{"id":"filozofia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nPrzeczytaj poniższe zdania.\nZdanie 1.: Wiedza przyrodnicza opiera się na empiryzmie.\nZdanie 2.: Materialista to filozof, który ma naturę cielesną.\na) Nazwij błąd językowo-logiczny zawarty w obu zdaniach.\nb) Popraw każde zdanie tak, aby nie zawierało błędu.\nZdanie 1.:\nZdanie 2.:\nTeksty do zadań 10.-12.\nJózef Maria Bocheński\nKu filozoficznemu myśleniu\nDziś podejmujemy inny problem, a mianowicie pytanie: co to jest prawda? To stare,\nChrystusowi ongiś przez Piłata postawione pytanie, jest jednym z najbardziej interesujących,\nchoć zarazem najtrudniejszych zagadnień filozoficznych.\nCo to znaczy, gdy mówimy, że jakieś zdanie, czy jakiś sąd jest prawdziwy - albo że jakiś\nczłowiek jest prawdziwym przyjacielem? Łatwo pojąć, co mamy tutaj na myśli: sądzimy, że\ncoś jest prawdziwe, jeżeli się zgadza. Mówimy na przykład, że Fryderyk jest prawdziwym\nprzyjacielem, gdy zgadza się z naszym ideałem prawdziwego przyjaciela, gdy swoją osobą\nodpowiada temu ideałowi.\nNietrudno zauważyć, że ta zgodność może występować, że tak powiem, w dwu kierunkach.\nPo pierwsze tak, że jakaś rzecz odpowiada jakiejś idei - to na przykład ma miejsce, kiedy\nmówimy: ten metal jest prawdziwym złotem, albo: ten człowiek jest prawdziwym bohaterem.\nWtedy rzecz odpowiada idei. Ten rodzaj prawdziwości i prawdy filozofowie zwykli byli\nczasami nazywać „ontologicznym” - chodzi o tak zwaną prawdę ontologiczną. I odwrotnie:\nmyśl, sąd, zdanie i tak dalej nazywa się prawdziwymi wtedy, gdy odpowiadają danej rzeczy.\nTen drugi rodzaj prawdziwości ma cechę, po której łatwo ją poznać: w tym drugim znaczeniu\nprawdziwe są jedynie myśli, sądy, zdania - ale nie rzeczy istniejące w świecie. Ten drugi rodzaj\nprawdy nazywają filozofowie „prawdą logiczną”.\nJózef Maria Bocheński, Ku filozoficznemu myśleniu, Warszawa 1986, s. 28.\nMFI_1R\nArystoteles\nMetafizyka\nPrawda i fałsz zależą od złożenia i rozdziału w rzeczach, tak że być w prawdzie to uważać\nrozdzielone za rozdzielone, a złączone za złączone; być w błędzie zaś to sądzić inaczej, aniżeli\nmają się rzeczy. Kiedy więc zachodzi tak rozumiana prawda, a kiedy fałsz? Bo trzeba rozważyć,\nco się przez to rozumie. Nie dlatego bowiem, iż uważamy, że jesteś biały, jesteś taki faktycznie,\nlecz odwrotnie, ponieważ jesteś biały, my stwierdzając to, mówimy prawdę. […] W odniesieniu\nzatem do tego, co może się mieć tak lub inaczej, ta sama opinia i ta sama wypowiedź może być\nprawdziwa i fałszywa: raz może to być prawda, a kiedy indziej fałsz. Jeśli jednak chodzi\no rzeczy, które nie mogą się mieć inaczej, to nie ma o nich raz prawdy, a kiedy indziej fałszu,\nlecz te same wypowiedzi są o nich zawsze prawdziwe albo zawsze fałszywe.\nArystoteles, Metafizyka, IX.10, 1051b2-17.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. Filozoficzna analiza\ni interpretacja tekstów pozafilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […];\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne.\nZdający:\n6. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów\nlogicznych występujące w rozumowaniach\nniesformalizowanych, jak: ekwiwokacja,\nregres w nieskończoność, błędne koło,\nprzesunięcie kategorialne, non sequitur;\n7. unika błędów kategorialnych, np. nie myli\nwzględności z relatywizmem, doświadczenia\nz empiryzmem;\n8. prawidłowo stosuje pojęcia filozoficzne\ni nie myli ich z równo - lub blisko\nbrzmiącymi innymi pojęciami\nfilozoficznymi i potocznymi (np. pojęcia\nidei, idealizmu, materii, materializmu,\nalienacji).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne nazwanie błędu oraz prawidłowe przekształcenie obydwu zdań.\n1 p. - za poprawne nazwanie błędu lub prawidłowe przekształcenie obydwu zdań.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\na) Nazwa błędu językowo-logicznego: błąd przesunięcia kategorialnego (błąd kategorialny).\nb) Przykładowe przekształcenie pierwszego zdania:\nWiedza przyrodnicza opiera się na empirii (doświadczeniu).\nPrzykładowe przekształcenie drugiego zdania:\nMaterialista to filozof, który twierdzi, że wszystko (człowiek) ma naturę cielesną.","solution":"**9.1.** ## Poprawna odpowiedz\n\n**Nazwa bledu:** **blad przesuniecia kategorialnego** (blad kategorialny, ang. *category mistake*).\n\n## Sposob 1 - analiza zdania 1\n\n**Zdanie 1:** \"Wiedza przyrodnicza opiera sie na **empiryzmie**.\"\n\n**Na czym polega blad:**\n- *Empiryzm* to **poglad filozoficzny** (epistemologiczny) - stanowisko, ze zrodlem wiedzy jest doswiadczenie zmyslowe.\n- \"Opiera sie na empiryzmie\" - sugeruje, ze wiedza przyrodnicza opiera sie na *teorii filozoficznej*, a nie na samym *doswiadczeniu*.\n- Kategoria zostala przesuneta: zamiast mowic o **empirii** (doswiadczeniu - czynnosci/proces), uzyta jest nazwa **filozoficznego stanowiska** (*empiryzm*).\n\n**Przesuniecie kategorialne:** przypisano kategorii \"doswiadczenie naukowe\" wlasciwosc nalezaca do kategorii \"poglad filozoficzny\".\n\n## Sposob 2 - analiza zdania 2\n\n**Zdanie 2:** \"Materialista to filozof, ktory **ma nature cielesna**.\"\n\n**Na czym polega blad:**\n- *Materialista* to filozofiym, ktory **GLOSI** (twierdzi), ze wszelka rzeczywistosc ma nature materialna/cielesna.\n- Zdanie przypisuje materialiscie osobista wlasciwosc (\"ma nature cielesna\"), zamiast opisac jego *poglad* (\"twierdzi, ze \").\n- Filozofowie sa ludzmi - wszyscy maja nature cielesna, wiec zdanie jest trywialnie prawdziwe, ale BLEDNE kategorycznie: mylono kategorie **bytu** z kategoria **tezy filozoficznej**.\n\n**Rowniez mozliwa interpretacja:** slowo \"materialista\" odnosi sie do **pogladu**, a zdanie opisuje go jako **ceche osoby** - to wlasnie przesuniecie kategorialne.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9.1, oceniane lacznie z 9.2 - max 2 pkt):**\n> - Za poprawne nazwanie bledu: **blad przesuniecia kategorialnego** (blad kategorialny).\n> - Akceptowane rowniez: \"blad kategorialny\".\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Blad kategorialny** (*category mistake*, ang.) - pojecie wprowadzone przez Gilberta Ryle'a (*Pojecie umyslu*, 1949). Polega na przypisaniu czemus wlasnosci lub opisu nalezacego do innej kategorii ontologicznej lub logicznej niz ta, do ktorej dany obiekt nalezy.\n> Przyklad Ryle'a: ktos oglada budynki uniwersytetu (wydzialy, biblioteke, stołowke) i pyta: \"A gdzie sam Uniwersytet?\" - blad kategorialny: mylenie kolektywu z jego skladnikami.\n\n## Typowe pultapki\n\n1. Nie pisz tylko \"blad logiczny\" - trzeba podac precyzyjna nazwe: blad przesuniecia kategorialnego / blad kategorialny.\n2. W zadaniu 9 ocena jest laczona - trzeba byc gotowym na POPRAWIENIE zdania (zadanie 9.2).\n\n**9.2.** ## Poprawna odpowiedz\n\n**Zdanie 1. (poprawione):** Wiedza przyrodnicza opiera sie na **empirii** (doswiadczeniu).\n\n**Zdanie 2. (poprawione):** Materialista to filozof, ktory **twierdzi, ze wszystko (czlowiek) ma nature cielesna**.\n\n## Sposob 1 - korekta zdania 1\n\n**Oryginalne (bledne):** Wiedza przyrodnicza opiera sie na *empiryzmie*.\n\n**Problem:** Empiryzm = teoria filozoficzna. Wiedza przyrodnicza opiera sie na PRAKTYCE badawczej - na doswiadczeniu zmyslowym, eksperymentach, obserwacjach.\n\n**Poprawka:** zamien *empiryzm* (stanowisko filozoficzne) na *empiria* (doswiadczenie - sam fakt/czynnosc):\n- Wiedza przyrodnicza opiera sie na **empirii**.\n- LUB: Wiedza przyrodnicza opiera sie na **doswiadczeniu**.\n\n## Sposob 2 - korekta zdania 2\n\n**Oryginalne (bledne):** Materialista to filozof, ktory *ma nature cielesna*.\n\n**Problem:** Opisuje cezxe osoby filozofa, zamiast opisac jego poglad.\n\n**Poprawka:** Opisz poglad filozoficzny materialisty:\n- Materialista to filozof, ktory **twierdzi, ze wszystko ma nature cielesna (materialna)**.\n- LUB: Materialista to filozof, ktory **uznaje, ze jedynym bytem jest materia**.\n- LUB: Materialista to filozofia, ktora **glosi prymat materii**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 9 lacznie - max 2 pkt):**\n> Za prawidlowe przeksztalcenie OBYDWU zdan - 1 pkt (przy poprawnym nazwaniu bledu z 9.1).\n> **Przykladowe przeksztalcenia akceptowane:**\n> Zdanie 1: Wiedza przyrodnicza opiera sie na empirii / doswiadczeniu.\n> Zdanie 2: Materialista to filozof, ktory twierdzi, ze wszystko (czlowiek) ma nature cielesna.\n\n## Typowe pultapki\n\n1. Nie wystarczy zamiana jednego slowa - zmiana musi eliminowac blad kategorialny, nie tylko go przesunac.\n2. W Zdaniu 2: nie pisz \"Materialista to filozofia materialna\" - nadal bledne. Musi byc wyrazone jako poglad (\"twierdzi\", \"uznaje\", \"glosi\").","image":"img/filozofia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9. (0-2)
Przeczytaj poniższe zdania.
Zdanie 1.: Wiedza przyrodnicza opiera się na empiryzmie.
Zdanie 2.: Materialista to filozof, który ma naturę cielesną.
a) Nazwij błąd językowo-logiczny zawarty w obu zdaniach.
b) Popraw każde zdanie tak, aby nie zawierało błędu.
Zdanie 1.:
Zdanie 2.:
Teksty do zadań 10.-12.
Józef Maria Bocheński
Ku filozoficznemu myśleniu
Dziś podejmujemy inny problem, a mianowicie pytanie: co to jest prawda? To stare,
Chrystusowi ongiś przez Piłata postawione pytanie, jest jednym z najbardziej interesujących,
choć zarazem najtrudniejszych zagadnień filozoficznych.
Co to znaczy, gdy mówimy, że jakieś zdanie, czy jakiś sąd jest prawdziwy - albo że jakiś
człowiek jest prawdziwym przyjacielem? Łatwo pojąć, co mamy tutaj na myśli: sądzimy, że
coś jest prawdziwe, jeżeli się zgadza. Mówimy na przykład, że Fryderyk jest prawdziwym
przyjacielem, gdy zgadza się z naszym ideałem prawdziwego przyjaciela, gdy swoją osobą
odpowiada temu ideałowi.
Nietrudno zauważyć, że ta zgodność może występować, że tak powiem, w dwu kierunkach.
Po pierwsze tak, że jakaś rzecz odpowiada jakiejś idei - to na przykład ma miejsce, kiedy
mówimy: ten metal jest prawdziwym złotem, albo: ten człowiek jest prawdziwym bohaterem.
Wtedy rzecz odpowiada idei. Ten rodzaj prawdziwości i prawdy filozofowie zwykli byli
czasami nazywać „ontologicznym” - chodzi o tak zwaną prawdę ontologiczną. I odwrotnie:
myśl, sąd, zdanie i tak dalej nazywa się prawdziwymi wtedy, gdy odpowiadają danej rzeczy.
Ten drugi rodzaj prawdziwości ma cechę, po której łatwo ją poznać: w tym drugim znaczeniu
prawdziwe są jedynie myśli, sądy, zdania - ale nie rzeczy istniejące w świecie. Ten drugi rodzaj
prawdy nazywają filozofowie „prawdą logiczną”.
Józef Maria Bocheński, Ku filozoficznemu myśleniu, Warszawa 1986, s. 28.
MFI_1R
Arystoteles
Metafizyka
Prawda i fałsz zależą od złożenia i rozdziału w rzeczach, tak że być w prawdzie to uważać
rozdzielone za rozdzielone, a złączone za złączone; być w błędzie zaś to sądzić inaczej, aniżeli
mają się rzeczy. Kiedy więc zachodzi tak rozumiana prawda, a kiedy fałsz? Bo trzeba rozważyć,
co się przez to rozumie. Nie dlatego bowiem, iż uważamy, że jesteś biały, jesteś taki faktycznie,
lecz odwrotnie, ponieważ jesteś biały, my stwierdzając to, mówimy prawdę. […] W odniesieniu
zatem do tego, co może się mieć tak lub inaczej, ta sama opinia i ta sama wypowiedź może być
prawdziwa i fałszywa: raz może to być prawda, a kiedy indziej fałsz. Jeśli jednak chodzi
o rzeczy, które nie mogą się mieć inaczej, to nie ma o nich raz prawdy, a kiedy indziej fałszu,
lecz te same wypowiedzi są o nich zawsze prawdziwe albo zawsze fałszywe.
Arystoteles, Metafizyka, IX.10, 1051b2-17.

","answer_text_html":"

Zadanie 9. (0-2)
I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie
zawartych w nich informacji.
Zdający rozpoznaje i rozumie problemy
(pytania) filozoficzne.
III. Analiza i interpretacja tekstów
filozoficznych. Filozoficzna analiza
i interpretacja tekstów pozafilozoficznych.
Zdający rekonstruuje problemy (pytania)
zawarte w tekście filozoficznym lub takie,
na które tekst stanowi odpowiedź […];
prawidłowo posługuje się pojęciami
filozoficznymi.
IV. Umiejętności logiczne.
Zdający:

\n
  1. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów
\n

logicznych występujące w rozumowaniach
niesformalizowanych, jak: ekwiwokacja,
regres w nieskończoność, błędne koło,
przesunięcie kategorialne, non sequitur;

\n
  1. unika błędów kategorialnych, np. nie myli
\n

względności z relatywizmem, doświadczenia
z empiryzmem;

\n
  1. prawidłowo stosuje pojęcia filozoficzne
\n

i nie myli ich z równo - lub blisko
brzmiącymi innymi pojęciami
filozoficznymi i potocznymi (np. pojęcia
idei, idealizmu, materii, materializmu,
alienacji).
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne nazwanie błędu oraz prawidłowe przekształcenie obydwu zdań.
1 p. - za poprawne nazwanie błędu lub prawidłowe przekształcenie obydwu zdań.
0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
a) Nazwa błędu językowo-logicznego: błąd przesunięcia kategorialnego (błąd kategorialny).
b) Przykładowe przekształcenie pierwszego zdania:
Wiedza przyrodnicza opiera się na empirii (doświadczeniu).
Przykładowe przekształcenie drugiego zdania:
Materialista to filozof, który twierdzi, że wszystko (człowiek) ma naturę cielesną.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

9.1. ## Poprawna odpowiedz

\n

Nazwa bledu: blad przesuniecia kategorialnego (blad kategorialny, ang. category mistake).

\n

Sposob 1 - analiza zdania 1

\n

Zdanie 1: "Wiedza przyrodnicza opiera sie na empiryzmie."

\n

Na czym polega blad:

\n\n

Przesuniecie kategorialne: przypisano kategorii "doswiadczenie naukowe" wlasciwosc nalezaca do kategorii "poglad filozoficzny".

\n

Sposob 2 - analiza zdania 2

\n

Zdanie 2: "Materialista to filozof, ktory ma nature cielesna."

\n

Na czym polega blad:

\n\n

Rowniez mozliwa interpretacja: slowo "materialista" odnosi sie do pogladu, a zdanie opisuje go jako ceche osoby - to wlasnie przesuniecie kategorialne.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9.1, oceniane lacznie z 9.2 - max 2 pkt):
- Za poprawne nazwanie bledu: blad przesuniecia kategorialnego (blad kategorialny).
- Akceptowane rowniez: "blad kategorialny".
\n

Reference filozoficzny

\n
Blad kategorialny (category mistake, ang.) - pojecie wprowadzone przez Gilberta Ryle'a (Pojecie umyslu, 1949). Polega na przypisaniu czemus wlasnosci lub opisu nalezacego do innej kategorii ontologicznej lub logicznej niz ta, do ktorej dany obiekt nalezy.
Przyklad Ryle'a: ktos oglada budynki uniwersytetu (wydzialy, biblioteke, stołowke) i pyta: "A gdzie sam Uniwersytet?" - blad kategorialny: mylenie kolektywu z jego skladnikami.
\n

Typowe pultapki

\n
  1. Nie pisz tylko "blad logiczny" - trzeba podac precyzyjna nazwe: blad przesuniecia kategorialnego / blad kategorialny.
  2. W zadaniu 9 ocena jest laczona - trzeba byc gotowym na POPRAWIENIE zdania (zadanie 9.2).
\n

9.2. ## Poprawna odpowiedz

\n

Zdanie 1. (poprawione): Wiedza przyrodnicza opiera sie na empirii (doswiadczeniu).

\n

Zdanie 2. (poprawione): Materialista to filozof, ktory twierdzi, ze wszystko (czlowiek) ma nature cielesna.

\n

Sposob 1 - korekta zdania 1

\n

Oryginalne (bledne): Wiedza przyrodnicza opiera sie na empiryzmie.

\n

Problem: Empiryzm = teoria filozoficzna. Wiedza przyrodnicza opiera sie na PRAKTYCE badawczej - na doswiadczeniu zmyslowym, eksperymentach, obserwacjach.

\n

Poprawka: zamien empiryzm (stanowisko filozoficzne) na empiria (doswiadczenie - sam fakt/czynnosc):

\n\n

Sposob 2 - korekta zdania 2

\n

Oryginalne (bledne): Materialista to filozof, ktory ma nature cielesna.

\n

Problem: Opisuje cezxe osoby filozofa, zamiast opisac jego poglad.

\n

Poprawka: Opisz poglad filozoficzny materialisty:

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n
Klucz CKE (zadanie 9 lacznie - max 2 pkt):
Za prawidlowe przeksztalcenie OBYDWU zdan - 1 pkt (przy poprawnym nazwaniu bledu z 9.1).
Przykladowe przeksztalcenia akceptowane:
Zdanie 1: Wiedza przyrodnicza opiera sie na empirii / doswiadczeniu.
Zdanie 2: Materialista to filozof, ktory twierdzi, ze wszystko (czlowiek) ma nature cielesna.
\n

Typowe pultapki

\n
  1. Nie wystarczy zamiana jednego slowa - zmiana musi eliminowac blad kategorialny, nie tylko go przesunac.
  2. W Zdaniu 2: nie pisz "Materialista to filozofia materialna" - nadal bledne. Musi byc wyrazone jako poglad ("twierdzi", "uznaje", "glosi").
"}]}