{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.\nPająk z rodzaju Pamphobeteus i żaba Chiasmocleis royi mogą żyć razem w tym samym\nmiejscu. Nora pająka zapewnia chłodne, wilgotne środowisko i stanowi schronienie przed\nwysuszeniem oraz przed zmianami temperatury. Pająki chronią żaby przed drapieżnikami,\nnie wyrządzają żabom krzywdy i umożliwiają im łatwy dostęp do miejsc żerowania. C. royi\npomaga w pozbyciu się z nory i z jej otoczenia mrówek i larw much, które odżywiają się\njajami oraz potomstwem pająka.\nNa podstawie: R. von May i in., Ecological Interactions Between Arthropods and Small Vertebrates in a Lowland\nAmazon Rainforest, „Amphibian & Reptile Conservation” 13(1), 2019;\nA. Zamani i in., An Extensive Review of […] Ecological Associations Involving Tarantulas (Araneae:\nTheraphosidae), with a New Hypothesis on the Evolution of Their Hirsuteness,\n„Journal of Natural History” 58(29-32), 2024.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **21.1.** **Nazwa zależności: mutualizm** (dopuszczalna także **protokooperacja**). **Uzasadnienie:** obie strony odnoszą **korzyści**: | Organizm | Odnoszone korzyści | |---|---| | **żaba *C. royi*** | **schronienie w norze** (wilgoć, stała temperatura), **ochrona przed drapieżnikami**, łatwy dostęp do miejsc żerowania | | **pająk *Pamphobeteus*** | żaba **zjada mrówki i larwy much**, które niszczą **jaja i potomstwo pająka** | Żaba zyskuje bezpieczne schronienie i ochronę, a pająk — **zabezpieczenie potomstwa** przed pasożytami i drapieżnikami jaj. Żadna ze stron nie ponosi strat, więc jest to zależność **nieantagonistyczna, korzystna dla obu gatunków**. **21.2.** **Pająki** rozpoczynają trawienie **pozaustrojowo (pozajelitowo)** — wstrzykują do ciała ofiary **enzymy trawienne**, które ją upłynniają, a następnie **zasysają płynny pokarm**; trawienie kończy się już wewnątrz przewodu pokarmowego. **Płazy** trawią pokarm **wyłącznie wewnątrzustrojowo** — połykają zdobycz w całości, a cały proces trawienia zachodzi **w obrębie przewodu pokarmowego**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZależności międzygatunkowe\n\nZależność | Gatunek A | Gatunek B | Przykład\nmutualizm | + | + | mikoryza, porosty, pająk i żaba\nprotokooperacja | + | + — ale fakultatywnie | bąkojad i nosorożec, krab i ukwiał\nkomensalizm | + | 0 | jemiołuszka i drzewo, ryba podnawka i rekin\namensalizm | − | 0 | allelopatia orzecha włoskiego\nkonkurencja | − | − | rywalizacja o pokarm\ndrapieżnictwo | + | − | wilk i sarna\npasożytnictwo | + | − | tasiemiec i człowiek\n\nMutualizm obligatoryjny — gatunki nie mogą bez siebie żyć (porost = grzyb + glon).\nMutualizm fakultatywny (protokooperacja) — korzyść jest obopólna, ale oba gatunki radzą sobie też osobno. Opisany przypadek należy do tej kategorii.\n\nKlucz do rozpoznania mutualizmu w zadaniu\n\nPytanie | Odpowiedź\nCzy żaba coś zyskuje? | tak — schronienie, ochrona, dostęp do żeru\nCzy pająk coś zyskuje? | tak — usuwanie mrówek i larw much niszczących jego jaja\nCzy któraś strona traci? | nie — „nie wyrządzają żabom krzywdy\"\nWniosek | mutualizm (+/+)\n\nGdyby pająk niczego nie zyskiwał, byłby to komensalizm — dlatego zdanie o mrówkach i larwach much jest w treści kluczowe.\n\nTypy trawienia u zwierząt\n\nTyp | Gdzie zachodzi | Przykłady\nwewnątrzkomórkowe | w wodniczkach trawiennych | gąbki, pierwotniaki, częściowo parzydełkowce\nzewnątrzkomórkowe wewnątrzustrojowe | w przewodzie pokarmowym | płazy, ssaki, ptaki, większość zwierząt\nzewnątrzkomórkowe pozaustrojowe | poza ciałem zwierzęcia | pająki, rozgwiazdy, larwy niektórych owadów, muchówki\n\nJak trawi pająk\n\nEtap | Co się dzieje\n1. unieruchomienie ofiary | jad z gruczołów jadowych w szczękoczułkach\n2. wstrzyknięcie enzymów | proteazy rozkładające tkanki ofiary\n3. trawienie pozaustrojowe | ciało ofiary ulega upłynnieniu\n4. zasysanie | żołądek ssący wciąga płynny pokarm\n5. dokończenie trawienia | w jelicie środkowym, wewnątrzustrojowo\n\nZaleta tego rozwiązania: pająk nie musi mieć aparatu gębowego zdolnego do rozdrabniania ani obszernego przewodu pokarmowego. Pozostaje po nim charakterystyczna „pusta skorupka\" ofiary.\n\nTrawienie u płazów\n\nCecha | Opis\nsposób zdobywania pokarmu | wyrzucany lepki język, chwytanie ruchomych ofiar\npołykanie | w całości, bez rozdrabniania; pomagają gałki oczne wciskane do jamy gębowej\nzęby | drobne, stożkowate — służą do przytrzymania, nie do żucia\ntrawienie | wyłącznie wewnątrzustrojowe, zewnątrzkomórkowe\nprzewód pokarmowy | jama gębowa → przełyk → żołądek → jelito → kloaka\nenzymy | z żołądka, trzustki i jelita\n\nPunktacja CKE\n\n- 21.1. 1 pkt — nazwa mutualizm (lub protokooperacja) oraz uzasadnienie z konkretnymi korzyściami dla obu organizmów.\n- 21.2. 1 pkt — porównanie: pająki trawią pozaustrojowo (i dokańczają wewnątrzustrojowo), płazy — wyłącznie wewnątrzustrojowo.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz CKE nie uznaje nazw zbyt ogólnych.** Odrzucane są: „zależność nieantagonistyczna\", „protekcjonizm\", a także **„symbioza\"** i **„mutualizm obligatoryjny\"**. Poprawne są wyłącznie **mutualizm** (ewentualnie „mutualizm fakultatywny\") oraz **protokooperacja**. **Uzasadnienie musi zawierać konkretne korzyści, nie definicję.** Klucz wprost odrzuca odpowiedzi typu „bo oba organizmy odnoszą korzyści netto\". Trzeba **wymienić**, co dokładnie zyskuje żaba i co zyskuje pająk. **Korzyść musi być podana dla obu stron.** Wskazanie tylko tego, co zyskuje żaba, sprowadziłoby zależność do **komensalizmu** — a to inna odpowiedź. **W 21.2 klucz odrzuca odpowiedzi o „trawieniu wewnątrzkomórkowym\" u płazów.** Płazy trawią **zewnątrzkomórkowo, w przewodzie pokarmowym**. Trawienie wewnątrzkomórkowe występuje u gąbek i pierwotniaków. **Odpowiedź musi porównywać oba organizmy.** Napisanie tylko „pająki trawią pozaustrojowo\" nie punktuje — trzeba dodać, że **płazy trawią wewnątrzustrojowo**. **Nie myl trawienia pozaustrojowego z zewnątrzkomórkowym.** **Pozaustrojowe (zewnętrzne)** — poza ciałem zwierzęcia (pająki, rozgwiazdy, muchy). **Zewnątrzkomórkowe** — poza komórką, ale wewnątrz przewodu pokarmowego (większość zwierząt, w tym płazy).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":"mutualizm, zaleznosci miedzygatunkowe, trawienie pozajelitowe pajakow, plazy, protokooperacja","page_from":28,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21.<br>Pająk z rodzaju Pamphobeteus i żaba Chiasmocleis royi mogą żyć razem w tym samym<br>miejscu. Nora pająka zapewnia chłodne, wilgotne środowisko i stanowi schronienie przed<br>wysuszeniem oraz przed zmianami temperatury. Pająki chronią żaby przed drapieżnikami,<br>nie wyrządzają żabom krzywdy i umożliwiają im łatwy dostęp do miejsc żerowania. C. royi<br>pomaga w pozbyciu się z nory i z jej otoczenia mrówek i larw much, które odżywiają się<br>jajami oraz potomstwem pająka.<br>Na podstawie: R. von May i in., Ecological Interactions Between Arthropods and Small Vertebrates in a Lowland<br>Amazon Rainforest, „Amphibian &amp; Reptile Conservation” 13(1), 2019;<br>A. Zamani i in., An Extensive Review of […] Ecological Associations Involving Tarantulas (Araneae:<br>Theraphosidae), with a New Hypothesis on the Evolution of Their Hirsuteness,<br>„Journal of Natural History” 58(29-32), 2024.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>21.1.</strong> <strong>Nazwa zależności: mutualizm</strong> (dopuszczalna także <strong>protokooperacja</strong>). <strong>Uzasadnienie:</strong> obie strony odnoszą <strong>korzyści</strong>: | Organizm | Odnoszone korzyści | |---|---| | <strong>żaba <em>C. royi</strong></em> | <strong>schronienie w norze</strong> (wilgoć, stała temperatura), <strong>ochrona przed drapieżnikami</strong>, łatwy dostęp do miejsc żerowania | | <strong>pająk <em>Pamphobeteus</strong></em> | żaba <strong>zjada mrówki i larwy much</strong>, które niszczą <strong>jaja i potomstwo pająka</strong> | Żaba zyskuje bezpieczne schronienie i ochronę, a pająk — <strong>zabezpieczenie potomstwa</strong> przed pasożytami i drapieżnikami jaj. Żadna ze stron nie ponosi strat, więc jest to zależność <strong>nieantagonistyczna, korzystna dla obu gatunków</strong>. <strong>21.2.</strong> <strong>Pająki</strong> rozpoczynają trawienie <strong>pozaustrojowo (pozajelitowo)</strong> — wstrzykują do ciała ofiary <strong>enzymy trawienne</strong>, które ją upłynniają, a następnie <strong>zasysają płynny pokarm</strong>; trawienie kończy się już wewnątrz przewodu pokarmowego. <strong>Płazy</strong> trawią pokarm <strong>wyłącznie wewnątrzustrojowo</strong> — połykają zdobycz w całości, a cały proces trawienia zachodzi <strong>w obrębie przewodu pokarmowego</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zależności międzygatunkowe</p>\n<p>Zależność | Gatunek A | Gatunek B | Przykład<br>mutualizm | + | + | mikoryza, porosty, pająk i żaba<br>protokooperacja | + | + — ale fakultatywnie | bąkojad i nosorożec, krab i ukwiał<br>komensalizm | + | 0 | jemiołuszka i drzewo, ryba podnawka i rekin<br>amensalizm | − | 0 | allelopatia orzecha włoskiego<br>konkurencja | − | − | rywalizacja o pokarm<br>drapieżnictwo | + | − | wilk i sarna<br>pasożytnictwo | + | − | tasiemiec i człowiek</p>\n<p>Mutualizm obligatoryjny — gatunki nie mogą bez siebie żyć (porost = grzyb + glon).<br>Mutualizm fakultatywny (protokooperacja) — korzyść jest obopólna, ale oba gatunki radzą sobie też osobno. Opisany przypadek należy do tej kategorii.</p>\n<p>Klucz do rozpoznania mutualizmu w zadaniu</p>\n<p>Pytanie | Odpowiedź<br>Czy żaba coś zyskuje? | tak — schronienie, ochrona, dostęp do żeru<br>Czy pająk coś zyskuje? | tak — usuwanie mrówek i larw much niszczących jego jaja<br>Czy któraś strona traci? | nie — „nie wyrządzają żabom krzywdy&quot;<br>Wniosek | mutualizm (+/+)</p>\n<p>Gdyby pająk niczego nie zyskiwał, byłby to komensalizm — dlatego zdanie o mrówkach i larwach much jest w treści kluczowe.</p>\n<p>Typy trawienia u zwierząt</p>\n<p>Typ | Gdzie zachodzi | Przykłady<br>wewnątrzkomórkowe | w wodniczkach trawiennych | gąbki, pierwotniaki, częściowo parzydełkowce<br>zewnątrzkomórkowe wewnątrzustrojowe | w przewodzie pokarmowym | płazy, ssaki, ptaki, większość zwierząt<br>zewnątrzkomórkowe pozaustrojowe | poza ciałem zwierzęcia | pająki, rozgwiazdy, larwy niektórych owadów, muchówki</p>\n<p>Jak trawi pająk</p>\n<p>Etap | Co się dzieje</p>\n<ol><li>unieruchomienie ofiary | jad z gruczołów jadowych w szczękoczułkach</li><li>wstrzyknięcie enzymów | proteazy rozkładające tkanki ofiary</li><li>trawienie pozaustrojowe | ciało ofiary ulega upłynnieniu</li><li>zasysanie | żołądek ssący wciąga płynny pokarm</li><li>dokończenie trawienia | w jelicie środkowym, wewnątrzustrojowo</li></ol>\n<p>Zaleta tego rozwiązania: pająk nie musi mieć aparatu gębowego zdolnego do rozdrabniania ani obszernego przewodu pokarmowego. Pozostaje po nim charakterystyczna „pusta skorupka&quot; ofiary.</p>\n<p>Trawienie u płazów</p>\n<p>Cecha | Opis<br>sposób zdobywania pokarmu | wyrzucany lepki język, chwytanie ruchomych ofiar<br>połykanie | w całości, bez rozdrabniania; pomagają gałki oczne wciskane do jamy gębowej<br>zęby | drobne, stożkowate — służą do przytrzymania, nie do żucia<br>trawienie | wyłącznie wewnątrzustrojowe, zewnątrzkomórkowe<br>przewód pokarmowy | jama gębowa → przełyk → żołądek → jelito → kloaka<br>enzymy | z żołądka, trzustki i jelita</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>21.1. 1 pkt — nazwa mutualizm (lub protokooperacja) oraz uzasadnienie z konkretnymi korzyściami dla obu organizmów.</li><li>21.2. 1 pkt — porównanie: pająki trawią pozaustrojowo (i dokańczają wewnątrzustrojowo), płazy — wyłącznie wewnątrzustrojowo.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Klucz CKE nie uznaje nazw zbyt ogólnych.</strong> Odrzucane są: „zależność nieantagonistyczna&quot;, „protekcjonizm&quot;, a także <strong>„symbioza&quot;</strong> i <strong>„mutualizm obligatoryjny&quot;</strong>. Poprawne są wyłącznie <strong>mutualizm</strong> (ewentualnie „mutualizm fakultatywny&quot;) oraz <strong>protokooperacja</strong>. <strong>Uzasadnienie musi zawierać konkretne korzyści, nie definicję.</strong> Klucz wprost odrzuca odpowiedzi typu „bo oba organizmy odnoszą korzyści netto&quot;. Trzeba <strong>wymienić</strong>, co dokładnie zyskuje żaba i co zyskuje pająk. <strong>Korzyść musi być podana dla obu stron.</strong> Wskazanie tylko tego, co zyskuje żaba, sprowadziłoby zależność do <strong>komensalizmu</strong> — a to inna odpowiedź. <strong>W 21.2 klucz odrzuca odpowiedzi o „trawieniu wewnątrzkomórkowym&quot; u płazów.</strong> Płazy trawią <strong>zewnątrzkomórkowo, w przewodzie pokarmowym</strong>. Trawienie wewnątrzkomórkowe występuje u gąbek i pierwotniaków. <strong>Odpowiedź musi porównywać oba organizmy.</strong> Napisanie tylko „pająki trawią pozaustrojowo&quot; nie punktuje — trzeba dodać, że <strong>płazy trawią wewnątrzustrojowo</strong>. <strong>Nie myl trawienia pozaustrojowego z zewnątrzkomórkowym.</strong> <strong>Pozaustrojowe (zewnętrzne)</strong> — poza ciałem zwierzęcia (pająki, rozgwiazdy, muchy). <strong>Zewnątrzkomórkowe</strong> — poza komórką, ale wewnątrz przewodu pokarmowego (większość zwierząt, w tym płazy).</p>"}]}