{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"12","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-2)\nOdwołując się do pojęć i twierdzeń etyki Johna Stuarta Milla, wyjaśnij zasadę\nużyteczności stanowiącą fundament etyki Johna Stuarta Milla. Rozstrzygnij, czy\nw świetle tej zasady jest moralnie dopuszczalne skrzywdzenie niewinnych ludzi.\nOdpowiedź uzasadnij.\nZasada użyteczności:\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo rekonstruuje\npoznane argumenty; [ ] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie, na\nktóre tekst stanowi odpowiedź […].\nII.4. Problematyka etyczna w filozofii\nnowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje koncepcje\nmoralnej oceny czynów […] ([…] utylitaryzm\nJ.S. Milla).\nII.5. Problematyka nowożytnej filozofii\ndziejów i filozofii polityki po rewolucji\nfrancuskiej. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje […] koncepcje\nw porewolucyjnej filozofii polityki,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(liberalizm J.S. Milla i jego związek\nz utylitaryzmem i indywidualizmem [ ]).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności oraz za podanie rozstrzygnięcia wraz\nz poprawnym uzasadnieniem.\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nZasada użyteczności: zasadę tę John Stuart Mill nazywa zasadą największego szczęścia.\nZasada ta głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, a złe, jeżeli\nprzyczyniają się do nieszczęścia, przy czym przez szczęście rozumie się przyjemność i brak\ncierpienia a przez nieszczęście - cierpienie i brak przyjemności.\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie: tak, skrzywdzenie niewinnych ludzi jest w pewnych\nokolicznościach\ndopuszczalne\nmoralnie\n(usprawiedliwione\nmoralnie).\nW\npewnych\nokolicznościach można skrzywdzić niewinnych ludzi, ponieważ może się okazać, że będzie to\njedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu. Wybór takiego działania (skrzywdzenie\nniewinnych ludzi) jest wyborem koniecznym w tym sensie, że jego nie podjęcie spowoduje\nwiększe nieszczęście, np. można uwięzić kilku niewinnych ludzi, jeżeli to zapobiegnie\nzamieszkom w mieście. W przypadku wybuchu zamieszek, unieszczęśliwionych zostanie\nwielu ludzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Zasada użyteczności (zasada największego szczęścia):** Czyny są dobre, jeśli przyczyniają się do szczęścia, a złe - jeśli przyczyniają się do nieszczęścia. Przez szczęście rozumie się **przyjemność i brak cierpienia**, przez nieszczęście - **cierpienie i brak przyjemności**. Kryterium oceny czynu jest jego skutek dla ogólnej sumy szczęścia wszystkich zainteresowanych.\n\n**Rozstrzygnięcie:** TAK - w świetle zasady użyteczności skrzywdzenie niewinnych ludzi jest **moralnie dopuszczalne**, jeśli jest to jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu.\n\n## Sposób 1 - wyjaśnienie zasady użyteczności\n\nMill w *Utylitaryzmie* (1863 r.) formułuje zasadę użyteczności (*principle of utility*), którą nazywa też **zasadą największego szczęścia** (*greatest happiness principle*):\n\n- **Kryterium moralne:** skutki czynu dla sumy szczęścia wszystkich\n- **Szczęście** = przyjemność (*pleasure*) + brak cierpienia (*absence of pain*)\n- **Nieszczęście** = cierpienie (*pain*) + brak przyjemności\n- **Wynik kalkulacji:** dany czyn jest dobry, jeśli przynosi **maksimum szczęścia maksimum osób** (*the greatest good for the greatest number*)\n\nMill dodatkowo rozróżnia przyjemności **wyższe** (intelektualne, estetyczne) i **niższe** (cielesne) - wyższe mają większą wartość.\n\n## Sposób 2 - rozstrzygnięcie kwestii skrzywdzenia niewinnych\n\nPrzykład klasyczny: więzienie kilku niewinnych ludzi, by zapobiec wybuchowi zamieszek, w których ucierpią setki.\n\n**Kalkulacja utylitarystyczna:**\n- Skrzywdzenie niewinnych → cierpienie *n* osób\n- Brak interwencji → cierpienie *N* osób (gdzie N >> n)\n- Wynik: skrzywdzenie *n* niewinnych osób jest moralnie dopuszczalne, bo minimalizuje łączne cierpienie\n\nTo jest właśnie **utylitaryzm czynowy** (*act utilitarianism*) - każdy czyn oceniany jest przez pryzmat jego konkretnych skutków, nie ogólnych reguł.\n\nWarto zaznaczyć, że **utylitaryzm reguł** (*rule utilitarianism*) mógłby prowadzić do innego wniosku - ale klucz CKE oczekuje odpowiedzi zgodnej z klasycznym utylitaryzmem Milla (czynowym).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 12, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności + rozstrzygnięcie TAK z uzasadnieniem\n> - **1 pkt** - samo wyjaśnienie zasady użyteczności (bez rozstrzygnięcia lub z błędnym)\n> - **0 pkt** - błąd lub brak\n> - Wymagane elementy wyjaśnienia: szczęście = przyjemność + brak cierpienia; czyn dobry = przyczynia się do szczęścia\n> - Wymagane rozstrzygnięcie: TAK (z uzasadnieniem odwołującym się do kalkulacji utylitarystycznej)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: odpowiedź NIE - z perspektywy utylitaryzmu Milla, jeśli skrzywdzenie niewinnych minimalizuje łączne cierpienie, to jest moralnie dopuszczalne. Utylitaryzm nie uznaje deontologicznych zakazów (jak zakaz krzywdzenia niewinnych) - liczy się tylko wynik.\n\nBłąd: wyjaśnienie zasady użyteczności jako \"rób to, co jest użyteczne\" - to banalne i błędne. Użyteczność w sensie Milla oznacza zwiększanie sumy szczęścia/przyjemności, nie praktyczną przydatność.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie zasady użyteczności z zasadą niekrzywdzenia (harm principle) - to dwie różne zasady Milla. Zasada użyteczności to kryterium etyczne, harm principle to zasada polityczna.\n2. **Pułapka nr 2:** Odpowiedź NIE z moralnej intuicji (\"nie wolno krzywdzić niewinnych\") - to podejście deontologiczne (Kanta), nie utylitarystyczne. Zadanie pyta o perspektywę Milla.\n3. **Pułapka nr 3:** Nierozstrzygnięcie kwestii i tylko opisanie zasady użyteczności - za samo wyjaśnienie klucz daje tylko 1 pkt z 2.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12. (0-2)<br>Odwołując się do pojęć i twierdzeń etyki Johna Stuarta Milla, wyjaśnij zasadę<br>użyteczności stanowiącą fundament etyki Johna Stuarta Milla. Rozstrzygnij, czy<br>w świetle tej zasady jest moralnie dopuszczalne skrzywdzenie niewinnych ludzi.<br>Odpowiedź uzasadnij.<br>Zasada użyteczności:<br>Rozstrzygnięcie i uzasadnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 12. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie<br>zawartych w nich informacji.<br>Zdający rozpoznaje i rozumie problemy<br>(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne<br>rozwiązania tych problemów i wspierające<br>je argumenty […].<br>II. Tworzenie wypowiedzi.<br>Zdający […] prawidłowo rekonstruuje<br>poznane argumenty; [ ] prawidłowo<br>posługuje się pojęciami filozoficznymi […].<br>III. Analiza i interpretacja tekstów<br>filozoficznych. […]<br>Zdający rekonstruuje problemy (pytania)<br>zawarte w tekście filozoficznym lub takie, na<br>które tekst stanowi odpowiedź […].<br>II.4. Problematyka etyczna w filozofii<br>nowożytnej. Zdający:</p>\n<ol><li>rekonstruuje i porównuje koncepcje</li></ol>\n<p>moralnej oceny czynów […] ([…] utylitaryzm<br>J.S. Milla).<br>II.5. Problematyka nowożytnej filozofii<br>dziejów i filozofii polityki po rewolucji<br>francuskiej. Zdający:</p>\n<ol><li>rekonstruuje i porównuje […] koncepcje</li></ol>\n<p>w porewolucyjnej filozofii polityki,<br>rekonstruuje wspierające je argumenty<br>(liberalizm J.S. Milla i jego związek<br>z utylitaryzmem i indywidualizmem [ ]).<br>V. Umiejętności w zakresie analizy<br>i interpretacji tekstów filozoficznych.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>rekonstruuje zawarte w tekście problemy,</li></ol>\n<p>tezy i argumenty.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności oraz za podanie rozstrzygnięcia wraz<br>z poprawnym uzasadnieniem.<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności.<br>0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Zasada użyteczności: zasadę tę John Stuart Mill nazywa zasadą największego szczęścia.<br>Zasada ta głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, a złe, jeżeli<br>przyczyniają się do nieszczęścia, przy czym przez szczęście rozumie się przyjemność i brak<br>cierpienia a przez nieszczęście - cierpienie i brak przyjemności.<br>Rozstrzygnięcie i uzasadnienie: tak, skrzywdzenie niewinnych ludzi jest w pewnych<br>okolicznościach<br>dopuszczalne<br>moralnie<br>(usprawiedliwione<br>moralnie).<br>W<br>pewnych<br>okolicznościach można skrzywdzić niewinnych ludzi, ponieważ może się okazać, że będzie to<br>jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu. Wybór takiego działania (skrzywdzenie<br>niewinnych ludzi) jest wyborem koniecznym w tym sensie, że jego nie podjęcie spowoduje<br>większe nieszczęście, np. można uwięzić kilku niewinnych ludzi, jeżeli to zapobiegnie<br>zamieszkom w mieście. W przypadku wybuchu zamieszek, unieszczęśliwionych zostanie<br>wielu ludzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Zasada użyteczności (zasada największego szczęścia):</strong> Czyny są dobre, jeśli przyczyniają się do szczęścia, a złe - jeśli przyczyniają się do nieszczęścia. Przez szczęście rozumie się <strong>przyjemność i brak cierpienia</strong>, przez nieszczęście - <strong>cierpienie i brak przyjemności</strong>. Kryterium oceny czynu jest jego skutek dla ogólnej sumy szczęścia wszystkich zainteresowanych.</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie:</strong> TAK - w świetle zasady użyteczności skrzywdzenie niewinnych ludzi jest <strong>moralnie dopuszczalne</strong>, jeśli jest to jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu.</p>\n<h4>Sposób 1 - wyjaśnienie zasady użyteczności</h4>\n<p>Mill w <em>Utylitaryzmie</em> (1863 r.) formułuje zasadę użyteczności (<em>principle of utility</em>), którą nazywa też <strong>zasadą największego szczęścia</strong> (<em>greatest happiness principle</em>):</p>\n<ul><li><strong>Kryterium moralne:</strong> skutki czynu dla sumy szczęścia wszystkich</li><li><strong>Szczęście</strong> = przyjemność (<em>pleasure</em>) + brak cierpienia (<em>absence of pain</em>)</li><li><strong>Nieszczęście</strong> = cierpienie (<em>pain</em>) + brak przyjemności</li><li><strong>Wynik kalkulacji:</strong> dany czyn jest dobry, jeśli przynosi <strong>maksimum szczęścia maksimum osób</strong> (<em>the greatest good for the greatest number</em>)</li></ul>\n<p>Mill dodatkowo rozróżnia przyjemności <strong>wyższe</strong> (intelektualne, estetyczne) i <strong>niższe</strong> (cielesne) - wyższe mają większą wartość.</p>\n<h4>Sposób 2 - rozstrzygnięcie kwestii skrzywdzenia niewinnych</h4>\n<p>Przykład klasyczny: więzienie kilku niewinnych ludzi, by zapobiec wybuchowi zamieszek, w których ucierpią setki.</p>\n<p><strong>Kalkulacja utylitarystyczna:</strong></p>\n<ul><li>Skrzywdzenie niewinnych → cierpienie <em>n</em> osób</li><li>Brak interwencji → cierpienie <em>N</em> osób (gdzie N &gt;&gt; n)</li><li>Wynik: skrzywdzenie <em>n</em> niewinnych osób jest moralnie dopuszczalne, bo minimalizuje łączne cierpienie</li></ul>\n<p>To jest właśnie <strong>utylitaryzm czynowy</strong> (<em>act utilitarianism</em>) - każdy czyn oceniany jest przez pryzmat jego konkretnych skutków, nie ogólnych reguł.</p>\n<p>Warto zaznaczyć, że <strong>utylitaryzm reguł</strong> (<em>rule utilitarianism</em>) mógłby prowadzić do innego wniosku - ale klucz CKE oczekuje odpowiedzi zgodnej z klasycznym utylitaryzmem Milla (czynowym).</p>\n<h4>Schemat CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE (zadanie 12, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności + rozstrzygnięcie TAK z uzasadnieniem<br>- <strong>1 pkt</strong> - samo wyjaśnienie zasady użyteczności (bez rozstrzygnięcia lub z błędnym)<br>- <strong>0 pkt</strong> - błąd lub brak<br>- Wymagane elementy wyjaśnienia: szczęście = przyjemność + brak cierpienia; czyn dobry = przyczynia się do szczęścia<br>- Wymagane rozstrzygnięcie: TAK (z uzasadnieniem odwołującym się do kalkulacji utylitarystycznej)</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Błąd: odpowiedź NIE - z perspektywy utylitaryzmu Milla, jeśli skrzywdzenie niewinnych minimalizuje łączne cierpienie, to jest moralnie dopuszczalne. Utylitaryzm nie uznaje deontologicznych zakazów (jak zakaz krzywdzenia niewinnych) - liczy się tylko wynik.</p>\n<p>Błąd: wyjaśnienie zasady użyteczności jako &quot;rób to, co jest użyteczne&quot; - to banalne i błędne. Użyteczność w sensie Milla oznacza zwiększanie sumy szczęścia/przyjemności, nie praktyczną przydatność.</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<ol><li><strong>Pułapka nr 1:</strong> Mylenie zasady użyteczności z zasadą niekrzywdzenia (harm principle) - to dwie różne zasady Milla. Zasada użyteczności to kryterium etyczne, harm principle to zasada polityczna.</li><li><strong>Pułapka nr 2:</strong> Odpowiedź NIE z moralnej intuicji (&quot;nie wolno krzywdzić niewinnych&quot;) - to podejście deontologiczne (Kanta), nie utylitarystyczne. Zadanie pyta o perspektywę Milla.</li><li><strong>Pułapka nr 3:</strong> Nierozstrzygnięcie kwestii i tylko opisanie zasady użyteczności - za samo wyjaśnienie klucz daje tylko 1 pkt z 2.</li></ol>"}]}