{"id":"chemia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/3.1","paper_id":"chemia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"3.1","points":1,"ptype":"open","subject":"chemia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nNarysuj wzór elektronowy chlorku boru. Uwzględnij wolne pary elektronowe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów.\nIV etap edukacyjny - poziom rozszerzony\n3. Wiązania chemiczne. Zdający:\n3) zapisuje wzory elektronowe typowych\ncząsteczek związków kowalencyjnych […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne narysowanie wzoru elektronowego (kreskowego lub kropkowego) chlorku\nboru z uwzględnieniem wolnych par elektronowych.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB\nCl\nCl\nCl\nALBO\nB\nCl\nCl\nCl\nUwaga: Geometria cząsteczki nie podlega ocenie.","solution":"## Poprawna odpowiedź:\n\nWzór elektronowy \\(\\ce{BCl3}\\) - bor w centrum, trzy chlory z trzema wolnymi parami każdy, brak wolnej pary na borze:\n\n:Cl:\n:Cl - B - Cl:\n\nKażda kreska `-` to wiązanie kowalencyjne (para elektronów wiążących), każde ` ` to wolna para elektronowa. Na borze **nie ma** wolnej pary.\n\nPełna wersja z zaznaczonymi wszystkimi parami:\n\n:Cl:\n‥\n‥ | ‥\n:Cl: - B - :Cl:\n‥ ‥\n\n*(Na egzaminie rysujesz kropki ręcznie - każda para = dwie kropki obok symbolu)*\n\n## Sposób 1 - zliczanie elektronów walencyjnych i rozmieszczenie\n\n**Krok 1: Policz elektrony walencyjne.**\n\n\\[\n\\text{B: } 3 \\text{ e}^- \\quad + \\quad 3 \\times \\text{Cl: } 3 \\times 7 = 21 \\text{ e}^-\n\\]\n\n\\[\n\\text{Łącznie: } 3 + 21 = 24 \\text{ elektrony walencyjne} = 12 \\text{ par}\n\\]\n\n**Krok 2: Utwórz szkielet - B w centrum, 3 wiązania z Cl.**\n\nBor jest centralnym atomem (mniejsza elektroujemność niż Cl). Tworzysz 3 wiązania pojedyncze \\(\\ce{B-Cl}\\):\n\n\\[\n3 \\times \\ce{B-Cl} = 3 \\text{ pary wiążące} = 6 \\text{ elektronów}\n\\]\n\nZostaje: \\(24 - 6 = 18\\) elektronów = **9 par do rozdysponowania** jako wolne pary.\n\n**Krok 3: Uzupełnij oktety chlorów.**\n\nKażdy Cl potrzebuje 3 wolne pary, żeby mieć oktet (8 e⁻ wokół siebie):\n\\[\n3 \\times \\text{Cl} \\times 3 \\text{ pary} = 9 \\text{ par} = 18 \\text{ elektronów} \\checkmark\n\\]\n\nWszystkie 18 elektronów się rozchodzi - nie zostaje nic.\n\n**Krok 4: Sprawdź bor.**\n\nWokół boru jest tylko 6 elektronów (3 pary wiążące) - **nie ma oktetu!**\n\n> Bor ma **niepełny oktet** - to jego cecha charakterystyczna jako pierwiastka grupy 13. Nie przypisujemy mu \"brakującego\" oktetu przez wolną parę, bo jej po prostu nie ma.\n\n**Wynik:** wzór jak w sekcji \"Poprawna odpowiedź\" - trójkąt równoboczny, kąty 120°, geometria **trygonalna płaska**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez reguły walencji\n\nAlternatywnie: sprawdzamy, czy każdy atom \"jest szczęśliwy\":\n\n| Atom | Elektrony w wiązaniach | Wolne pary | Łącznie wokół atomu |\n| B | 3 × 2 = 6 e⁻ | 0 | **6 e⁻** ← niepełny oktet |\n| Cl (×3) | 1 × 2 = 2 e⁻ | 3 × 2 = 6 e⁻ | **8 e⁻** ← oktet ✓ |\n\nSuma wszystkich elektronów w strukturze:\n\\[\n6 \\text{ (wiązania: }3\\times 2) + 3 \\times 6 \\text{ (wolne pary Cl)} = 6 + 18 = 24 \\checkmark\n\\]\n\nZgadza się z liczbą elektronów walencyjnych - struktura poprawna.\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu nie używamy konkretnych wartości liczbowych z karty wzorów - wystarczy znajomość budowy atomu i reguły oktetu.\n\n> 📖 **Karta wzorów str. 15 - Układ okresowy pierwiastków:**\n> Bor (B): Z = 5, konfiguracja 1s² 2s² 2p¹ → **3 elektrony walencyjne**\n> Chlor (Cl): Z = 17, konfiguracja [Ne] 3s² 3p⁵ → **7 elektronów walencyjnych**\n> Odczytanie liczby elektronów walencyjnych z grupy układu okresowego to punkt wyjścia każdego wzoru Lewisa.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - dorysowanie wolnej pary na borze, \"żeby miał oktet\". Bor w \\(\\ce{BCl3}\\) **celowo ma tylko 6 elektronów** - to związek z niepełnym oktetem. Nie wolno go \"uzupełniać\" fikcyjną parą.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zapomnienie o wolnych parach na chlorach. Zadanie wymaga zaznaczenia wolnych par elektronowych - bez nich rozwiązanie nie jest kompletne i tracisz punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomylenie wzoru elektronowego z wzorem strukturalnym (kreskowym). W wzorze elektronowym **wszystkie** pary elektrono­we zaznaczamy jako kropki (lub kreski), łącznie z wolnymi. Sama szkieletowa struktura \\(\\ce{Cl-B-Cl}\\) bez wolnych par na Cl to odpowiedź niepełna.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**Za co punkty (0-1):**\n- **1 pkt** - poprawny wzór elektronowy (kreskowy lub kropkowy) \\(\\ce{BCl3}\\) z uwzględnieniem wolnych par elektronowych.\n- **0 pkt** - odpowiedź błędna albo brak.\n\n**Klucz CKE:** bor centralny, trzy wiązania \\(\\ce{B-Cl}\\), na każdym atomie Cl trzy wolne pary, na borze brak wolnej pary. **Uwaga CKE: geometria cząsteczki nie podlega ocenie.**","image":"img/chemia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-3.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Chemia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Chemia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 3.1. (0-1)
Narysuj wzór elektronowy chlorku boru. Uwzględnij wolne pary elektronowe.

","answer_text_html":"

Zadanie 3.1. (0-1)
Wymaganie ogólne
Wymaganie szczegółowe
II. Rozumowanie i zastosowanie nabytej
wiedzy do rozwiązywania problemów.
IV etap edukacyjny - poziom rozszerzony

\n
  1. Wiązania chemiczne. Zdający:
  2. zapisuje wzory elektronowe typowych
\n

cząsteczek związków kowalencyjnych […].
Zasady oceniania
1 pkt - poprawne narysowanie wzoru elektronowego (kreskowego lub kropkowego) chlorku
boru z uwzględnieniem wolnych par elektronowych.
0 pkt - odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
B
Cl
Cl
Cl
ALBO
B
Cl
Cl
Cl
Uwaga: Geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź:

\n

Wzór elektronowy \\(\\ce{BCl3}\\) - bor w centrum, trzy chlory z trzema wolnymi parami każdy, brak wolnej pary na borze:

\n

:Cl:
:Cl - B - Cl:

\n

Każda kreska - to wiązanie kowalencyjne (para elektronów wiążących), każde to wolna para elektronowa. Na borze nie ma wolnej pary.

\n

Pełna wersja z zaznaczonymi wszystkimi parami:

\n

:Cl:
‥
‥ | ‥
:Cl: - B - :Cl:
‥ ‥

\n

(Na egzaminie rysujesz kropki ręcznie - każda para = dwie kropki obok symbolu)

\n

Sposób 1 - zliczanie elektronów walencyjnych i rozmieszczenie

\n

Krok 1: Policz elektrony walencyjne.

\n

\\[
\\text{B: } 3 \\text{ e}^- \\quad + \\quad 3 \\times \\text{Cl: } 3 \\times 7 = 21 \\text{ e}^-
\\]

\n

\\[
\\text{Łącznie: } 3 + 21 = 24 \\text{ elektrony walencyjne} = 12 \\text{ par}
\\]

\n

Krok 2: Utwórz szkielet - B w centrum, 3 wiązania z Cl.

\n

Bor jest centralnym atomem (mniejsza elektroujemność niż Cl). Tworzysz 3 wiązania pojedyncze \\(\\ce{B-Cl}\\):

\n

\\[
3 \\times \\ce{B-Cl} = 3 \\text{ pary wiążące} = 6 \\text{ elektronów}
\\]

\n

Zostaje: \\(24 - 6 = 18\\) elektronów = 9 par do rozdysponowania jako wolne pary.

\n

Krok 3: Uzupełnij oktety chlorów.

\n

Każdy Cl potrzebuje 3 wolne pary, żeby mieć oktet (8 e⁻ wokół siebie):
\\[
3 \\times \\text{Cl} \\times 3 \\text{ pary} = 9 \\text{ par} = 18 \\text{ elektronów} \\checkmark
\\]

\n

Wszystkie 18 elektronów się rozchodzi - nie zostaje nic.

\n

Krok 4: Sprawdź bor.

\n

Wokół boru jest tylko 6 elektronów (3 pary wiążące) - nie ma oktetu!

\n
Bor ma niepełny oktet - to jego cecha charakterystyczna jako pierwiastka grupy 13. Nie przypisujemy mu "brakującego" oktetu przez wolną parę, bo jej po prostu nie ma.
\n

Wynik: wzór jak w sekcji "Poprawna odpowiedź" - trójkąt równoboczny, kąty 120°, geometria trygonalna płaska.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez reguły walencji

\n

Alternatywnie: sprawdzamy, czy każdy atom "jest szczęśliwy":

\n

| Atom | Elektrony w wiązaniach | Wolne pary | Łącznie wokół atomu |
| B | 3 × 2 = 6 e⁻ | 0 | 6 e⁻ ← niepełny oktet |
| Cl (×3) | 1 × 2 = 2 e⁻ | 3 × 2 = 6 e⁻ | 8 e⁻ ← oktet ✓ |

\n

Suma wszystkich elektronów w strukturze:
\\[
6 \\text{ (wiązania: }3\\times 2) + 3 \\times 6 \\text{ (wolne pary Cl)} = 6 + 18 = 24 \\checkmark
\\]

\n

Zgadza się z liczbą elektronów walencyjnych - struktura poprawna.

\n

Wzory z karty CKE

\n

W tym zadaniu nie używamy konkretnych wartości liczbowych z karty wzorów - wystarczy znajomość budowy atomu i reguły oktetu.

\n
📖 Karta wzorów str. 15 - Układ okresowy pierwiastków:
Bor (B): Z = 5, konfiguracja 1s² 2s² 2p¹ → 3 elektrony walencyjne
Chlor (Cl): Z = 17, konfiguracja [Ne] 3s² 3p⁵ → 7 elektronów walencyjnych
Odczytanie liczby elektronów walencyjnych z grupy układu okresowego to punkt wyjścia każdego wzoru Lewisa.
\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - dorysowanie wolnej pary na borze, "żeby miał oktet". Bor w \\(\\ce{BCl3}\\) celowo ma tylko 6 elektronów - to związek z niepełnym oktetem. Nie wolno go "uzupełniać" fikcyjną parą.
\n
⚠️ Uwaga: Zapomnienie o wolnych parach na chlorach. Zadanie wymaga zaznaczenia wolnych par elektronowych - bez nich rozwiązanie nie jest kompletne i tracisz punkt.
\n
⚠️ Uwaga: Pomylenie wzoru elektronowego z wzorem strukturalnym (kreskowym). W wzorze elektronowym wszystkie pary elektrono­we zaznaczamy jako kropki (lub kreski), łącznie z wolnymi. Sama szkieletowa struktura \\(\\ce{Cl-B-Cl}\\) bez wolnych par na Cl to odpowiedź niepełna.
\n

Schemat oceniania CKE

\n

Za co punkty (0-1):

\n\n

Klucz CKE: bor centralny, trzy wiązania \\(\\ce{B-Cl}\\), na każdym atomie Cl trzy wolne pary, na borze brak wolnej pary. Uwaga CKE: geometria cząsteczki nie podlega ocenie.

"}]}