{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.\nPodstawową niszę ekologiczną gatunku można przedstawić na wielowymiarowym wykresie,\nw którym wymiarami są różne czynniki środowiska.\nNa poniższym wykresie przedstawiono śmiertelność samic krewetki piaskowej (Crangon\nseptemspinosa) w różnych temperaturach i przy różnym stopniu zasolenia. Krewetka\npiaskowa występuje u zachodnich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od Nowej Fundlandii\ndo Florydy.\nNa podstawie: M. Begon i C.R. Townsend, Ecology: From Individuals to Ecosystems, Hoboken 2021.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **23.1. FF** 1. **F** — punkt o współrzędnych **10 °C i 15‰** leży w obszarze **zerowej śmiertelności** (albo w strefie poniżej 50%), a nie poza linią 50%. Śmiertelność nie jest tam większa niż 50%. 2. **F** — przy stałej temperaturze 10 °C śmiertelność **wyraźnie zależy od zasolenia**: przy wartościach skrajnych (bardzo niskie lub bardzo wysokie zasolenie) rośnie aż do 100%, a w zakresie pośrednim spada do zera. Gdyby była niezależna, linia 10 °C przecinałaby obszary o jednakowej śmiertelności na całej długości. **23.2.** **Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** **podstawowa nisza ekologiczna** to **zbiór (zakres) warunków środowiskowych**, w których gatunek może żyć i się rozmnażać — czyli zakresy tolerancji na poszczególne czynniki, np. **temperaturę i zasolenie**. Nie jest to **konkretne miejsce na mapie**. „Zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego\" opisują **zasięg geograficzny** występowania gatunku, a nie jego niszę. Nisza to pojęcie **abstrakcyjne** — wielowymiarowa przestrzeń warunków, dokładnie taka, jaką przedstawia wykres w zadaniu. **23.3.** **Optimum temperaturowe: od około 10 °C do około 25 °C.** Odczytujemy je jako **zakres temperatur, w którym przy optymalnym zasoleniu śmiertelność wynosi zero** — czyli pionowy „rozstęp\" obszaru zerowej śmiertelności na wykresie. *(CKE uznaje odpowiedzi, w których dolna granica mieści się między 9 a 13 °C, a górna między 21 a 26 °C — np. 10–25 °C, 13–21 °C, 9–26 °C.)*\n\nTreść zadania (CKE)\n\nSiedlisko, nisza, zasięg — trzy różne pojęcia\n\nPojęcie | Odpowiada na pytanie | Przykład dla krewetki\nsiedlisko | gdzie żyje? (adres) | płytkie wody przybrzeżne, dno piaszczyste\nnisza ekologiczna | jak żyje? (zawód) | zakres temperatur i zasolenia, sposób odżywiania, rola w sieci troficznej\nzasięg geograficzny | na jakim obszarze występuje? | od Nowej Fundlandii do Florydy\n\nZdanie z zadania 23.2 opisuje zasięg geograficzny — dlatego jest fałszywe.\n\nNisza podstawowa a zrealizowana\n\nCecha | Podstawowa (fundamentalna) | Zrealizowana\nco obejmuje | wszystkie warunki, w których gatunek mógłby żyć | warunki, w których faktycznie żyje\nuwzględnia konkurencję | nie — warunki teoretyczne | tak — po wyparciu przez konkurentów\nwielkość | większa lub równa | mniejsza lub równa\njak wyznaczana | doświadczalnie, w warunkach laboratoryjnych | obserwacje w naturze\n\nWykres w zadaniu — wyznaczony doświadczalnie, bez udziału konkurentów i drapieżników — przedstawia niszę podstawową.\n\nZakres tolerancji ekologicznej\n\nPojęcie | Znaczenie\nminimum | najniższa wartość czynnika umożliwiająca przeżycie\noptimum | zakres najkorzystniejszy — najwyższa przeżywalność i rozrodczość\nmaksimum | najwyższa wartość umożliwiająca przeżycie\nzakres tolerancji | przedział między minimum a maksimum\nstrefy pesimum | krańce zakresu — organizm przeżywa, ale słabo funkcjonuje\n\n$$\\text{minimum} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\textbf{OPTIMUM} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\text{maksimum}$$\n\nTyp gatunku | Zakres tolerancji | Przykład\neurybionty | szeroki | szczur, karp, mniszek lekarski\nstenobionty | wąski | miś koala, ryby rafowe, pstrąg\n\nPrzedrostki: euryterm / stenoterm (temperatura), euryhalin / stenohalin (zasolenie), euryfag / stenofag (pokarm).\n\nJak czytać wykres dwuwymiarowy\n\nKrok | Działanie\n1. | znajdź na osi poziomej wartość jednego czynnika (zasolenie)\n2. | znajdź na osi pionowej wartość drugiego (temperatura)\n3. | wyznacz punkt przecięcia\n4. | sprawdź, w którym obszarze (izolinii) leży ten punkt\n5. | odczytaj odpowiadającą mu śmiertelność\n\nAby sprawdzić zależność od jednego czynnika, prowadzi się linię prostą przy ustalonej wartości drugiego i patrzy, przez ile obszarów przechodzi.\n\nPrawa ekologiczne\n\nPrawo | Treść\nprawo minimum Liebiga | o powodzeniu organizmu decyduje czynnik występujący w najmniejszej ilości względem zapotrzebowania\nprawo tolerancji Shelforda | organizm może występować tylko tam, gdzie każdy czynnik mieści się w jego zakresie tolerancji\n\nWykres w zadaniu ilustruje prawo Shelforda w dwóch wymiarach: krewetka przeżywa tylko wtedy, gdy jednocześnie temperatura i zasolenie mieszczą się w jej zakresach.\n\nKrewetka piaskowa — kontekst\n\nCecha | Opis\nnazwa systematyczna | Crangon septemspinosa\nzasięg | zachodni Atlantyk: Nowa Fundlandia – Floryda\nsiedlisko | płytkie wody przybrzeżne, estuaria, dno piaszczyste\ntolerancja na zasolenie | euryhalinowa — znosi wody słonawe estuariów\ntolerancja na temperaturę | szeroka — od wód subarktycznych po subtropikalne\nrola | ważne ogniwo sieci troficznej, pokarm ryb\n\nSzeroka tolerancja na oba czynniki tłumaczy tak rozległy zasięg geograficzny — ponad 30 stopni szerokości geograficznej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 23.1. 1 pkt — FF.\n- 23.2. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem wskazującym, że nisza to zbiór wymagań środowiskowych, a nie zasięg geograficzny.\n- 23.3. 1 pkt — przedział z dolną granicą między 9 a 13 °C i górną między 21 a 26 °C, z jednostką.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 23.3 klucz wymaga podania jednostki.** Odpowiedź „od 10 do 25\" **nie punktuje** — trzeba napisać **°C**. Klucz odrzuca też odpowiedzi z błędną jednostką przy zasoleniu (np. „przy zasoleniu 25%\" zamiast ‰). **W 23.2 klucz odrzuca dwa typowe błędne uzasadnienia:** - mylenie zasięgu geograficznego z **siedliskiem** („w zdaniu opisano siedlisko krewetki\") — siedlisko to też miejsce, ale to nie o to chodzi, - mylenie z **niszą zrealizowaną** („Ocean Atlantycki to nisza zrealizowana\") — nisza zrealizowana także jest zbiorem warunków, nie obszarem. Poprawne uzasadnienie musi wskazywać, że nisza to **zbiór warunków środowiskowych**, a w zdaniu podano **obszar geograficzny**. **Nie myl trzech pojęć:** - **siedlisko** — *gdzie* organizm żyje (adres), - **nisza ekologiczna** — *jak* żyje: zakres warunków i rola w ekosystemie (zawód), - **zasięg geograficzny** — obszar faktycznego występowania gatunku. **W 23.1 stwierdzenie 2. bywa mylnie oceniane jako P.** Wystarczy poprowadzić na wykresie **poziomą linię** przy 10 °C: przecina ona kolejno obszary 100%, 50% i zerowej śmiertelności — zależność od zasolenia jest więc oczywista. **Wykres dwuwymiarowy czyta się przez współrzędne.** Znajdź punkt (temperatura; zasolenie) i sprawdź, w którym **obszarze** leży. Linie na wykresie to **izolinie śmiertelności**, a nie osie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"nisza ekologiczna, tolerancja ekologiczna, optimum, krewetka piaskowa, odczyt wykresu dwuwymiarowego","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23.<br>Podstawową niszę ekologiczną gatunku można przedstawić na wielowymiarowym wykresie,<br>w którym wymiarami są różne czynniki środowiska.<br>Na poniższym wykresie przedstawiono śmiertelność samic krewetki piaskowej (Crangon<br>septemspinosa) w różnych temperaturach i przy różnym stopniu zasolenia. Krewetka<br>piaskowa występuje u zachodnich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od Nowej Fundlandii<br>do Florydy.<br>Na podstawie: M. Begon i C.R. Townsend, Ecology: From Individuals to Ecosystems, Hoboken 2021.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>23.1. FF</strong> 1. <strong>F</strong> — punkt o współrzędnych <strong>10 °C i 15‰</strong> leży w obszarze <strong>zerowej śmiertelności</strong> (albo w strefie poniżej 50%), a nie poza linią 50%. Śmiertelność nie jest tam większa niż 50%. 2. <strong>F</strong> — przy stałej temperaturze 10 °C śmiertelność <strong>wyraźnie zależy od zasolenia</strong>: przy wartościach skrajnych (bardzo niskie lub bardzo wysokie zasolenie) rośnie aż do 100%, a w zakresie pośrednim spada do zera. Gdyby była niezależna, linia 10 °C przecinałaby obszary o jednakowej śmiertelności na całej długości. <strong>23.2.</strong> <strong>Ocena stwierdzenia: fałsz.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> <strong>podstawowa nisza ekologiczna</strong> to <strong>zbiór (zakres) warunków środowiskowych</strong>, w których gatunek może żyć i się rozmnażać — czyli zakresy tolerancji na poszczególne czynniki, np. <strong>temperaturę i zasolenie</strong>. Nie jest to <strong>konkretne miejsce na mapie</strong>. „Zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego&quot; opisują <strong>zasięg geograficzny</strong> występowania gatunku, a nie jego niszę. Nisza to pojęcie <strong>abstrakcyjne</strong> — wielowymiarowa przestrzeń warunków, dokładnie taka, jaką przedstawia wykres w zadaniu. <strong>23.3.</strong> <strong>Optimum temperaturowe: od około 10 °C do około 25 °C.</strong> Odczytujemy je jako <strong>zakres temperatur, w którym przy optymalnym zasoleniu śmiertelność wynosi zero</strong> — czyli pionowy „rozstęp&quot; obszaru zerowej śmiertelności na wykresie. <em>(CKE uznaje odpowiedzi, w których dolna granica mieści się między 9 a 13 °C, a górna między 21 a 26 °C — np. 10–25 °C, 13–21 °C, 9–26 °C.)</em></p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Siedlisko, nisza, zasięg — trzy różne pojęcia</p>\n<p>Pojęcie | Odpowiada na pytanie | Przykład dla krewetki<br>siedlisko | gdzie żyje? (adres) | płytkie wody przybrzeżne, dno piaszczyste<br>nisza ekologiczna | jak żyje? (zawód) | zakres temperatur i zasolenia, sposób odżywiania, rola w sieci troficznej<br>zasięg geograficzny | na jakim obszarze występuje? | od Nowej Fundlandii do Florydy</p>\n<p>Zdanie z zadania 23.2 opisuje zasięg geograficzny — dlatego jest fałszywe.</p>\n<p>Nisza podstawowa a zrealizowana</p>\n<p>Cecha | Podstawowa (fundamentalna) | Zrealizowana<br>co obejmuje | wszystkie warunki, w których gatunek mógłby żyć | warunki, w których faktycznie żyje<br>uwzględnia konkurencję | nie — warunki teoretyczne | tak — po wyparciu przez konkurentów<br>wielkość | większa lub równa | mniejsza lub równa<br>jak wyznaczana | doświadczalnie, w warunkach laboratoryjnych | obserwacje w naturze</p>\n<p>Wykres w zadaniu — wyznaczony doświadczalnie, bez udziału konkurentów i drapieżników — przedstawia niszę podstawową.</p>\n<p>Zakres tolerancji ekologicznej</p>\n<p>Pojęcie | Znaczenie<br>minimum | najniższa wartość czynnika umożliwiająca przeżycie<br>optimum | zakres najkorzystniejszy — najwyższa przeżywalność i rozrodczość<br>maksimum | najwyższa wartość umożliwiająca przeżycie<br>zakres tolerancji | przedział między minimum a maksimum<br>strefy pesimum | krańce zakresu — organizm przeżywa, ale słabo funkcjonuje</p>\n<p>$$\\text{minimum} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\textbf{OPTIMUM} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\text{maksimum}$$</p>\n<p>Typ gatunku | Zakres tolerancji | Przykład<br>eurybionty | szeroki | szczur, karp, mniszek lekarski<br>stenobionty | wąski | miś koala, ryby rafowe, pstrąg</p>\n<p>Przedrostki: euryterm / stenoterm (temperatura), euryhalin / stenohalin (zasolenie), euryfag / stenofag (pokarm).</p>\n<p>Jak czytać wykres dwuwymiarowy</p>\n<p>Krok | Działanie</p>\n<ol><li>| znajdź na osi poziomej wartość jednego czynnika (zasolenie)</li><li>| znajdź na osi pionowej wartość drugiego (temperatura)</li><li>| wyznacz punkt przecięcia</li><li>| sprawdź, w którym obszarze (izolinii) leży ten punkt</li><li>| odczytaj odpowiadającą mu śmiertelność</li></ol>\n<p>Aby sprawdzić zależność od jednego czynnika, prowadzi się linię prostą przy ustalonej wartości drugiego i patrzy, przez ile obszarów przechodzi.</p>\n<p>Prawa ekologiczne</p>\n<p>Prawo | Treść<br>prawo minimum Liebiga | o powodzeniu organizmu decyduje czynnik występujący w najmniejszej ilości względem zapotrzebowania<br>prawo tolerancji Shelforda | organizm może występować tylko tam, gdzie każdy czynnik mieści się w jego zakresie tolerancji</p>\n<p>Wykres w zadaniu ilustruje prawo Shelforda w dwóch wymiarach: krewetka przeżywa tylko wtedy, gdy jednocześnie temperatura i zasolenie mieszczą się w jej zakresach.</p>\n<p>Krewetka piaskowa — kontekst</p>\n<p>Cecha | Opis<br>nazwa systematyczna | Crangon septemspinosa<br>zasięg | zachodni Atlantyk: Nowa Fundlandia – Floryda<br>siedlisko | płytkie wody przybrzeżne, estuaria, dno piaszczyste<br>tolerancja na zasolenie | euryhalinowa — znosi wody słonawe estuariów<br>tolerancja na temperaturę | szeroka — od wód subarktycznych po subtropikalne<br>rola | ważne ogniwo sieci troficznej, pokarm ryb</p>\n<p>Szeroka tolerancja na oba czynniki tłumaczy tak rozległy zasięg geograficzny — ponad 30 stopni szerokości geograficznej.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>23.1. 1 pkt — FF.</li><li>23.2. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem wskazującym, że nisza to zbiór wymagań środowiskowych, a nie zasięg geograficzny.</li><li>23.3. 1 pkt — przedział z dolną granicą między 9 a 13 °C i górną między 21 a 26 °C, z jednostką.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 23.3 klucz wymaga podania jednostki.</strong> Odpowiedź „od 10 do 25&quot; <strong>nie punktuje</strong> — trzeba napisać <strong>°C</strong>. Klucz odrzuca też odpowiedzi z błędną jednostką przy zasoleniu (np. „przy zasoleniu 25%&quot; zamiast ‰). <strong>W 23.2 klucz odrzuca dwa typowe błędne uzasadnienia:</strong> - mylenie zasięgu geograficznego z <strong>siedliskiem</strong> („w zdaniu opisano siedlisko krewetki&quot;) — siedlisko to też miejsce, ale to nie o to chodzi, - mylenie z <strong>niszą zrealizowaną</strong> („Ocean Atlantycki to nisza zrealizowana&quot;) — nisza zrealizowana także jest zbiorem warunków, nie obszarem. Poprawne uzasadnienie musi wskazywać, że nisza to <strong>zbiór warunków środowiskowych</strong>, a w zdaniu podano <strong>obszar geograficzny</strong>. <strong>Nie myl trzech pojęć:</strong> - <strong>siedlisko</strong> — <em>gdzie</em> organizm żyje (adres), - <strong>nisza ekologiczna</strong> — <em>jak</em> żyje: zakres warunków i rola w ekosystemie (zawód), - <strong>zasięg geograficzny</strong> — obszar faktycznego występowania gatunku. <strong>W 23.1 stwierdzenie 2. bywa mylnie oceniane jako P.</strong> Wystarczy poprowadzić na wykresie <strong>poziomą linię</strong> przy 10 °C: przecina ona kolejno obszary 100%, 50% i zerowej śmiertelności — zależność od zasolenia jest więc oczywista. <strong>Wykres dwuwymiarowy czyta się przez współrzędne.</strong> Znajdź punkt (temperatura; zasolenie) i sprawdź, w którym <strong>obszarze</strong> leży. Linie na wykresie to <strong>izolinie śmiertelności</strong>, a nie osie.</p>"}]}