{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.\nW wodach śródlądowych zachodniej Europy udokumentowano współwystępowanie dwóch\ngatunków obcych pochodzących z rejonu Morza Kaspijskiego i z zachodniej Syberii:\npasożytniczej przywry Bucephalus polymorphus oraz małża - racicznicy zmiennej\n(Dreissena polymorpha). Racicznica zmienna pojawiła się w wodach zachodniej Europy już\nw XIX wieku, a przywra - pod koniec XX wieku.\nCykl życiowy B. polymorphus rozpoczyna się od pojawienia się pierwszego stadium\nlarwalnego - miracidium, które może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej, małża\nprowadzącego osiadły tryb życia. Miracidium w ciele małża rozwija się w sporocystę,\na w sporocyście dojrzewają cerkarie. Dojrzałe cerkarie opuszczają ciało racicznicy i dostają\nsię do wody. Następnie, po wniknięciu do ciała ryb z rodziny karpiowatych, cerkarie\nprzekształcają się w metacerkarie. Kolejnym żywicielem B. polymorphus są różne gatunki\nryb rybożernych - po zjedzeniu ofiary z metacerkariami w organizmie ryb rybożernych\nprzywry dojrzewają płciowo i dochodzi do zapłodnienia.\nNa podstawie: D. Rachalewska, „Invasional meltdown” zbieg okoliczności czy reguła?, „Kosmos” 63(1), 2014.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **22.1.** **Żywiciele pośredni:** 1. **racicznica zmienna** (*Dreissena polymorpha*) — pierwszy żywiciel pośredni, 2. **ryby karpiowate** (Cyprinidae) — drugi żywiciel pośredni. **Żywiciele ostateczni:** - **ryby rybożerne** (drapieżne). **Kryterium podziału:** żywicielem **ostatecznym** jest ten, w którym pasożyt **dojrzewa płciowo i rozmnaża się płciowo** — tekst mówi wprost, że dzieje się to w rybach rybożernych. W żywicielach **pośrednich** rozwijają się stadia larwalne (sporocysty, cerkarie, metacerkarie). **22.2.** Tekst stwierdza wprost, że **miracidium może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej** — pasożyt wykazuje na tym etapie **ścisłą specyficzność żywicielską**. W ciele racicznicy zachodzi **rozwój sporocysty i dojrzewanie cerkarii** — czyli etap, bez którego nie powstaną stadia zdolne do zarażenia kolejnego żywiciela. **Żaden inny organizm nie może zastąpić racicznicy** na tym etapie cyklu. Bez racicznicy zmiennej larwa miracidium **nie znajdzie żywiciela**, nie rozwinie się w cerkarię i cykl **zostanie przerwany na samym początku**. Dlatego obecność tego małża jest **warunkiem koniecznym** zamknięcia cyklu życiowego *B. polymorphus*. Wyjaśnia to też chronologię z tekstu: przywra mogła pojawić się w wodach zachodniej Europy **dopiero po tym**, jak zadomowiła się tam racicznica — czyli **sto lat później**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCykl rozwojowy Bucephalus polymorphus\n\nEtap | Stadium | Gdzie | Rola żywiciela\n1 | jajo → miracidium | woda | —\n2 | sporocysta | racicznica zmienna | I żywiciel pośredni\n3 | cerkaria | racicznica → woda | —\n4 | metacerkaria | ryby karpiowate | II żywiciel pośredni\n5 | postać dorosła, zapłodnienie | ryby rybożerne | żywiciel ostateczny\n\nReguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym pasożyt rozmnaża się płciowo. Wszystkie wcześniejsze to żywiciele pośredni.\n\nStadia rozwojowe przywr — słownik\n\nStadium | Charakterystyka\nmiracidium | wolno pływająca, orzęsiona larwa; wnika do I żywiciela pośredniego (zwykle ślimak lub małż)\nsporocysta | worek rozmnażający się bezpłciowo w ciele żywiciela\nredia | kolejne pokolenie larw (u wielu gatunków; u Bucephalus pomijana)\ncerkaria | larwa z ogonkiem, opuszcza I żywiciela, pływa w wodzie\nmetacerkaria | otorbiona forma przetrwalna w II żywicielu pośrednim\npostać dorosła (marita) | w żywicielu ostatecznym; rozmnaża się płciowo\n\nDlaczego pasożyty mają złożone cykle\n\nKorzyść | Opis\nogromna liczba potomstwa | rozmnażanie bezpłciowe w sporocyście — z jednego miracidium setki cerkarii\nrozprzestrzenianie | ruchliwi żywiciele przenoszą pasożyta na duże odległości\npewność transmisji | żywiciel ostateczny zjada żywiciela pośredniego — droga zarażenia jest gwarantowana\nprzetrwanie | różne stadia znoszą różne warunki środowiska\n\nKosztem jest wrażliwość: wystarczy usunąć jedno ogniwo cyklu, by cała populacja pasożyta załamała się. Dokładnie o tym mówi zadanie 22.2.\n\nSpecyficzność żywicielska\n\nStopień | Opis | Przykład\nścisła (wysoka) | pasożyt rozwija się tylko w jednym gatunku | miracidium B. polymorphus → wyłącznie racicznica\numiarkowana | kilka blisko spokrewnionych gatunków | metacerkarie → ryby karpiowate\nniska | wiele odległych gatunków | postać dorosła → różne ryby rybożerne\n\nZauważ, że w tym samym cyklu specyficzność maleje wraz z kolejnymi etapami — to typowe dla przywr.\n\nRacicznica zmienna jako gatunek inwazyjny\n\nCecha | Opis\npochodzenie | zlewiska Morza Czarnego i Kaspijskiego\nekspansja w Europie | od XIX wieku, transportem wodnym\ntryb życia | osiadły, przytwierdza się bisiorem do twardego podłoża\nodżywianie | filtrator — przepuszcza wodę przez skrzela\nskutki negatywne | zarastanie rur, ujęć wody, kadłubów; wypieranie rodzimych małży\nskutki „pozytywne\" | filtracja zwiększa przezroczystość wody\nskutek pośredni | umożliwiła zadomowienie się przywry B. polymorphus\n\nInwazyjne załamanie (invasional meltdown)\n\n$$\\text{gatunek obcy 1} \\rightarrow \\text{ułatwia inwazję} \\rightarrow \\text{gatunek obcy 2} \\rightarrow \\dots$$\n\nHipoteza mówi, że gatunki obce wzajemnie sobie sprzyjają, przyśpieszając kolejne inwazje. Opisany przypadek jest podręcznikowym przykładem: przywra nie mogła zadomowić się w Europie Zachodniej, dopóki nie było tam jej jedynego pierwszego żywiciela.\n\nPunktacja CKE\n\n- 22.1. 1 pkt — wypisanie wszystkich żywicieli: pośredni — racicznica zmienna i ryby karpiowate; ostateczni — ryby rybożerne.\n- 22.2. 1 pkt — uzasadnienie uwzględniające specyficzność pierwszego żywiciela pośredniego: miracidium może wniknąć tylko do racicznicy.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 22.1 trzeba wypisać DWÓCH żywicieli pośrednich.** Racicznica i ryby karpiowate — pominięcie któregokolwiek oznacza odpowiedź niepełną. Klucz wymaga wypisania **wszystkich** żywicieli. **Kryterium żywiciela ostatecznego to rozmnażanie płciowe**, a nie wielkość zwierzęcia ani kolejność w cyklu. Tekst wskazuje to wprost: „przywry **dojrzewają płciowo** i dochodzi do **zapłodnienia**\". **W 22.2 klucz wymaga odniesienia do specyficzności pierwszego żywiciela.** Nie wystarczy napisać, że „racicznica jest częścią cyklu\" — trzeba wskazać, że miracidium może wniknąć **tylko** do niej i **żaden inny gatunek jej nie zastąpi**. **Nie myl kolejności stadiów przywr.** Standardowa sekwencja: **jajo → miracidium → sporocysta → redia (u wielu gatunków) → cerkaria → metacerkaria → postać dorosła**. U *B. polymorphus* etap redii jest pominięty — cerkarie dojrzewają bezpośrednio w sporocyście. **Uwaga na osiadły tryb życia racicznicy.** To ważny element: nieruchomy małż filtrujący wodę **jest łatwym celem** dla swobodnie pływających miracidiów. Ta cecha wyjaśnia, dlaczego akurat on stał się pierwszym żywicielem. **To przykład „inwazyjnego załamania\" (*invasional meltdown*).** Jeden gatunek obcy (racicznica) **ułatwia zadomowienie się** kolejnego (przywra) — inwazje wzajemnie się wzmacniają. To pojęcie warto znać przy zadaniach o gatunkach obcych.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":"przywry, cykl rozwojowy pasozyta, zywiciel posredni i ostateczny, gatunki obce, racicznica zmienna","page_from":29,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 22.<br>W wodach śródlądowych zachodniej Europy udokumentowano współwystępowanie dwóch<br>gatunków obcych pochodzących z rejonu Morza Kaspijskiego i z zachodniej Syberii:<br>pasożytniczej przywry Bucephalus polymorphus oraz małża - racicznicy zmiennej<br>(Dreissena polymorpha). Racicznica zmienna pojawiła się w wodach zachodniej Europy już<br>w XIX wieku, a przywra - pod koniec XX wieku.<br>Cykl życiowy B. polymorphus rozpoczyna się od pojawienia się pierwszego stadium<br>larwalnego - miracidium, które może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej, małża<br>prowadzącego osiadły tryb życia. Miracidium w ciele małża rozwija się w sporocystę,<br>a w sporocyście dojrzewają cerkarie. Dojrzałe cerkarie opuszczają ciało racicznicy i dostają<br>się do wody. Następnie, po wniknięciu do ciała ryb z rodziny karpiowatych, cerkarie<br>przekształcają się w metacerkarie. Kolejnym żywicielem B. polymorphus są różne gatunki<br>ryb rybożernych - po zjedzeniu ofiary z metacerkariami w organizmie ryb rybożernych<br>przywry dojrzewają płciowo i dochodzi do zapłodnienia.<br>Na podstawie: D. Rachalewska, „Invasional meltdown” zbieg okoliczności czy reguła?, „Kosmos” 63(1), 2014.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>22.1.</strong> <strong>Żywiciele pośredni:</strong> 1. <strong>racicznica zmienna</strong> (<em>Dreissena polymorpha</em>) — pierwszy żywiciel pośredni, 2. <strong>ryby karpiowate</strong> (Cyprinidae) — drugi żywiciel pośredni. <strong>Żywiciele ostateczni:</strong> - <strong>ryby rybożerne</strong> (drapieżne). <strong>Kryterium podziału:</strong> żywicielem <strong>ostatecznym</strong> jest ten, w którym pasożyt <strong>dojrzewa płciowo i rozmnaża się płciowo</strong> — tekst mówi wprost, że dzieje się to w rybach rybożernych. W żywicielach <strong>pośrednich</strong> rozwijają się stadia larwalne (sporocysty, cerkarie, metacerkarie). <strong>22.2.</strong> Tekst stwierdza wprost, że <strong>miracidium może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej</strong> — pasożyt wykazuje na tym etapie <strong>ścisłą specyficzność żywicielską</strong>. W ciele racicznicy zachodzi <strong>rozwój sporocysty i dojrzewanie cerkarii</strong> — czyli etap, bez którego nie powstaną stadia zdolne do zarażenia kolejnego żywiciela. <strong>Żaden inny organizm nie może zastąpić racicznicy</strong> na tym etapie cyklu. Bez racicznicy zmiennej larwa miracidium <strong>nie znajdzie żywiciela</strong>, nie rozwinie się w cerkarię i cykl <strong>zostanie przerwany na samym początku</strong>. Dlatego obecność tego małża jest <strong>warunkiem koniecznym</strong> zamknięcia cyklu życiowego <em>B. polymorphus</em>. Wyjaśnia to też chronologię z tekstu: przywra mogła pojawić się w wodach zachodniej Europy <strong>dopiero po tym</strong>, jak zadomowiła się tam racicznica — czyli <strong>sto lat później</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Cykl rozwojowy Bucephalus polymorphus</p>\n<p>Etap | Stadium | Gdzie | Rola żywiciela<br>1 | jajo → miracidium | woda | —<br>2 | sporocysta | racicznica zmienna | I żywiciel pośredni<br>3 | cerkaria | racicznica → woda | —<br>4 | metacerkaria | ryby karpiowate | II żywiciel pośredni<br>5 | postać dorosła, zapłodnienie | ryby rybożerne | żywiciel ostateczny</p>\n<p>Reguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym pasożyt rozmnaża się płciowo. Wszystkie wcześniejsze to żywiciele pośredni.</p>\n<p>Stadia rozwojowe przywr — słownik</p>\n<p>Stadium | Charakterystyka<br>miracidium | wolno pływająca, orzęsiona larwa; wnika do I żywiciela pośredniego (zwykle ślimak lub małż)<br>sporocysta | worek rozmnażający się bezpłciowo w ciele żywiciela<br>redia | kolejne pokolenie larw (u wielu gatunków; u Bucephalus pomijana)<br>cerkaria | larwa z ogonkiem, opuszcza I żywiciela, pływa w wodzie<br>metacerkaria | otorbiona forma przetrwalna w II żywicielu pośrednim<br>postać dorosła (marita) | w żywicielu ostatecznym; rozmnaża się płciowo</p>\n<p>Dlaczego pasożyty mają złożone cykle</p>\n<p>Korzyść | Opis<br>ogromna liczba potomstwa | rozmnażanie bezpłciowe w sporocyście — z jednego miracidium setki cerkarii<br>rozprzestrzenianie | ruchliwi żywiciele przenoszą pasożyta na duże odległości<br>pewność transmisji | żywiciel ostateczny zjada żywiciela pośredniego — droga zarażenia jest gwarantowana<br>przetrwanie | różne stadia znoszą różne warunki środowiska</p>\n<p>Kosztem jest wrażliwość: wystarczy usunąć jedno ogniwo cyklu, by cała populacja pasożyta załamała się. Dokładnie o tym mówi zadanie 22.2.</p>\n<p>Specyficzność żywicielska</p>\n<p>Stopień | Opis | Przykład<br>ścisła (wysoka) | pasożyt rozwija się tylko w jednym gatunku | miracidium B. polymorphus → wyłącznie racicznica<br>umiarkowana | kilka blisko spokrewnionych gatunków | metacerkarie → ryby karpiowate<br>niska | wiele odległych gatunków | postać dorosła → różne ryby rybożerne</p>\n<p>Zauważ, że w tym samym cyklu specyficzność maleje wraz z kolejnymi etapami — to typowe dla przywr.</p>\n<p>Racicznica zmienna jako gatunek inwazyjny</p>\n<p>Cecha | Opis<br>pochodzenie | zlewiska Morza Czarnego i Kaspijskiego<br>ekspansja w Europie | od XIX wieku, transportem wodnym<br>tryb życia | osiadły, przytwierdza się bisiorem do twardego podłoża<br>odżywianie | filtrator — przepuszcza wodę przez skrzela<br>skutki negatywne | zarastanie rur, ujęć wody, kadłubów; wypieranie rodzimych małży<br>skutki „pozytywne&quot; | filtracja zwiększa przezroczystość wody<br>skutek pośredni | umożliwiła zadomowienie się przywry B. polymorphus</p>\n<p>Inwazyjne załamanie (invasional meltdown)</p>\n<p>$$\\text{gatunek obcy 1} \\rightarrow \\text{ułatwia inwazję} \\rightarrow \\text{gatunek obcy 2} \\rightarrow \\dots$$</p>\n<p>Hipoteza mówi, że gatunki obce wzajemnie sobie sprzyjają, przyśpieszając kolejne inwazje. Opisany przypadek jest podręcznikowym przykładem: przywra nie mogła zadomowić się w Europie Zachodniej, dopóki nie było tam jej jedynego pierwszego żywiciela.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>22.1. 1 pkt — wypisanie wszystkich żywicieli: pośredni — racicznica zmienna i ryby karpiowate; ostateczni — ryby rybożerne.</li><li>22.2. 1 pkt — uzasadnienie uwzględniające specyficzność pierwszego żywiciela pośredniego: miracidium może wniknąć tylko do racicznicy.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 22.1 trzeba wypisać DWÓCH żywicieli pośrednich.</strong> Racicznica i ryby karpiowate — pominięcie któregokolwiek oznacza odpowiedź niepełną. Klucz wymaga wypisania <strong>wszystkich</strong> żywicieli. <strong>Kryterium żywiciela ostatecznego to rozmnażanie płciowe</strong>, a nie wielkość zwierzęcia ani kolejność w cyklu. Tekst wskazuje to wprost: „przywry <strong>dojrzewają płciowo</strong> i dochodzi do <strong>zapłodnienia</strong>&quot;. <strong>W 22.2 klucz wymaga odniesienia do specyficzności pierwszego żywiciela.</strong> Nie wystarczy napisać, że „racicznica jest częścią cyklu&quot; — trzeba wskazać, że miracidium może wniknąć <strong>tylko</strong> do niej i <strong>żaden inny gatunek jej nie zastąpi</strong>. <strong>Nie myl kolejności stadiów przywr.</strong> Standardowa sekwencja: <strong>jajo → miracidium → sporocysta → redia (u wielu gatunków) → cerkaria → metacerkaria → postać dorosła</strong>. U <em>B. polymorphus</em> etap redii jest pominięty — cerkarie dojrzewają bezpośrednio w sporocyście. <strong>Uwaga na osiadły tryb życia racicznicy.</strong> To ważny element: nieruchomy małż filtrujący wodę <strong>jest łatwym celem</strong> dla swobodnie pływających miracidiów. Ta cecha wyjaśnia, dlaczego akurat on stał się pierwszym żywicielem. <strong>To przykład „inwazyjnego załamania&quot; (<em>invasional meltdown</em>).</strong> Jeden gatunek obcy (racicznica) <strong>ułatwia zadomowienie się</strong> kolejnego (przywra) — inwazje wzajemnie się wzmacniają. To pojęcie warto znać przy zadaniach o gatunkach obcych.</p>"}]}