{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nUzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz\nodpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.\nGłównym azotowym produktem metabolizmu białek u ssaków jest\n, którego synteza\nodbywa się w komórkach\nA. mocznik\nC. nerek\nB. kwas moczowy\nD. wątroby\nX\nY\nA B\nC D\n9.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"D","answer_text":"Zadanie 10. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\nb) przedstawia istotę procesu wydalania\noraz wymienia substancje, które są\nwydalane z organizmu;\ne) przedstawia związek między budową\na funkcją narządów układu moczowego\nczłowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nAD","solution":"Odpowiedź: **Odpowiedź: AD** - **A — mocznik.** Ssaki należą do organizmów **ureotelicznych** — głównym azotowym produktem przemiany białek jest u nich **mocznik $\\text{CO(NH}_2)_2$**. Kwas moczowy (odpowiedź B) jest głównym produktem u **ptaków, gadów i owadów**. - **D — wątroby.** Mocznik powstaje w **cyklu mocznikowym (ornitynowym)**, który zachodzi **wyłącznie w hepatocytach** — komórkach wątroby. Nerki go **nie wytwarzają**, tylko **filtrują i wydalają** z moczem. **Ciąg przemian azotu w organizmie ssaka:** $$\\underset{\\text{pokarm}}{\\text{białka}} \\rightarrow \\text{aminokwasy} \\xrightarrow{\\ \\text{deaminacja}\\ } \\underset{\\text{toksyczny}}{\\text{NH}_3} \\xrightarrow[\\text{WĄTROBA}]{\\ \\text{cykl mocznikowy}\\ } \\underset{\\text{mało toksyczny}}{\\text{mocznik}} \\xrightarrow[\\text{NERKI}]{\\ \\text{filtracja}\\ } \\text{mocz}$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy typy metabolizmu azotowego\n\nTyp | Produkt | Toksyczność | Zużycie wody | Koszt energetyczny | Grupy zwierząt\namoniotelizm | amoniak $\\text{NH}_3$ | bardzo wysoka | duże | najniższy | ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów, bezkręgowce wodne\nureotelizm | mocznik | średnia | średnie | średni | ssaki, dorosłe płazy, rekiny\nurykotelizm | kwas moczowy | najniższa | minimalne | najwyższy | ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe\n\nPrawidłowość: im mniej wody dostępnej w środowisku, tym mniej toksyczny (i droższy energetycznie) produkt. Zwierzęta wodne mogą sobie pozwolić na wydalanie amoniaku, bo natychmiast się rozcieńcza; jaja składane na lądzie wymagają produktu nierozpuszczalnego i nietoksycznego — stąd kwas moczowy u ptaków i gadów.\n\nCykl mocznikowy (ornitynowy)\n\nCecha | Opis\ngdzie | hepatocyty — mitochondria i cytozol\nsubstraty | amoniak, $\\text{CO}_2$, asparaginian\nprodukt | mocznik\nkoszt | 3 ATP (4 wiązania wysokoenergetyczne) na cząsteczkę mocznika\nodkrywcy | Hans Krebs i Kurt Henseleit (1932)\n\n$$2\\,\\text{NH}_3 + \\text{CO}_2 + 3\\,\\text{ATP} \\rightarrow \\text{CO(NH}_2)_2 + \\text{H}_2\\text{O} + 3\\,\\text{ADP} + \\dots$$\n\nPodział ról: wątroba a nerki\n\nNarząd | Rola w gospodarce azotowej\nwątroba | deaminacja aminokwasów, synteza mocznika w cyklu mocznikowym, detoksykacja amoniaku\nnerki | filtracja krwi, resorpcja zwrotna, wydalanie mocznika z moczem\n\nPodsumowanie w jednym zdaniu: wątroba produkuje, nerki usuwają.\n\nSkład moczu ostatecznego człowieka\n\nSkładnik | Udział\nwoda | ~95%\nmocznik | ~2% — główny składnik stały\nchlorek sodu | ~1%\nkreatynina, kwas moczowy, jony $\\text{K}^+$, $\\text{SO}_4^{2-}$ | reszta\nglukoza, białko | norma: brak\n\nObecność glukozy w moczu (glukozuria) wskazuje na cukrzycę; obecność białka (proteinuria) — na uszkodzenie kłębuszków nerkowych.\n\nKwas moczowy u człowieka\n\nCecha | Opis\nskąd pochodzi | rozkład zasad purynowych (adenina, guanina) z DNA i RNA\ngdzie powstaje | wątroba\njak wydalany | z moczem\nchoroba z nadmiaru | dna moczanowa — kryształy moczanu sodu w stawach\nczynniki ryzyka | dieta bogatopurynowa (podroby, owoce morza), alkohol, odwodnienie\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — AD.\n- 0 pkt — inna kombinacja albo brak odpowiedzi.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd: wskazanie nerek jako miejsca syntezy.** Nerki są narządem **wydalniczym**, nie wytwórczym — usuwają mocznik z krwi, ale go **nie produkują**. Miejscem syntezy jest **wątroba**. **Nie myl produktu azotowego z grupą zwierząt:** - **amoniak** → ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów (**amoniotelizm**), - **mocznik** → **ssaki**, płazy dorosłe, rekiny (**ureotelizm**), - **kwas moczowy** → **ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe** (**urykotelizm**). **Kwas moczowy pojawia się też u ssaków** — jako produkt rozkładu **zasad purynowych** (adeniny i guaniny) z kwasów nukleinowych, a nie z białek. Jego nadmiar powoduje **dnę moczanową**. To jednak nie jest **główny** produkt metabolizmu białek. **Deaminacja to nie to samo co cykl mocznikowy.** Deaminacja usuwa grupę aminową z aminokwasu (powstaje toksyczny amoniak); cykl mocznikowy **detoksykuje** amoniak, przekształcając go w mocznik. **Uszkodzenie wątroby prowadzi do hiperamonemii.** Amoniak przestaje być przekształcany w mocznik, gromadzi się we krwi i uszkadza mózg — to mechanizm **encefalopatii wątrobowej**. Ten kliniczny przykład najlepiej utrwala, że synteza zachodzi w wątrobie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"metabolizm bialek, cykl mocznikowy, watroba, amoniotelizm ureotelizm urykotelizm, wydalanie","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10. (0-1)<br>Uzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz<br>odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.<br>Głównym azotowym produktem metabolizmu białek u ssaków jest<br>, którego synteza<br>odbywa się w komórkach<br>A. mocznik<br>C. nerek<br>B. kwas moczowy<br>D. wątroby<br>X<br>Y<br>A B<br>C D<br>9.<br>0-1<br>MBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne</li></ol>\n<p>zachodzące w wybranych organizmach […].<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:</li></ol>\n<p>b) przedstawia istotę procesu wydalania<br>oraz wymienia substancje, które są<br>wydalane z organizmu;<br>e) przedstawia związek między budową<br>a funkcją narządów układu moczowego<br>człowieka.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - odpowiedź poprawna.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>AD</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Odpowiedź: AD</strong> - <strong>A — mocznik.</strong> Ssaki należą do organizmów <strong>ureotelicznych</strong> — głównym azotowym produktem przemiany białek jest u nich <strong>mocznik $\\text{CO(NH}_2)_2$</strong>. Kwas moczowy (odpowiedź B) jest głównym produktem u <strong>ptaków, gadów i owadów</strong>. - <strong>D — wątroby.</strong> Mocznik powstaje w <strong>cyklu mocznikowym (ornitynowym)</strong>, który zachodzi <strong>wyłącznie w hepatocytach</strong> — komórkach wątroby. Nerki go <strong>nie wytwarzają</strong>, tylko <strong>filtrują i wydalają</strong> z moczem. <strong>Ciąg przemian azotu w organizmie ssaka:</strong> $$\\underset{\\text{pokarm}}{\\text{białka}} \\rightarrow \\text{aminokwasy} \\xrightarrow{\\ \\text{deaminacja}\\ } \\underset{\\text{toksyczny}}{\\text{NH}_3} \\xrightarrow[\\text{WĄTROBA}]{\\ \\text{cykl mocznikowy}\\ } \\underset{\\text{mało toksyczny}}{\\text{mocznik}} \\xrightarrow[\\text{NERKI}]{\\ \\text{filtracja}\\ } \\text{mocz}$$</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Trzy typy metabolizmu azotowego</p>\n<p>Typ | Produkt | Toksyczność | Zużycie wody | Koszt energetyczny | Grupy zwierząt<br>amoniotelizm | amoniak $\\text{NH}_3$ | bardzo wysoka | duże | najniższy | ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów, bezkręgowce wodne<br>ureotelizm | mocznik | średnia | średnie | średni | ssaki, dorosłe płazy, rekiny<br>urykotelizm | kwas moczowy | najniższa | minimalne | najwyższy | ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe</p>\n<p>Prawidłowość: im mniej wody dostępnej w środowisku, tym mniej toksyczny (i droższy energetycznie) produkt. Zwierzęta wodne mogą sobie pozwolić na wydalanie amoniaku, bo natychmiast się rozcieńcza; jaja składane na lądzie wymagają produktu nierozpuszczalnego i nietoksycznego — stąd kwas moczowy u ptaków i gadów.</p>\n<p>Cykl mocznikowy (ornitynowy)</p>\n<p>Cecha | Opis<br>gdzie | hepatocyty — mitochondria i cytozol<br>substraty | amoniak, $\\text{CO}_2$, asparaginian<br>produkt | mocznik<br>koszt | 3 ATP (4 wiązania wysokoenergetyczne) na cząsteczkę mocznika<br>odkrywcy | Hans Krebs i Kurt Henseleit (1932)</p>\n<p>$$2\\,\\text{NH}_3 + \\text{CO}_2 + 3\\,\\text{ATP} \\rightarrow \\text{CO(NH}_2)_2 + \\text{H}_2\\text{O} + 3\\,\\text{ADP} + \\dots$$</p>\n<p>Podział ról: wątroba a nerki</p>\n<p>Narząd | Rola w gospodarce azotowej<br>wątroba | deaminacja aminokwasów, synteza mocznika w cyklu mocznikowym, detoksykacja amoniaku<br>nerki | filtracja krwi, resorpcja zwrotna, wydalanie mocznika z moczem</p>\n<p>Podsumowanie w jednym zdaniu: wątroba produkuje, nerki usuwają.</p>\n<p>Skład moczu ostatecznego człowieka</p>\n<p>Składnik | Udział<br>woda | ~95%<br>mocznik | ~2% — główny składnik stały<br>chlorek sodu | ~1%<br>kreatynina, kwas moczowy, jony $\\text{K}^+$, $\\text{SO}_4^{2-}$ | reszta<br>glukoza, białko | norma: brak</p>\n<p>Obecność glukozy w moczu (glukozuria) wskazuje na cukrzycę; obecność białka (proteinuria) — na uszkodzenie kłębuszków nerkowych.</p>\n<p>Kwas moczowy u człowieka</p>\n<p>Cecha | Opis<br>skąd pochodzi | rozkład zasad purynowych (adenina, guanina) z DNA i RNA<br>gdzie powstaje | wątroba<br>jak wydalany | z moczem<br>choroba z nadmiaru | dna moczanowa — kryształy moczanu sodu w stawach<br>czynniki ryzyka | dieta bogatopurynowa (podroby, owoce morza), alkohol, odwodnienie</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — AD.</li><li>0 pkt — inna kombinacja albo brak odpowiedzi.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Najczęstszy błąd: wskazanie nerek jako miejsca syntezy.</strong> Nerki są narządem <strong>wydalniczym</strong>, nie wytwórczym — usuwają mocznik z krwi, ale go <strong>nie produkują</strong>. Miejscem syntezy jest <strong>wątroba</strong>. <strong>Nie myl produktu azotowego z grupą zwierząt:</strong> - <strong>amoniak</strong> → ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów (<strong>amoniotelizm</strong>), - <strong>mocznik</strong> → <strong>ssaki</strong>, płazy dorosłe, rekiny (<strong>ureotelizm</strong>), - <strong>kwas moczowy</strong> → <strong>ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe</strong> (<strong>urykotelizm</strong>). <strong>Kwas moczowy pojawia się też u ssaków</strong> — jako produkt rozkładu <strong>zasad purynowych</strong> (adeniny i guaniny) z kwasów nukleinowych, a nie z białek. Jego nadmiar powoduje <strong>dnę moczanową</strong>. To jednak nie jest <strong>główny</strong> produkt metabolizmu białek. <strong>Deaminacja to nie to samo co cykl mocznikowy.</strong> Deaminacja usuwa grupę aminową z aminokwasu (powstaje toksyczny amoniak); cykl mocznikowy <strong>detoksykuje</strong> amoniak, przekształcając go w mocznik. <strong>Uszkodzenie wątroby prowadzi do hiperamonemii.</strong> Amoniak przestaje być przekształcany w mocznik, gromadzi się we krwi i uszkadza mózg — to mechanizm <strong>encefalopatii wątrobowej</strong>. Ten kliniczny przykład najlepiej utrwala, że synteza zachodzi w wątrobie.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: AD</h4>\n<p>Zdanie dotyczy głównego produktu przemian azotowych u człowieka i miejsca jego powstawania:</p>\n<ul><li><strong>wybór A/B:</strong> głównym końcowym produktem metabolizmu azotowego u człowieka (ureotelicznego) jest <strong>mocznik</strong> (odpowiedź <strong>A</strong>). Kwas moczowy (B) jest głównym produktem u organizmów urykotelicznych (np. ptaków, gadów), nie u człowieka.</li><li><strong>wybór C/D:</strong> mocznik powstaje w <strong>wątrobie</strong> (odpowiedź <strong>D</strong>) w cyklu mocznikowym, a następnie jest transportowany krwią do nerek i wydalany z moczem. Nerki (C) są miejscem wydalania, a nie syntezy mocznika.</li></ul>\n<p>Zatem poprawna kombinacja to <strong>AD</strong>.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<p>1 pkt: AD (mocznik; wątroby).</p>"}]}