu.\n\nZrozumienie histologii stawu = klucz do leczenia tych chorób.\n\nTypowy błąd: Pułapka 9.1 — rozpoznanie A i C. **A** (włókna równoległe = ścięgna/więzadła) ≠ **C** (chondrocyty w lukach = chrząstka). Klucz: A ma **wydłużone komórki** między włóknami kolagenowymi, C ma **okrągłe komórki w lukach (lacunae)**. Pułapka 9.1 — rozpoznanie B. **Tkanka kostna** ma **osteony** (koncentryczne pierścienie wokół kanału Haversa). Inny widok = blaszki kostne, \"drewno na przekroju\". Pułapka 9.2 — **A1 vs B3**: staw kolanowy jest faktycznie **jednoosiowy** (ruch zginanie/prostowanie głównie), ale jednoosiowość określa **rodzaj zawiasowy**, NIE prosty/złożony. **Prosty vs złożony** odnosi się do **liczby kości** uczestniczących. Klucz: kolano = trzy kości → **złożony**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.<br>Na poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka<br>oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A-D).<br>Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.<br>Na podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy &amp; Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.<br>3<br>1<br>2<br>4<br>A<br>B<br>C<br>D<br>8.3.<br>0-1<br>MBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>9.1.</strong> Dopasowanie: | Nr | Nazwa tkanki | Mikrofotografia | |---|---|---| | <strong>1</strong> (kość udowa) | tkanka <strong>kostna</strong> | <strong>B</strong> (osteony, koncentryczne kręgi, kanały Haversa) | | <strong>2</strong> (powierzchnia stawowa) | tkanka <strong>chrzęstna</strong> szklista | <strong>C</strong> (chondrocyty w lukach, macierz różowo-niebieska) | | <strong>3</strong> (więzadła) | tkanka <strong>łączna włóknista</strong> (zwarta) | <strong>A</strong> (równoległe pasy włókien kolagenowych) | | <strong>4</strong> (poduszka tłuszczowa) | tkanka <strong>tłuszczowa</strong> | <strong>D</strong> (adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu, heksagonalny układ) | <strong>9.2.</strong> — <strong>B3</strong>. Staw kolanowy to <strong>staw złożony</strong>, ponieważ łączy <strong>więcej niż dwie kości</strong>: kość udową, piszczelową i rzepkę (3 kości). <strong>9.3.</strong> <strong>Maź stawowa</strong> (synovia) w czasie ruchu: - <strong>Smaruje</strong> powierzchnie stawowe → <strong>zmniejsza tarcie</strong> między chrząstkami stawowymi → płynny ruch bez ścierania. - <strong>Odżywia</strong> chrząstkę stawową (chrząstka nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze dyfundują z mazi). - <strong>Amortyzuje</strong> wstrząsy podczas ruchu. - <strong>Usuwa</strong> produkty przemiany materii z chrząstki.</p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — tkanki łączne</p>\n<p>Tkanka | Charakterystyka | Mikrofotografia<br>Kostna | Osteony, kanały Haversa, macierz mineralizowana (CaPO₄) | Koncentryczne kręgi<br>Chrzęstna szklista | Chondrocyty w lukach, macierz białkowa (kolagen II) | Okrągłe komórki w lakunach<br>Włóknista zwarta | Włókna kolagenu równolegle, fibroblasty | Pasy równoległych włókien<br>Tłuszczowa | Adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu | Komórki heksagonalne, &quot;puste&quot;</p>\n<p>Analiza zadania 9.1</p>\n<p>1 (kość udowa) — gęsta tkanka kostna gąbczasta + zbita. Mikrofotografia B pokazuje osteony = koncentryczne kręgi blaszek kostnych wokół kanału Haversa (z naczyniem krwionośnym w środku).</p>\n<p>2 (powierzchnia stawowa) — chrząstka stawowa szklista. Pokrywa końce kości w stawie, redukuje tarcie. Mikrofotografia C pokazuje chondrocyty (okrągłe komórki w lakunach) w macierzy różowo-niebieskiej.</p>\n<p>3 (więzadła) — tkanka łączna włóknista zwarta. Włókna kolagenu ułożone równolegle dla maksymalnej wytrzymałości w jednym kierunku. Mikrofotografia A.</p>\n<p>4 (żółta poduszka) — tkanka tłuszczowa (ciało tłuszczowe Hoffa pod rzepką). Magazyn energii + amortyzator. Mikrofotografia D — komórki heksagonalne z dużymi kroplami tłuszczu, jądra zepchnięte na obrzeże.</p>\n<p>Analiza zadania 9.2 — rodzaj stawu</p>\n<p>Podział stawów wg liczby kości:</p>\n<ul><li>Prosty (simple): 2 kości (np. staw barkowy — łopatka + kość ramienna).</li><li>Złożony (compound): 3 lub więcej kości.</li></ul>\n<p>Staw kolanowy łączy:</p>\n<ol><li>Kość udową (femur) — od góry.</li><li>Kość piszczelową (tibia) — od dołu.</li><li>Rzepkę (patella) — z przodu.</li></ol>\n<p>→ 3 kości → staw złożony.</p>\n<p>Uzasadnienie: opcja 3 (&quot;stanowi połączenie więcej niż dwóch kości&quot;). Opcje 1 (jedna oś) i 2 (kilka osi) opisują liczbę osi ruchu (typ ruchowy), nie typ wg liczby kości.</p>\n<p>→ B3.</p>\n<p>Analiza zadania 9.3 — maź stawowa</p>\n<p>Maź stawowa (synovia) = lepki płyn w jamie stawowej, produkowany przez błonę maziową. Funkcje:</p>\n<ol><li>Smarowanie (główna funkcja podczas ruchu): zmniejsza tarcie między powierzchniami chrząstki stawowej → ruch jest płynny, chrząstki się nie ścierają.</li></ol>\n<ol><li>Amortyzacja wstrząsów (działa jak płyn hydrauliczny): rozprasza siły kompresji.</li></ol>\n<ol><li>Odżywianie chrząstki: chrząstka stawowa nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze (tlen, glukoza) dyfundują z mazi do chondrocytów.</li></ol>\n<ol><li>Usuwanie produktów przemiany materii z chrząstki (CO₂, kwas mlekowy).</li></ol>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>9.1. 2 pkt — wszystkie 4 dopasowania; 1 pkt — 2-3 poprawne.</li><li>9.2. 1 pkt — B3.</li><li>9.3. 1 pkt — co najmniej dwie funkcje mazi (smarowanie + amortyzacja / odżywianie).</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Choroby stawów — klasyczny problem ortopedii:</p>\n<ul><li>Zwyrodnienie chrząstki (osteoartroza) — niedobór mazi, ścieranie chrząstki, ból.</li><li>Reumatoidalne zapalenie stawów — układ immunologiczny atakuje błonę maziową.</li><li>Wymiana stawu (endoproteza) — gdy chrząstka uległa całkowitemu zużyciu.</li></ul>\n<p>Zrozumienie histologii stawu = klucz do leczenia tych chorób.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 9.1 — rozpoznanie A i C. <strong>A</strong> (włókna równoległe = ścięgna/więzadła) ≠ <strong>C</strong> (chondrocyty w lukach = chrząstka). Klucz: A ma <strong>wydłużone komórki</strong> między włóknami kolagenowymi, C ma <strong>okrągłe komórki w lukach (lacunae)</strong>. Pułapka 9.1 — rozpoznanie B. <strong>Tkanka kostna</strong> ma <strong>osteony</strong> (koncentryczne pierścienie wokół kanału Haversa). Inny widok = blaszki kostne, &quot;drewno na przekroju&quot;. Pułapka 9.2 — <strong>A1 vs B3</strong>: staw kolanowy jest faktycznie <strong>jednoosiowy</strong> (ruch zginanie/prostowanie głównie), ale jednoosiowość określa <strong>rodzaj zawiasowy</strong>, NIE prosty/złożony. <strong>Prosty vs złożony</strong> odnosi się do <strong>liczby kości</strong> uczestniczących. Klucz: kolano = trzy kości → <strong>złożony</strong>.</p>"}]}