{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":5,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nAby określić wpływ głównych procesów metabolicznych - fotosyntezy i oddychania\nkomórkowego - na bilans węgla, czyli wzrost lub spadek zawartości związków organicznych\nw roślinach, przeprowadzono następujące doświadczenie.\nNa trzech szalkach (patrz tabela poniżej) wyścielonych bibułą wysiano po 1,5 g nasion\nrzodkiewki. Następnie nasiona poddano różnym warunkom nawodnienia oraz oświetlenia:\nnasiona z grupy 1. umieszczono na suchym podłożu i ich nie podlewano, natomiast\nnasiona z grup 2. i 3. umieszczono na wilgotnym podłożu i podlewano w miarę potrzeby\nnasiona z grup 1. i 2. oświetlano, natomiast nasiona z grupy 3. trzymano w ciemności.\nNasiona wykiełkowały jedynie w grupach 2. i 3. Po 10 dniach materiał roślinny - nasiona lub\nsiewki - wysuszono i dla każdej z badanych grup określono zawartość suchej masy.\nNumer\ngrupy\nWarunki doświadczenia\nWyniki\nWoda\nŚwiatło\nKiełkowanie\nSucha masa materiału\nroślinnego\n1.\nnie\ntak\nnie\n1,46 g\n2.\ntak\ntak\ntak\n1,63 g\n3.\ntak\nnie\ntak\n1,20 g\nNa podstawie: D. Ebert-May i in., Disciplinary Research Strategies […], „BioScience” 53(12), 2003.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Nasiona z grupy 1. umieszczono na **suchym podłożu** i nie podlewano. **Woda jest niezbędnym warunkiem kiełkowania**: - umożliwia **imbibicję (pęcznienie)** nasion — pierwszy etap kiełkowania, prowadzący do **rozerwania łupiny nasiennej**, - **przerywa spoczynek** nasion, - uruchamia **procesy metaboliczne** — bez wody enzymy nie działają, nie zachodzi ani oddychanie komórkowe, ani rozkład materiałów zapasowych. Bez dostępu do wody nasiona pozostały w stanie **spoczynku** i nie wykiełkowały, mimo że miały światło. **6.2.** **Świeża masa** obejmuje wodę, której zawartość w tkankach roślinnych jest **zmienna i nieokreślona** — u siewek może stanowić **ponad 90%** masy. Różnice świeżej masy odzwierciedlałyby więc głównie **stopień uwodnienia**, a nie ilość związków organicznych. Po **wysuszeniu** woda zostaje usunięta, a pozostaje wyłącznie **sucha masa** — czyli materia organiczna i mineralna. Zmiany suchej masy odzwierciedlają zatem **rzeczywistą akumulację lub utratę związków węgla**, o którą pyta bilans węgla. **6.3.** **Rozstrzygnięcie: z grupą 1.** **Uzasadnienie:** w grupie 1. nasiona **nie wykiełkowały** — pozostały w spoczynku, a procesy metaboliczne praktycznie w nich nie zachodziły. Zachowały więc **wyjściową zawartość związków organicznych** i stanowią **punkt odniesienia (próbę kontrolną)** dla pozostałych grup. Porównanie grupy 2. z grupą 1. pokazuje **łączny efekt obu procesów** — fotosyntezy (przyrost związków organicznych) i oddychania (ich ubytek). Grupa 3. nie nadaje się do tego celu, bo zachodziło w niej **samo oddychanie** — porównanie z nią pokazałoby jedynie wpływ fotosyntezy. **6.4.** Sucha masa w grupie 2. wynosiła **1,63 g** i była **większa** niż masa wyjściowa nasion (1,5 g) oraz niż sucha masa grupy kontrolnej 1. (1,46 g): $$1{,}63\\ \\text{g} > 1{,}46\\ \\text{g}$$ Przyrost suchej masy oznacza, że rośliny **wytworzyły nowe związki organiczne** — a jedynym ich źródłem u rośliny jest **asymilacja $\\text{CO}_2$ w fotosyntezie**. Skoro sucha masa wzrosła **mimo** jednoczesnych strat na oddychanie, fotosynteza musiała zachodzić i przewyższać intensywnością oddychanie. **6.5. TT** - **Grupa 2. — T.** Oddychanie komórkowe zachodzi w komórkach roślinnych **nieprzerwanie**, także w świetle. Jest jedynym źródłem ATP dla procesów życiowych. - **Grupa 3. — T.** Siewki wykiełkowały i rosły w ciemności, zużywając materiały zapasowe nasion. Świadczy o tym **spadek suchej masy** z 1,5 g do **1,20 g** — związki organiczne zostały utlenione w oddychaniu do $\\text{CO}_2$, który uleciał z szalki.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCo pokazują wyniki\n\nGrupa | Warunki | Procesy | Sucha masa | Zmiana wobec 1,5 g\n1. | bez wody, światło | praktycznie żadne | 1,46 g | −0,04 g (kontrola)\n2. | woda + światło | fotosynteza + oddychanie | 1,63 g | +0,13 g\n3. | woda, ciemność | tylko oddychanie | 1,20 g | −0,30 g\n\nInterpretacja bilansu węgla:\n\n$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}46}_{+0{,}17\\ \\text{g}} \\ \\text{— łączny efekt obu procesów w grupie 2.}$$\n\n$$\\underbrace{1{,}20 - 1{,}46}_{-0{,}26\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samego oddychania (grupa 3.)}$$\n\n$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}20}_{+0{,}43\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samej fotosyntezy}$$\n\nRola każdej grupy w doświadczeniu\n\nGrupa | Rola | Co pozwala ustalić\n1. | próba kontrolna — stan wyjściowy | punkt odniesienia dla obu pozostałych\n2. | próba badawcza pełna | łączny wpływ fotosyntezy i oddychania\n3. | próba badawcza bez światła | wpływ samego oddychania\n\nZestawienie 2. z 3. izoluje fotosyntezę; zestawienie 2. z 1. daje wypadkową obu procesów — i o to pyta zadanie 6.3.\n\nEtapy kiełkowania nasienia\n\nEtap | Co się dzieje | Czego wymaga\n1. imbibicja (pęcznienie) | nasiono chłonie wodę, pęka łupina | woda\n2. aktywacja metabolizmu | uruchomienie enzymów, oddychanie komórkowe | woda, tlen, odpowiednia temperatura\n3. mobilizacja zapasów | rozkład skrobi, białek i tłuszczów zapasowych | enzymy hydrolityczne (gibereliny)\n4. wzrost zarodka | wydostanie się korzonka i pędu | energia z oddychania\n\nŚwiatło nie jest warunkiem koniecznym kiełkowania większości nasion — dlatego grupa 3. wykiełkowała w ciemności. Kiełkowanie odbywa się kosztem materiałów zapasowych, nie fotosyntezy.\n\nŚwieża masa a sucha masa\n\nCecha | Świeża masa | Sucha masa\nzawiera | tkanki + woda | tylko materia organiczna i mineralna\nudział wody w siewkach | 80–95% | 0%\nzmienność | duża — zależy od podlewania, wilgotności, pory dnia | stabilna\nco odzwierciedla | uwodnienie + biomasa | wyłącznie biomasa\njak wyznaczyć | zważyć bezpośrednio | suszyć w 105 °C do stałej masy\n\nW badaniach produktywności roślin zawsze stosuje się suchą masę — to standard metodologiczny.\n\nFotosynteza i oddychanie — bilans\n\nProces | Równanie ogólne | Wpływ na suchą masę\nfotosynteza | $6\\text{CO}2 + 6\\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\text{światło}} \\text{C}_6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2$ | wzrost\noddychanie | $\\text{C}6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2 \\rightarrow 6\\text{CO}_2 + 6\\text{H}_2\\text{O} + \\text{ATP}$ | spadek\n\nWarunki | Fotosynteza | Oddychanie | Bilans\njasno, intensywne światło | ✔ szybka | ✔ | dodatni\npunkt kompensacyjny | ✔ = oddychaniu | ✔ | zerowy\nciemność | ✘ | ✔ | ujemny\n\nKluczowa zasada: oddychanie komórkowe zachodzi zawsze — w dzień i w nocy, w liściu i w korzeniu. W świetle jest tylko maskowane przez intensywniejszą fotosyntezę.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do braku wody oraz jej roli w kiełkowaniu (pęcznienie, przerwanie spoczynku, uruchomienie metabolizmu).\n- 6.2. 1 pkt — uzasadnienie odnoszące się do zmiennej lub nieokreślonej ilości wody w świeżej masie.\n- 6.3. 1 pkt — wskazanie grupy 1. wraz z uzasadnieniem (zachowanie wyjściowego poziomu związków organicznych / brak procesów metabolicznych).\n- 6.4. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do przyrostu suchej masy.\n- 6.5. 1 pkt — TT.\n- Razem: 5 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 6.1 klucz CKE nie uznaje odpowiedzi przez fotosyntezę.** Sformułowanie „bez wody nie zachodzi fotosynteza, więc nasiona nie kiełkują\" jest błędne — kiełkowanie zachodzi **kosztem materiałów zapasowych nasienia**, a nie fotosyntezy. Nasiona z grupy 3. wykiełkowały **w ciemności**. **Klucz odrzuca też słowa „nabrzmiewanie\" i „puchnięcie\".** Prawidłowy termin to **pęcznienie (imbibicja)**. **W 6.2 chodzi o zmienność zawartości wody, nie o samą jej obecność.** Uzasadnienie musi wskazywać, że woda w świeżej masie występuje w **nieokreślonej, zmiennej ilości**, co zaburzałoby pomiar. **W 6.3 klucz nie uznaje uzasadnienia bez wskazania numeru grupy.** Trzeba wyraźnie napisać „grupa 1.\" — samo poprawne uzasadnienie nie wystarczy. **Dlaczego nie grupa 3.** W grupie 3. zachodziło **wyłącznie oddychanie** (brak światła). Porównanie 2. z 3. izolowałoby wpływ **samej fotosyntezy**, a polecenie pyta o **łączny wpływ obu procesów** względem stanu wyjściowego. **W 6.4 klucz wymaga odwołania do wyników, nie do warunków.** Samo „były woda i światło, więc zachodziła fotosynteza\" **nie punktuje** — to warunki konieczne, ale niewystarczające. Trzeba wskazać **przyrost suchej masy** jako dowód. **W 6.5 kusi odpowiedź N przy grupie 2.** Powszechny błąd: przekonanie, że w świetle roślina „tylko fotosyntetyzuje\". Oddychanie komórkowe zachodzi **cały czas** — w świetle jest jedynie **maskowane** przez intensywniejszą fotosyntezę. **Zauważ, że sucha masa grupy 1. też spadła** (1,50 → 1,46 g). To dowód, że nawet suche nasiona prowadzą **minimalny metabolizm**. Nie zmienia to jednak ich roli jako najlepszego punktu odniesienia.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.<br>Aby określić wpływ głównych procesów metabolicznych - fotosyntezy i oddychania<br>komórkowego - na bilans węgla, czyli wzrost lub spadek zawartości związków organicznych<br>w roślinach, przeprowadzono następujące doświadczenie.<br>Na trzech szalkach (patrz tabela poniżej) wyścielonych bibułą wysiano po 1,5 g nasion<br>rzodkiewki. Następnie nasiona poddano różnym warunkom nawodnienia oraz oświetlenia:<br>nasiona z grupy 1. umieszczono na suchym podłożu i ich nie podlewano, natomiast<br>nasiona z grup 2. i 3. umieszczono na wilgotnym podłożu i podlewano w miarę potrzeby<br>nasiona z grup 1. i 2. oświetlano, natomiast nasiona z grupy 3. trzymano w ciemności.<br>Nasiona wykiełkowały jedynie w grupach 2. i 3. Po 10 dniach materiał roślinny - nasiona lub<br>siewki - wysuszono i dla każdej z badanych grup określono zawartość suchej masy.<br>Numer<br>grupy<br>Warunki doświadczenia<br>Wyniki<br>Woda<br>Światło<br>Kiełkowanie<br>Sucha masa materiału<br>roślinnego<br>1.<br>nie<br>tak<br>nie<br>1,46 g<br>2.<br>tak<br>tak<br>tak<br>1,63 g<br>3.<br>tak<br>nie<br>tak<br>1,20 g<br>Na podstawie: D. Ebert-May i in., Disciplinary Research Strategies […], „BioScience” 53(12), 2003.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>6.1.</strong> Nasiona z grupy 1. umieszczono na <strong>suchym podłożu</strong> i nie podlewano. <strong>Woda jest niezbędnym warunkiem kiełkowania</strong>: - umożliwia <strong>imbibicję (pęcznienie)</strong> nasion — pierwszy etap kiełkowania, prowadzący do <strong>rozerwania łupiny nasiennej</strong>, - <strong>przerywa spoczynek</strong> nasion, - uruchamia <strong>procesy metaboliczne</strong> — bez wody enzymy nie działają, nie zachodzi ani oddychanie komórkowe, ani rozkład materiałów zapasowych. Bez dostępu do wody nasiona pozostały w stanie <strong>spoczynku</strong> i nie wykiełkowały, mimo że miały światło. <strong>6.2.</strong> <strong>Świeża masa</strong> obejmuje wodę, której zawartość w tkankach roślinnych jest <strong>zmienna i nieokreślona</strong> — u siewek może stanowić <strong>ponad 90%</strong> masy. Różnice świeżej masy odzwierciedlałyby więc głównie <strong>stopień uwodnienia</strong>, a nie ilość związków organicznych. Po <strong>wysuszeniu</strong> woda zostaje usunięta, a pozostaje wyłącznie <strong>sucha masa</strong> — czyli materia organiczna i mineralna. Zmiany suchej masy odzwierciedlają zatem <strong>rzeczywistą akumulację lub utratę związków węgla</strong>, o którą pyta bilans węgla. <strong>6.3.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: z grupą 1.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> w grupie 1. nasiona <strong>nie wykiełkowały</strong> — pozostały w spoczynku, a procesy metaboliczne praktycznie w nich nie zachodziły. Zachowały więc <strong>wyjściową zawartość związków organicznych</strong> i stanowią <strong>punkt odniesienia (próbę kontrolną)</strong> dla pozostałych grup. Porównanie grupy 2. z grupą 1. pokazuje <strong>łączny efekt obu procesów</strong> — fotosyntezy (przyrost związków organicznych) i oddychania (ich ubytek). Grupa 3. nie nadaje się do tego celu, bo zachodziło w niej <strong>samo oddychanie</strong> — porównanie z nią pokazałoby jedynie wpływ fotosyntezy. <strong>6.4.</strong> Sucha masa w grupie 2. wynosiła <strong>1,63 g</strong> i była <strong>większa</strong> niż masa wyjściowa nasion (1,5 g) oraz niż sucha masa grupy kontrolnej 1. (1,46 g): $$1{,}63\\ \\text{g} &gt; 1{,}46\\ \\text{g}$$ Przyrost suchej masy oznacza, że rośliny <strong>wytworzyły nowe związki organiczne</strong> — a jedynym ich źródłem u rośliny jest <strong>asymilacja $\\text{CO}_2$ w fotosyntezie</strong>. Skoro sucha masa wzrosła <strong>mimo</strong> jednoczesnych strat na oddychanie, fotosynteza musiała zachodzić i przewyższać intensywnością oddychanie. <strong>6.5. TT</strong> - <strong>Grupa 2. — T.</strong> Oddychanie komórkowe zachodzi w komórkach roślinnych <strong>nieprzerwanie</strong>, także w świetle. Jest jedynym źródłem ATP dla procesów życiowych. - <strong>Grupa 3. — T.</strong> Siewki wykiełkowały i rosły w ciemności, zużywając materiały zapasowe nasion. Świadczy o tym <strong>spadek suchej masy</strong> z 1,5 g do <strong>1,20 g</strong> — związki organiczne zostały utlenione w oddychaniu do $\\text{CO}_2$, który uleciał z szalki.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Co pokazują wyniki</p>\n<p>Grupa | Warunki | Procesy | Sucha masa | Zmiana wobec 1,5 g</p>\n<ol><li>| bez wody, światło | praktycznie żadne | 1,46 g | −0,04 g (kontrola)</li><li>| woda + światło | fotosynteza + oddychanie | 1,63 g | +0,13 g</li><li>| woda, ciemność | tylko oddychanie | 1,20 g | −0,30 g</li></ol>\n<p>Interpretacja bilansu węgla:</p>\n<p>$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}46}_{+0{,}17\\ \\text{g}} \\ \\text{— łączny efekt obu procesów w grupie 2.}$$</p>\n<p>$$\\underbrace{1{,}20 - 1{,}46}_{-0{,}26\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samego oddychania (grupa 3.)}$$</p>\n<p>$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}20}_{+0{,}43\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samej fotosyntezy}$$</p>\n<p>Rola każdej grupy w doświadczeniu</p>\n<p>Grupa | Rola | Co pozwala ustalić</p>\n<ol><li>| próba kontrolna — stan wyjściowy | punkt odniesienia dla obu pozostałych</li><li>| próba badawcza pełna | łączny wpływ fotosyntezy i oddychania</li><li>| próba badawcza bez światła | wpływ samego oddychania</li></ol>\n<p>Zestawienie 2. z 3. izoluje fotosyntezę; zestawienie 2. z 1. daje wypadkową obu procesów — i o to pyta zadanie 6.3.</p>\n<p>Etapy kiełkowania nasienia</p>\n<p>Etap | Co się dzieje | Czego wymaga</p>\n<ol><li>imbibicja (pęcznienie) | nasiono chłonie wodę, pęka łupina | woda</li><li>aktywacja metabolizmu | uruchomienie enzymów, oddychanie komórkowe | woda, tlen, odpowiednia temperatura</li><li>mobilizacja zapasów | rozkład skrobi, białek i tłuszczów zapasowych | enzymy hydrolityczne (gibereliny)</li><li>wzrost zarodka | wydostanie się korzonka i pędu | energia z oddychania</li></ol>\n<p>Światło nie jest warunkiem koniecznym kiełkowania większości nasion — dlatego grupa 3. wykiełkowała w ciemności. Kiełkowanie odbywa się kosztem materiałów zapasowych, nie fotosyntezy.</p>\n<p>Świeża masa a sucha masa</p>\n<p>Cecha | Świeża masa | Sucha masa<br>zawiera | tkanki + woda | tylko materia organiczna i mineralna<br>udział wody w siewkach | 80–95% | 0%<br>zmienność | duża — zależy od podlewania, wilgotności, pory dnia | stabilna<br>co odzwierciedla | uwodnienie + biomasa | wyłącznie biomasa<br>jak wyznaczyć | zważyć bezpośrednio | suszyć w 105 °C do stałej masy</p>\n<p>W badaniach produktywności roślin zawsze stosuje się suchą masę — to standard metodologiczny.</p>\n<p>Fotosynteza i oddychanie — bilans</p>\n<p>Proces | Równanie ogólne | Wpływ na suchą masę<br>fotosynteza | $6\\text{CO}2 + 6\\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\text{światło}} \\text{C}_6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2$ | wzrost<br>oddychanie | $\\text{C}6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2 \\rightarrow 6\\text{CO}_2 + 6\\text{H}_2\\text{O} + \\text{ATP}$ | spadek</p>\n<p>Warunki | Fotosynteza | Oddychanie | Bilans<br>jasno, intensywne światło | ✔ szybka | ✔ | dodatni<br>punkt kompensacyjny | ✔ = oddychaniu | ✔ | zerowy<br>ciemność | ✘ | ✔ | ujemny</p>\n<p>Kluczowa zasada: oddychanie komórkowe zachodzi zawsze — w dzień i w nocy, w liściu i w korzeniu. W świetle jest tylko maskowane przez intensywniejszą fotosyntezę.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do braku wody oraz jej roli w kiełkowaniu (pęcznienie, przerwanie spoczynku, uruchomienie metabolizmu).</li><li>6.2. 1 pkt — uzasadnienie odnoszące się do zmiennej lub nieokreślonej ilości wody w świeżej masie.</li><li>6.3. 1 pkt — wskazanie grupy 1. wraz z uzasadnieniem (zachowanie wyjściowego poziomu związków organicznych / brak procesów metabolicznych).</li><li>6.4. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do przyrostu suchej masy.</li><li>6.5. 1 pkt — TT.</li><li>Razem: 5 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 6.1 klucz CKE nie uznaje odpowiedzi przez fotosyntezę.</strong> Sformułowanie „bez wody nie zachodzi fotosynteza, więc nasiona nie kiełkują&quot; jest błędne — kiełkowanie zachodzi <strong>kosztem materiałów zapasowych nasienia</strong>, a nie fotosyntezy. Nasiona z grupy 3. wykiełkowały <strong>w ciemności</strong>. <strong>Klucz odrzuca też słowa „nabrzmiewanie&quot; i „puchnięcie&quot;.</strong> Prawidłowy termin to <strong>pęcznienie (imbibicja)</strong>. <strong>W 6.2 chodzi o zmienność zawartości wody, nie o samą jej obecność.</strong> Uzasadnienie musi wskazywać, że woda w świeżej masie występuje w <strong>nieokreślonej, zmiennej ilości</strong>, co zaburzałoby pomiar. <strong>W 6.3 klucz nie uznaje uzasadnienia bez wskazania numeru grupy.</strong> Trzeba wyraźnie napisać „grupa 1.&quot; — samo poprawne uzasadnienie nie wystarczy. <strong>Dlaczego nie grupa 3.</strong> W grupie 3. zachodziło <strong>wyłącznie oddychanie</strong> (brak światła). Porównanie 2. z 3. izolowałoby wpływ <strong>samej fotosyntezy</strong>, a polecenie pyta o <strong>łączny wpływ obu procesów</strong> względem stanu wyjściowego. <strong>W 6.4 klucz wymaga odwołania do wyników, nie do warunków.</strong> Samo „były woda i światło, więc zachodziła fotosynteza&quot; <strong>nie punktuje</strong> — to warunki konieczne, ale niewystarczające. Trzeba wskazać <strong>przyrost suchej masy</strong> jako dowód. <strong>W 6.5 kusi odpowiedź N przy grupie 2.</strong> Powszechny błąd: przekonanie, że w świetle roślina „tylko fotosyntetyzuje&quot;. Oddychanie komórkowe zachodzi <strong>cały czas</strong> — w świetle jest jedynie <strong>maskowane</strong> przez intensywniejszą fotosyntezę. <strong>Zauważ, że sucha masa grupy 1. też spadła</strong> (1,50 → 1,46 g). To dowód, że nawet suche nasiona prowadzą <strong>minimalny metabolizm</strong>. Nie zmienia to jednak ich roli jako najlepszego punktu odniesienia.</p>"}]}