{"id":"chemia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"chemia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"chemia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nDwie krystaliczne substancje - A i B - tworzą różnego typu kryształy. W tabeli podano\nwybrane właściwości tych substancji.\nSubstancja\nTemperatura\ntopnienia, C\nRozpuszczalność\nw wodzie\nPrzewodnictwo elektryczne\nw stanie stałym\npo stopieniu\nA\n185\nbardzo dobrze\nrozpuszczalna\nnie wykazuje\nnie wykazuje\nB\n1710\nnierozpuszczalna\nnie wykazuje\nnie wykazuje\nNapisz, jakiego typu kryształy - kowalencyjne, molekularne, metaliczne albo jonowe -\nsą tworzone przez każdą z substancji.\nSubstancja A:\nSubstancja B:\n𝑛\n𝑛\n5.\n0-1-2\n6.\n0-1\nMCHP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie\ninformacji. Zdający:\n1) pozyskuje i przetwarza informacje\nz różnorodnych źródeł […].\nII. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów. Zdający:\n4) wskazuje na związek między właściwościami\nsubstancji a ich budową chemiczną.\nIII. Wiązania chemiczne. Oddziaływania\nmiędzycząsteczkowe. Zdający:\n7) porównuje właściwości fizyczne\nsubstancji tworzących kryształy\njonowe, kowalencyjne, molekularne\noraz metaliczne.\nZasady oceniania\n1 pkt - napisanie poprawnych nazw dwóch typów kryształów dla substancji A i B.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nSubstancja A: molekularne\nSubstancja B: kowalencyjne","solution":"Odpowiedź: **Substancja A: kryształy molekularne.** **Substancja B: kryształy kowalencyjne.** **Rozumowanie — eliminacja krok po kroku:** 1. **Odrzucamy kryształy metaliczne.** Metale przewodzą prąd **w stanie stałym** (swobodne elektrony). Żadna z substancji nie przewodzi w stanie stałym. 2. **Odrzucamy kryształy jonowe.** Substancje jonowe **nie przewodzą w stanie stałym, ale przewodzą po stopieniu** (uwolnione jony stają się ruchliwe). Tu żadna z substancji nie przewodzi po stopieniu — to wyklucza budowę jonową. 3. **Substancja A → molekularne.** Świadczy o tym **niska temperatura topnienia (185 °C)**: w węzłach sieci są cząsteczki, a wiążą je jedynie **słabe oddziaływania międzycząsteczkowe**, łatwe do pokonania. Bardzo dobra rozpuszczalność w wodzie wskazuje na cząsteczki polarne albo zdolne do tworzenia wiązań wodorowych. 4. **Substancja B → kowalencyjne.** Świadczy o tym **bardzo wysoka temperatura topnienia (1710 °C)** i **nierozpuszczalność w wodzie**: cały kryształ jest jedną wielką siecią połączoną **mocnymi wiązaniami kowalencyjnymi**, których stopienie wymaga rozerwania wiązań chemicznych. Przykłady: diament, $\\text{SiO}_2$ (kwarc), SiC, grafit.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCztery typy kryształów — tabela rozstrzygająca\n\nCecha | Jonowe | Kowalencyjne | Molekularne | Metaliczne\nw węzłach sieci | jony | atomy | cząsteczki | kationy + gaz elektronowy\nsiły wiążące | elektrostatyczne | wiązania kowalencyjne | oddziaływania międzycząsteczkowe | wiązanie metaliczne\ntemperatura topnienia | wysoka (600–2800 °C) | bardzo wysoka (&gt;1500 °C) | niska (&lt;300 °C) | zróżnicowana\ntwardość | duża, ale kruche | bardzo duża | mała | kowalne, ciągliwe\nprzewodnictwo — ciało stałe | nie | nie (wyj. grafit) | nie | tak\nprzewodnictwo — stop / roztwór | tak | nie | nie | tak\nrozpuszczalność w wodzie | często dobra | zwykle brak | zależy od polarności | brak (reagują)\nprzykłady | NaCl, $\\text{CaF}_2$, $\\text{K}_2\\text{SO}_4$ | diament, $\\text{SiO}_2$, SiC, BN | lód, jod, cukier, $\\text{CO}_2$ (suchy lód) | Fe, Cu, Al, Na\n\nAlgorytm rozpoznawania typu kryształu\n\n1. Czy przewodzi prąd w stanie stałym?\n- tak → metaliczny (albo grafit)\n- nie → idź dalej\n2. Czy przewodzi po stopieniu lub w roztworze?\n- tak → jonowy\n- nie → idź dalej\n3. Jaka jest temperatura topnienia?\n- bardzo wysoka → kowalencyjny\n- niska → molekularny\n\nW tym zadaniu obie substancje odpadają w krokach 1 i 2, więc rozstrzyga wyłącznie temperatura topnienia.\n\nOddziaływania międzycząsteczkowe — dlaczego kryształy molekularne topnieją nisko\n\nRodzaj oddziaływania | Siła | Występowanie\nsiły dyspersyjne (Londona) | najsłabsze | wszystkie cząsteczki\noddziaływania dipol–dipol | średnie | cząsteczki polarne\nwiązania wodorowe | najsilniejsze z międzycząsteczkowych | O–H, N–H, F–H\nwiązanie kowalencyjne (dla porównania) | ~100× silniejsze | wewnątrz cząsteczki\n\nTopienie kryształu molekularnego wymaga pokonania tylko oddziaływań międzycząsteczkowych — same cząsteczki pozostają nienaruszone. Topienie kryształu kowalencyjnego oznacza zrywanie wiązań chemicznych, stąd ogromna różnica temperatur.\n\nPrzykłady wartości $T_t$\n\nSubstancja | Typ kryształu | $T_t$\nlód ($\\text{H}_2\\text{O}$) | molekularny | 0 °C\njod ($\\text{I}_2$) | molekularny | 114 °C\nsacharoza | molekularny | ~186 °C\nNaCl | jonowy | 801 °C\n$\\text{SiO}_2$ (kwarc) | kowalencyjny | ~1710 °C\ndiament | kowalencyjny | ~3550 °C\n\nWartości z tabeli zadania odpowiadają niemal dokładnie sacharozie (A) i kwarcowi (B).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wskazanie obu typów kryształów: A — molekularne, B — kowalencyjne.\n- 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd: uznanie substancji A za jonową, bo dobrze rozpuszcza się w wodzie.** Rozpuszczalność sama w sobie nie rozstrzyga — cukier (kryształ molekularny) rozpuszcza się równie dobrze jak sól. Kryterium **rozstrzygającym jest przewodnictwo po stopieniu**: substancja jonowa **musi** przewodzić w stanie ciekłym. **Drugi błąd: uznanie substancji B za jonową ze względu na wysoką temperaturę topnienia.** Kryształy jonowe też topnieją wysoko (NaCl — 801 °C), ale **ciekła sól przewodzi prąd**. Substancja B nie przewodzi, więc jest kowalencyjna. **Nie myl przewodnictwa w stanie stałym z przewodnictwem po stopieniu.** To dwie różne kolumny tabeli i dopiero razem dają jednoznaczną odpowiedź: - przewodzi na stałe → **metaliczny**, - nie przewodzi na stałe, przewodzi po stopieniu → **jonowy**, - nie przewodzi nigdy + wysoka $T_t$ → **kowalencyjny**, - nie przewodzi nigdy + niska $T_t$ → **molekularny**. **Grafit to wyjątek wśród kryształów kowalencyjnych** — przewodzi prąd dzięki zdelokalizowanym elektronom π między warstwami. Na maturze pojawia się jako pułapka przy zadaniach o przewodnictwie. **Punkt przyznawany jest łącznie za obie substancje.** Jedna trafna i jedna chybiona odpowiedź to zero punktów.","image":"img/chemia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"typy krysztalow, krysztaly molekularne i kowalencyjne, temperatura topnienia, przewodnictwo elektryczne","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Chemia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Chemia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Dwie krystaliczne substancje - A i B - tworzą różnego typu kryształy. W tabeli podano<br>wybrane właściwości tych substancji.<br>Substancja<br>Temperatura<br>topnienia, C<br>Rozpuszczalność<br>w wodzie<br>Przewodnictwo elektryczne<br>w stanie stałym<br>po stopieniu<br>A<br>185<br>bardzo dobrze<br>rozpuszczalna<br>nie wykazuje<br>nie wykazuje<br>B<br>1710<br>nierozpuszczalna<br>nie wykazuje<br>nie wykazuje<br>Napisz, jakiego typu kryształy - kowalencyjne, molekularne, metaliczne albo jonowe -<br>są tworzone przez każdą z substancji.<br>Substancja A:<br>Substancja B:<br>𝑛<br>𝑛<br>5.<br>0-1-2<br>6.<br>0-1<br>MCHP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie<br>informacji. Zdający:</p>\n<ol><li>pozyskuje i przetwarza informacje</li></ol>\n<p>z różnorodnych źródeł […].<br>II. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów. Zdający:</p>\n<ol><li>wskazuje na związek między właściwościami</li></ol>\n<p>substancji a ich budową chemiczną.<br>III. Wiązania chemiczne. Oddziaływania<br>międzycząsteczkowe. Zdający:</p>\n<ol><li>porównuje właściwości fizyczne</li></ol>\n<p>substancji tworzących kryształy<br>jonowe, kowalencyjne, molekularne<br>oraz metaliczne.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - napisanie poprawnych nazw dwóch typów kryształów dla substancji A i B.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Substancja A: molekularne<br>Substancja B: kowalencyjne</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Substancja A: kryształy molekularne.</strong> <strong>Substancja B: kryształy kowalencyjne.</strong> <strong>Rozumowanie — eliminacja krok po kroku:</strong> 1. <strong>Odrzucamy kryształy metaliczne.</strong> Metale przewodzą prąd <strong>w stanie stałym</strong> (swobodne elektrony). Żadna z substancji nie przewodzi w stanie stałym. 2. <strong>Odrzucamy kryształy jonowe.</strong> Substancje jonowe <strong>nie przewodzą w stanie stałym, ale przewodzą po stopieniu</strong> (uwolnione jony stają się ruchliwe). Tu żadna z substancji nie przewodzi po stopieniu — to wyklucza budowę jonową. 3. <strong>Substancja A → molekularne.</strong> Świadczy o tym <strong>niska temperatura topnienia (185 °C)</strong>: w węzłach sieci są cząsteczki, a wiążą je jedynie <strong>słabe oddziaływania międzycząsteczkowe</strong>, łatwe do pokonania. Bardzo dobra rozpuszczalność w wodzie wskazuje na cząsteczki polarne albo zdolne do tworzenia wiązań wodorowych. 4. <strong>Substancja B → kowalencyjne.</strong> Świadczy o tym <strong>bardzo wysoka temperatura topnienia (1710 °C)</strong> i <strong>nierozpuszczalność w wodzie</strong>: cały kryształ jest jedną wielką siecią połączoną <strong>mocnymi wiązaniami kowalencyjnymi</strong>, których stopienie wymaga rozerwania wiązań chemicznych. Przykłady: diament, $\\text{SiO}_2$ (kwarc), SiC, grafit.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Cztery typy kryształów — tabela rozstrzygająca</p>\n<p>Cecha | Jonowe | Kowalencyjne | Molekularne | Metaliczne<br>w węzłach sieci | jony | atomy | cząsteczki | kationy + gaz elektronowy<br>siły wiążące | elektrostatyczne | wiązania kowalencyjne | oddziaływania międzycząsteczkowe | wiązanie metaliczne<br>temperatura topnienia | wysoka (600–2800 °C) | bardzo wysoka (&amp;gt;1500 °C) | niska (&amp;lt;300 °C) | zróżnicowana<br>twardość | duża, ale kruche | bardzo duża | mała | kowalne, ciągliwe<br>przewodnictwo — ciało stałe | nie | nie (wyj. grafit) | nie | tak<br>przewodnictwo — stop / roztwór | tak | nie | nie | tak<br>rozpuszczalność w wodzie | często dobra | zwykle brak | zależy od polarności | brak (reagują)<br>przykłady | NaCl, $\\text{CaF}_2$, $\\text{K}_2\\text{SO}_4$ | diament, $\\text{SiO}_2$, SiC, BN | lód, jod, cukier, $\\text{CO}_2$ (suchy lód) | Fe, Cu, Al, Na</p>\n<p>Algorytm rozpoznawania typu kryształu</p>\n<ol><li>Czy przewodzi prąd w stanie stałym?</li></ol>\n<ul><li>tak → metaliczny (albo grafit)</li><li>nie → idź dalej</li></ul>\n<ol><li>Czy przewodzi po stopieniu lub w roztworze?</li></ol>\n<ul><li>tak → jonowy</li><li>nie → idź dalej</li></ul>\n<ol><li>Jaka jest temperatura topnienia?</li></ol>\n<ul><li>bardzo wysoka → kowalencyjny</li><li>niska → molekularny</li></ul>\n<p>W tym zadaniu obie substancje odpadają w krokach 1 i 2, więc rozstrzyga wyłącznie temperatura topnienia.</p>\n<p>Oddziaływania międzycząsteczkowe — dlaczego kryształy molekularne topnieją nisko</p>\n<p>Rodzaj oddziaływania | Siła | Występowanie<br>siły dyspersyjne (Londona) | najsłabsze | wszystkie cząsteczki<br>oddziaływania dipol–dipol | średnie | cząsteczki polarne<br>wiązania wodorowe | najsilniejsze z międzycząsteczkowych | O–H, N–H, F–H<br>wiązanie kowalencyjne (dla porównania) | ~100× silniejsze | wewnątrz cząsteczki</p>\n<p>Topienie kryształu molekularnego wymaga pokonania tylko oddziaływań międzycząsteczkowych — same cząsteczki pozostają nienaruszone. Topienie kryształu kowalencyjnego oznacza zrywanie wiązań chemicznych, stąd ogromna różnica temperatur.</p>\n<p>Przykłady wartości $T_t$</p>\n<p>Substancja | Typ kryształu | $T_t$<br>lód ($\\text{H}_2\\text{O}$) | molekularny | 0 °C<br>jod ($\\text{I}_2$) | molekularny | 114 °C<br>sacharoza | molekularny | ~186 °C<br>NaCl | jonowy | 801 °C<br>$\\text{SiO}_2$ (kwarc) | kowalencyjny | ~1710 °C<br>diament | kowalencyjny | ~3550 °C</p>\n<p>Wartości z tabeli zadania odpowiadają niemal dokładnie sacharozie (A) i kwarcowi (B).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wskazanie obu typów kryształów: A — molekularne, B — kowalencyjne.</li><li>0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Najczęstszy błąd: uznanie substancji A za jonową, bo dobrze rozpuszcza się w wodzie.</strong> Rozpuszczalność sama w sobie nie rozstrzyga — cukier (kryształ molekularny) rozpuszcza się równie dobrze jak sól. Kryterium <strong>rozstrzygającym jest przewodnictwo po stopieniu</strong>: substancja jonowa <strong>musi</strong> przewodzić w stanie ciekłym. <strong>Drugi błąd: uznanie substancji B za jonową ze względu na wysoką temperaturę topnienia.</strong> Kryształy jonowe też topnieją wysoko (NaCl — 801 °C), ale <strong>ciekła sól przewodzi prąd</strong>. Substancja B nie przewodzi, więc jest kowalencyjna. <strong>Nie myl przewodnictwa w stanie stałym z przewodnictwem po stopieniu.</strong> To dwie różne kolumny tabeli i dopiero razem dają jednoznaczną odpowiedź: - przewodzi na stałe → <strong>metaliczny</strong>, - nie przewodzi na stałe, przewodzi po stopieniu → <strong>jonowy</strong>, - nie przewodzi nigdy + wysoka $T_t$ → <strong>kowalencyjny</strong>, - nie przewodzi nigdy + niska $T_t$ → <strong>molekularny</strong>. <strong>Grafit to wyjątek wśród kryształów kowalencyjnych</strong> — przewodzi prąd dzięki zdelokalizowanym elektronom π między warstwami. Na maturze pojawia się jako pułapka przy zadaniach o przewodnictwie. <strong>Punkt przyznawany jest łącznie za obie substancje.</strong> Jedna trafna i jedna chybiona odpowiedź to zero punktów.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź:</h4>\n<p><strong>Substancja A:</strong> kryształy <strong>molekularne</strong><br><strong>Substancja B:</strong> kryształy <strong>kowalencyjne</strong></p>\n<h5>Analiza właściwości</h5>\n<p><strong>Substancja A</strong> - \\(t_t = 185\\ ^\\circ\\text{C}\\) (niska), bardzo dobrze rozpuszczalna w wodzie, <strong>nie przewodzi</strong> prądu ani w stanie stałym, ani po stopieniu.</p>\n<ul><li>Brak przewodnictwa po stopieniu wyklucza kryształy <strong>jonowe</strong> (te przewodzą w stanie ciekłym) i <strong>metaliczne</strong>.</li><li>Niska temperatura topnienia i brak przewodnictwa wskazują na słabe oddziaływania międzycząsteczkowe → <strong>kryształy molekularne</strong> (substancja zbudowana z cząsteczek, dobra rozpuszczalność wskazuje na cząsteczki polarne).</li></ul>\n<p><strong>Substancja B</strong> - \\(t_t = 1710\\ ^\\circ\\text{C}\\) (bardzo wysoka), nierozpuszczalna w wodzie, <strong>nie przewodzi</strong> prądu w żadnym stanie.</p>\n<ul><li>Bardzo wysoka temperatura topnienia świadczy o silnych wiązaniach w całej sieci.</li><li>Brak przewodnictwa wyklucza metale (przewodzą) i związki jonowe (przewodzą po stopieniu).</li><li>Sieć zbudowana z atomów połączonych wiązaniami kowalencyjnymi w całej objętości → <strong>kryształy kowalencyjne</strong> (np. \\(\\ce{SiO2}\\), diament).</li></ul>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - poprawne nazwy dwóch typów kryształów: A = molekularne, B = kowalencyjne. <strong>0 pkt</strong> - poniżej.</p>"}]}