{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nToksoplazmoza to występująca u człowieka choroba odzwierzęca wywoływana przez\nToxoplasma gondii - jednokomórkowego protista o haploidalnej formie troficznej oraz\no mejozie zachodzącej tuż po zapłodnieniu. T. gondii jest organizmem dwużywicielskim:\nżywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, w tym - kot domowy, natomiast do żywicieli\npośrednich T. gondii należą niektóre ptaki oraz ssaki. Człowiek może być przygodnym\nżywicielem tego pasożyta. U człowieka pasożyt potrafi przekraczać barierę krew - łożysko.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** człowiek jest dla *T. gondii* **żywicielem pośrednim (przygodnym)**, a w organizmie żywiciela pośredniego pasożyt **nie rozmnaża się płciowo** — nie wytwarza więc gamet. W ciele człowieka występują wyłącznie formy bezpłciowe (**trofozoity, tachyzoity i bradyzoity w cystach**), namnażające się przez podziały mitotyczne. Rozmnażanie płciowe — a więc powstawanie gamet i ich zapłodnienie — zachodzi **wyłącznie w nabłonku jelita kotowatych**, czyli żywicieli ostatecznych. **8.2. PP** 1. **P** — kotowate są żywicielami ostatecznymi; z ich kałem wydalane są **oocysty**, które po kilku dniach stają się inwazyjne. Higiena przy sprzątaniu kuwety i po kontakcie z kotem ogranicza ryzyko zarażenia drogą pokarmową. 2. **P** — w mięśniach zwierząt będących żywicielami pośrednimi (bydło, świnie, owce, drób) znajdują się **cysty tkankowe** z bradyzoitami. Zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa to **najczęstsza droga zarażenia** ludzi w Polsce. Cysty giną w odpowiednio wysokiej temperaturze i po zamrożeniu. **8.3.** **Rozstrzygnięcie: Nie** — nie powinny unikać takiego kontaktu. **Uzasadnienie:** toksoplazmoza **nie przenosi się przez zwykły kontakt między ludźmi** — nie jest chorobą przenoszoną drogą kropelkową ani przez dotyk. Do zarażenia dochodzi **drogą pokarmową**: przez spożycie surowego mięsa z cystami albo pokarmu i gleby zanieczyszczonych oocystami z kociego kału. Codzienne kontakty z osobą chorą — rozmowa, podanie ręki, przebywanie w jednym pomieszczeniu — **nie stwarzają ryzyka**. Kobieta w ciąży musi natomiast przestrzegać zasad higieny żywności i unikać kontaktu z kocimi odchodami, bo pierwotne zarażenie w ciąży grozi **toksoplazmozą wrodzoną płodu**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nŻywiciel ostateczny a pośredni\n\nTyp żywiciela | Co w nim zachodzi | Dla T. gondii\nostateczny | rozmnażanie płciowe pasożyta | wyłącznie kotowate\npośredni | rozmnażanie bezpłciowe, stadia larwalne | ptaki, ssaki, człowiek\nprzygodny | pasożyt nie kończy cyklu | człowiek (ślepa uliczka)\n\nReguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe — niezależnie od tego, w którym żywicielu pasożyt wyrządza więcej szkód.\n\nCykl życiowy Toxoplasma gondii\n\nEtap | Gdzie | Forma\nrozmnażanie płciowe | nabłonek jelita kota | gamety → zygota\nwydalanie | kał kota | oocysty (dojrzewają 1–5 dni w środowisku)\nzarażenie żywiciela pośredniego | pokarm, gleba | oocysty\nrozmnażanie bezpłciowe | tkanki żywiciela pośredniego | tachyzoity (faza ostra)\nforma przetrwalna | mięśnie, mózg | cysty z bradyzoitami\nzamknięcie cyklu | kot zjada zarażoną ofiarę | —\n\nCykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną\n\n$$\\underset{\\text{haploidalny}}{\\text{trofozoit}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mitoza}\\ } \\text{gamety (n)} \\xrightarrow{\\ \\text{zapłodnienie}\\ } \\underset{\\text{2n}}{\\text{zygota}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mejoza}\\ } \\text{formy haploidalne}$$\n\nCecha | Opis\ndominująca faza | haploidalna (n)\njedyna komórka 2n | zygota\ngamety powstają przez | mitozę (bo organizm jest już haploidalny)\nmejoza | postgamiczna — tuż po zapłodnieniu\n\nTen typ cyklu występuje też u glonów (np. skrętnicy) i grzybów. Warto go odróżnić od cyklu diplobiontycznego (człowiek, zwierzęta), gdzie gamety powstają przez mejozę.\n\nDrogi zarażenia toksoplazmozą\n\nDroga | Źródło | Znaczenie\npokarmowa — mięso | cysty w surowym/niedogotowanym mięsie | najczęstsza w Polsce\npokarmowa — oocysty | gleba, warzywa, woda skażone kocim kałem | częsta\nprzezłożyskowa | matka → płód | toksoplazmoza wrodzona\ntransfuzja, przeszczep | rzadka | marginalna\nkontakt z chorym człowiekiem | — | niemożliwa\n\nProfilaktyka toksoplazmozy w ciąży\n\nZalecenie | Uzasadnienie\nnie jeść surowego mięsa (tatar, krwiste steki, surowe wędliny) | cysty tkankowe\nmyć warzywa i owoce | oocysty z gleby\nrękawice przy pracy w ogrodzie | oocysty w glebie\nkuwetę sprząta ktoś inny, codziennie | oocysty stają się inwazyjne po 1–5 dniach\nmyć ręce po kontakcie z kotem i surowym mięsem | —\nbadanie przesiewowe w I trymestrze | wykrycie odporności lub świeżego zarażenia\n\nNie ma natomiast potrzeby oddawania kota ani unikania osób chorych — to dwa najczęściej powtarzane mity o tej chorobie.\n\nSkutki toksoplazmozy wrodzonej\n\nOkres zarażenia | Ryzyko przeniesienia | Ciężkość objawów\nI trymestr | niskie (~15%) | najcięższe — poronienie, wady OUN\nII trymestr | średnie (~30%) | umiarkowane\nIII trymestr | wysokie (~60%) | zwykle łagodne lub bezobjawowe\n\nKlasyczna triada Sabina i Pinkertona: wodogłowie, zwapnienia śródczaszkowe, zapalenie siatkówki i naczyniówki.\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do braku rozmnażania płciowego T. gondii w organizmie człowieka.\n- 8.2. 1 pkt — PP.\n- 8.3. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem wskazującym faktyczną drogę zarażenia albo brak transmisji przez zwykły kontakt międzyludzki.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 8.1 klucz CKE odrzuca uzasadnienie przez mejozę.** Nie wolno pisać, że „gamety powstają w wyniku mejozy\" — u *T. gondii* forma trofoficzna jest **haploidalna**, więc gamety powstają **mitotycznie**, a mejoza zachodzi **po zapłodnieniu** (cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną). Fałsz wynika z **braku rozmnażania płciowego u człowieka**, a nie z rodzaju podziału. **Klucz odrzuca też odpowiedzi odwołujące się tylko do „żywiciela przygodnego\".** Trzeba wprost napisać, że u człowieka **nie zachodzi rozmnażanie płciowe** albo że zachodzi ono **tylko u kotowatych**. **W 8.3 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne.** „Nie, bo nie mogą się zarazić od drugiego człowieka\" **nie punktuje** — trzeba wskazać **rzeczywistą drogę zarażenia** (pokarmowa: mięso, gleba, oocysty) albo doprecyzować **rodzaj kontaktu** („przez podanie ręki\", „droga kropelkowa\"). **Klucz odrzuca również odpowiedzi wskazujące koty jako jedyną drogę zakażenia.** Mięso z cystami jest w Polsce drogą co najmniej równie częstą. **Uwaga na odpowiedzi „teoretyczne\".** Klucz nie uznaje rozstrzygnięcia „tak\" z uzasadnieniem przez transfuzję krwi czy przeszczep — pytanie dotyczy **zasad profilaktyki**, czyli realnych zaleceń zdrowotnych, a nie skrajnych możliwości. **Nie myl zarażenia z zakażeniem.** **Zarażenie** dotyczy pasożytów (pierwotniaki, robaki), **zakażenie** — bakterii i wirusów. Klucz CKE dopuszcza tu oba terminy, ale w innych zadaniach warto ich pilnować. **Groźne jest tylko pierwotne zarażenie w ciąży.** Kobieta, która przechodziła toksoplazmozę **przed** ciążą, ma przeciwciała i jej płód nie jest zagrożony. Dlatego w Polsce wykonuje się badania przesiewowe w I trymestrze.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, zywiciel ostateczny i posredni, cykl haplobiontyczny, profilaktyka chorob pasozytniczych","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.<br>Toksoplazmoza to występująca u człowieka choroba odzwierzęca wywoływana przez<br>Toxoplasma gondii - jednokomórkowego protista o haploidalnej formie troficznej oraz<br>o mejozie zachodzącej tuż po zapłodnieniu. T. gondii jest organizmem dwużywicielskim:<br>żywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, w tym - kot domowy, natomiast do żywicieli<br>pośrednich T. gondii należą niektóre ptaki oraz ssaki. Człowiek może być przygodnym<br>żywicielem tego pasożyta. U człowieka pasożyt potrafi przekraczać barierę krew - łożysko.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>8.1.</strong> <strong>Ocena stwierdzenia: fałsz.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> człowiek jest dla <em>T. gondii</em> <strong>żywicielem pośrednim (przygodnym)</strong>, a w organizmie żywiciela pośredniego pasożyt <strong>nie rozmnaża się płciowo</strong> — nie wytwarza więc gamet. W ciele człowieka występują wyłącznie formy bezpłciowe (<strong>trofozoity, tachyzoity i bradyzoity w cystach</strong>), namnażające się przez podziały mitotyczne. Rozmnażanie płciowe — a więc powstawanie gamet i ich zapłodnienie — zachodzi <strong>wyłącznie w nabłonku jelita kotowatych</strong>, czyli żywicieli ostatecznych. <strong>8.2. PP</strong> 1. <strong>P</strong> — kotowate są żywicielami ostatecznymi; z ich kałem wydalane są <strong>oocysty</strong>, które po kilku dniach stają się inwazyjne. Higiena przy sprzątaniu kuwety i po kontakcie z kotem ogranicza ryzyko zarażenia drogą pokarmową. 2. <strong>P</strong> — w mięśniach zwierząt będących żywicielami pośrednimi (bydło, świnie, owce, drób) znajdują się <strong>cysty tkankowe</strong> z bradyzoitami. Zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa to <strong>najczęstsza droga zarażenia</strong> ludzi w Polsce. Cysty giną w odpowiednio wysokiej temperaturze i po zamrożeniu. <strong>8.3.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: Nie</strong> — nie powinny unikać takiego kontaktu. <strong>Uzasadnienie:</strong> toksoplazmoza <strong>nie przenosi się przez zwykły kontakt między ludźmi</strong> — nie jest chorobą przenoszoną drogą kropelkową ani przez dotyk. Do zarażenia dochodzi <strong>drogą pokarmową</strong>: przez spożycie surowego mięsa z cystami albo pokarmu i gleby zanieczyszczonych oocystami z kociego kału. Codzienne kontakty z osobą chorą — rozmowa, podanie ręki, przebywanie w jednym pomieszczeniu — <strong>nie stwarzają ryzyka</strong>. Kobieta w ciąży musi natomiast przestrzegać zasad higieny żywności i unikać kontaktu z kocimi odchodami, bo pierwotne zarażenie w ciąży grozi <strong>toksoplazmozą wrodzoną płodu</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Żywiciel ostateczny a pośredni</p>\n<p>Typ żywiciela | Co w nim zachodzi | Dla T. gondii<br>ostateczny | rozmnażanie płciowe pasożyta | wyłącznie kotowate<br>pośredni | rozmnażanie bezpłciowe, stadia larwalne | ptaki, ssaki, człowiek<br>przygodny | pasożyt nie kończy cyklu | człowiek (ślepa uliczka)</p>\n<p>Reguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe — niezależnie od tego, w którym żywicielu pasożyt wyrządza więcej szkód.</p>\n<p>Cykl życiowy Toxoplasma gondii</p>\n<p>Etap | Gdzie | Forma<br>rozmnażanie płciowe | nabłonek jelita kota | gamety → zygota<br>wydalanie | kał kota | oocysty (dojrzewają 1–5 dni w środowisku)<br>zarażenie żywiciela pośredniego | pokarm, gleba | oocysty<br>rozmnażanie bezpłciowe | tkanki żywiciela pośredniego | tachyzoity (faza ostra)<br>forma przetrwalna | mięśnie, mózg | cysty z bradyzoitami<br>zamknięcie cyklu | kot zjada zarażoną ofiarę | —</p>\n<p>Cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną</p>\n<p>$$\\underset{\\text{haploidalny}}{\\text{trofozoit}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mitoza}\\ } \\text{gamety (n)} \\xrightarrow{\\ \\text{zapłodnienie}\\ } \\underset{\\text{2n}}{\\text{zygota}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mejoza}\\ } \\text{formy haploidalne}$$</p>\n<p>Cecha | Opis<br>dominująca faza | haploidalna (n)<br>jedyna komórka 2n | zygota<br>gamety powstają przez | mitozę (bo organizm jest już haploidalny)<br>mejoza | postgamiczna — tuż po zapłodnieniu</p>\n<p>Ten typ cyklu występuje też u glonów (np. skrętnicy) i grzybów. Warto go odróżnić od cyklu diplobiontycznego (człowiek, zwierzęta), gdzie gamety powstają przez mejozę.</p>\n<p>Drogi zarażenia toksoplazmozą</p>\n<p>Droga | Źródło | Znaczenie<br>pokarmowa — mięso | cysty w surowym/niedogotowanym mięsie | najczęstsza w Polsce<br>pokarmowa — oocysty | gleba, warzywa, woda skażone kocim kałem | częsta<br>przezłożyskowa | matka → płód | toksoplazmoza wrodzona<br>transfuzja, przeszczep | rzadka | marginalna<br>kontakt z chorym człowiekiem | — | niemożliwa</p>\n<p>Profilaktyka toksoplazmozy w ciąży</p>\n<p>Zalecenie | Uzasadnienie<br>nie jeść surowego mięsa (tatar, krwiste steki, surowe wędliny) | cysty tkankowe<br>myć warzywa i owoce | oocysty z gleby<br>rękawice przy pracy w ogrodzie | oocysty w glebie<br>kuwetę sprząta ktoś inny, codziennie | oocysty stają się inwazyjne po 1–5 dniach<br>myć ręce po kontakcie z kotem i surowym mięsem | —<br>badanie przesiewowe w I trymestrze | wykrycie odporności lub świeżego zarażenia</p>\n<p>Nie ma natomiast potrzeby oddawania kota ani unikania osób chorych — to dwa najczęściej powtarzane mity o tej chorobie.</p>\n<p>Skutki toksoplazmozy wrodzonej</p>\n<p>Okres zarażenia | Ryzyko przeniesienia | Ciężkość objawów<br>I trymestr | niskie (~15%) | najcięższe — poronienie, wady OUN<br>II trymestr | średnie (~30%) | umiarkowane<br>III trymestr | wysokie (~60%) | zwykle łagodne lub bezobjawowe</p>\n<p>Klasyczna triada Sabina i Pinkertona: wodogłowie, zwapnienia śródczaszkowe, zapalenie siatkówki i naczyniówki.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>8.1. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do braku rozmnażania płciowego T. gondii w organizmie człowieka.</li><li>8.2. 1 pkt — PP.</li><li>8.3. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem wskazującym faktyczną drogę zarażenia albo brak transmisji przez zwykły kontakt międzyludzki.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 8.1 klucz CKE odrzuca uzasadnienie przez mejozę.</strong> Nie wolno pisać, że „gamety powstają w wyniku mejozy&quot; — u <em>T. gondii</em> forma trofoficzna jest <strong>haploidalna</strong>, więc gamety powstają <strong>mitotycznie</strong>, a mejoza zachodzi <strong>po zapłodnieniu</strong> (cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną). Fałsz wynika z <strong>braku rozmnażania płciowego u człowieka</strong>, a nie z rodzaju podziału. <strong>Klucz odrzuca też odpowiedzi odwołujące się tylko do „żywiciela przygodnego&quot;.</strong> Trzeba wprost napisać, że u człowieka <strong>nie zachodzi rozmnażanie płciowe</strong> albo że zachodzi ono <strong>tylko u kotowatych</strong>. <strong>W 8.3 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne.</strong> „Nie, bo nie mogą się zarazić od drugiego człowieka&quot; <strong>nie punktuje</strong> — trzeba wskazać <strong>rzeczywistą drogę zarażenia</strong> (pokarmowa: mięso, gleba, oocysty) albo doprecyzować <strong>rodzaj kontaktu</strong> („przez podanie ręki&quot;, „droga kropelkowa&quot;). <strong>Klucz odrzuca również odpowiedzi wskazujące koty jako jedyną drogę zakażenia.</strong> Mięso z cystami jest w Polsce drogą co najmniej równie częstą. <strong>Uwaga na odpowiedzi „teoretyczne&quot;.</strong> Klucz nie uznaje rozstrzygnięcia „tak&quot; z uzasadnieniem przez transfuzję krwi czy przeszczep — pytanie dotyczy <strong>zasad profilaktyki</strong>, czyli realnych zaleceń zdrowotnych, a nie skrajnych możliwości. <strong>Nie myl zarażenia z zakażeniem.</strong> <strong>Zarażenie</strong> dotyczy pasożytów (pierwotniaki, robaki), <strong>zakażenie</strong> — bakterii i wirusów. Klucz CKE dopuszcza tu oba terminy, ale w innych zadaniach warto ich pilnować. <strong>Groźne jest tylko pierwotne zarażenie w ciąży.</strong> Kobieta, która przechodziła toksoplazmozę <strong>przed</strong> ciążą, ma przeciwciała i jej płód nie jest zagrożony. Dlatego w Polsce wykonuje się badania przesiewowe w I trymestrze.</p>"}]}