{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nPrzedstaw stanowisko w kwestii przyczynowości, jakiego bronił w swojej filozofii\nImmanuel Kant, oraz wskaż jedną z różnic między jego stanowiskiem a stanowiskiem\nDavida Hume’a dotyczącym tej kwestii.\nStanowisko Immanuela Kanta:\nRóżnica:\nTekst do zadań 10.-12.\nJohn Stuart Mill\nO wolności\nCelem niniejszego szkicu jest stwierdzenie jednej bardzo prostej zasady, która winna\nprzyświecać wszelkim próbom kontrolowania lub przymuszania jednostki przez społeczeństwo,\nbez względu na to, czy używa ono siły fizycznej w postaci sankcji prawnych, czy też przymusu\nmoralnego opinii publicznej. Zasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym\nograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek\nczłowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo\nsprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest\nzapobieżenie krzywdzie innych. [ ] Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie\nza tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie\njego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem\ni umysłem.\nJohn Stuart Mill, O wolności, Warszawa 1999.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] formułuje […] tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty […]; prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nII.1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje);\n4) przedstawia epistemologię I. Kanta jako\nrozwiązanie sporu empiryzmu\nz racjonalizmem (objaśnia pojęcia […]\nkategorii intelektu - przyczyny i substancji).\nZasady oceniania\n2 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta i wskazanie różnicy.\n1 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPrzykładowa odpowiedź:\nStanowisko Immanuela Kanta: według Immanuela Kanta ludzki umysł wyposażony jest\nw aprioryczne formy rozumu (kategorie) i jedną z takich form (kategorii) jest przyczynowość.\nRóżnica: David Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest związkiem koniecznym; nie\nmożna zasadnie wykazać, iż zachodzi konieczny związek między zdarzeniami (przyczyną\na skutkiem). Immanuel Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest związkiem koniecznym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stanowisko Kanta:** Ludzki umysł wyposażony jest w **aprioryczne** (przedempiryczne) formy rozumu zwane **kategoriami** (łac. *categoriae*). Jedną z tych kategorii jest **przyczynowość** (*Kausalität*) - umysł narzuca ją doświadczeniu, dlatego każde zjawisko jawi nam się jako mające przyczynę.\n\n**Różnica:** Hume twierdzi, że związek przyczynowy **nie jest konieczny** (pochodzi z przyzwyczajenia). Kant twierdzi, że związek przyczynowy **jest konieczny** - bo jest aprioryczną kategorią narzucaną przez umysł na doświadczenie.\n\n## Sposób 1 - stanowisko Kanta (epistemologia transcendentalna)\n\nKant w *Krytyce czystego rozumu* (1781 r.) - zainspirowany właśnie Hume'em - tworzy tzw. **przewrót kopernikański** w filozofii:\n\nZamiast pytać, jak umysł dostosowuje się do rzeczy, pyta: jak rzeczy (zjawiska) dostosowują się do umysłu?\n\nOdpowiedź: umysł posiada **aprioryczne struktury**:\n- **Formy naoczności** (*Anschauungsformen*): przestrzeń i czas\n- **Kategorie rozumu** (*Kategorien*): przyczynowość, substancja, jedność, wielość itd.\n\nKategoria przyczynowości **poprzedza doświadczenie** - nie uczymy się jej z obserwacji (jak uważał Hume), lecz **wnosimy ją do doświadczenia**. Dlatego każde zjawisko natury jawi nam się jako kauzalne - nie dlatego, że świat sam w sobie jest kauzalny, lecz dlatego, że nasz umysł tak go organizuje.\n\n## Sposób 2 - porównanie Hume vs. Kant\n\n| Aspekt | David Hume | Immanuel Kant |\n| Źródło idei przyczynowości | Doświadczenie + przyzwyczajenie | Aprioryczna kategoria umysłu |\n| Konieczność związku przyczynowego | Brak - tylko regularność i przyzwyczajenie | Tak - konieczność aprioryczna |\n| Status zasady przyczynowości | Psychologiczne przekonanie | Obowiązujące prawo dla zjawisk |\n| Wynik filozoficzny | Sceptycyzm co do konieczności | Pewność naukowa jest możliwa |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 9, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - stanowisko Kanta (aprioryczna kategoria) + różnica z Humem\n> - **1 pkt** - samo stanowisko Kanta bez różnicy\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n> - Akceptowane sformułowania stanowiska Kanta: \"kategoria aprioryczna\", \"forma intelektu\", \"umysł narzuca przyczynowość na doświadczenie\"\n> - Akceptowane sformułowania różnicy: Hume = przyczynowość nieKONIECZNA / Kant = przyczynowość KONIECZNA (aprioryczna)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: opisanie Kanta jako empirysty - Kant jest **transcendentalnym idealistą**, a nie empirystą. Choć uznaje doświadczenie za warunek poznania, to struktury poznawcze (kategorie) są aprioryczne.\n\nBłąd: mylenie kategorii z formami naoczności - przyczynowość to **kategoria rozumu** (*Verstand*), a nie forma naoczności (*Anschauung*). Przestrzeń i czas to formy naoczności, przyczynowość to kategoria.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Twierdzenie, że Kant \"zgadza się z Humem\" - Kant wyraźnie polemizuje z Humem i przezwycięża jego sceptycyzm przez teorię kategorii apriorycznych.\n2. **Pułapka nr 2:** Opisanie różnicy tylko \"Kant uważa inaczej\" bez podania treści - wymagana jest konkretna różnica: konieczność vs. niekonieczność związku przyczynowego.\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie Kanta z racjonalistami (Descartes, Leibniz) - Kant stworzył oryginalną \"trzecią drogę\" między empiryzmem a racjonalizmem.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9. (0-2)
Przedstaw stanowisko w kwestii przyczynowości, jakiego bronił w swojej filozofii
Immanuel Kant, oraz wskaż jedną z różnic między jego stanowiskiem a stanowiskiem
Davida Hume’a dotyczącym tej kwestii.
Stanowisko Immanuela Kanta:
Różnica:
Tekst do zadań 10.-12.
John Stuart Mill
O wolności
Celem niniejszego szkicu jest stwierdzenie jednej bardzo prostej zasady, która winna
przyświecać wszelkim próbom kontrolowania lub przymuszania jednostki przez społeczeństwo,
bez względu na to, czy używa ono siły fizycznej w postaci sankcji prawnych, czy też przymusu
moralnego opinii publicznej. Zasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym
ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek
człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo
sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest
zapobieżenie krzywdzie innych. [ ] Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie
za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie
jego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem
i umysłem.
John Stuart Mill, O wolności, Warszawa 1999.
MFI_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 9. (0-2)
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
II. Tworzenie wypowiedzi.
Zdający […] formułuje […] tezy filozoficzne,
prawidłowo rekonstruuje poznane
argumenty […]; prawidłowo posługuje się
pojęciami filozoficznymi.
II.1. Problematyka epistemologiczna
w filozofii XVII i XVIII w. Zdający:

\n
  1. rekonstruuje i porównuje
\n

epistemologiczne stanowiska empirystów,
rekonstruuje wspierające je argumenty ([…]
empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne
konsekwencje);

\n
  1. przedstawia epistemologię I. Kanta jako
\n

rozwiązanie sporu empiryzmu
z racjonalizmem (objaśnia pojęcia […]
kategorii intelektu - przyczyny i substancji).
Zasady oceniania
2 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta i wskazanie różnicy.
1 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta.
0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź:
Stanowisko Immanuela Kanta: według Immanuela Kanta ludzki umysł wyposażony jest
w aprioryczne formy rozumu (kategorie) i jedną z takich form (kategorii) jest przyczynowość.
Różnica: David Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest związkiem koniecznym; nie
można zasadnie wykazać, iż zachodzi konieczny związek między zdarzeniami (przyczyną
a skutkiem). Immanuel Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest związkiem koniecznym.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Stanowisko Kanta: Ludzki umysł wyposażony jest w aprioryczne (przedempiryczne) formy rozumu zwane kategoriami (łac. categoriae). Jedną z tych kategorii jest przyczynowość (Kausalität) - umysł narzuca ją doświadczeniu, dlatego każde zjawisko jawi nam się jako mające przyczynę.

\n

Różnica: Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest konieczny (pochodzi z przyzwyczajenia). Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest konieczny - bo jest aprioryczną kategorią narzucaną przez umysł na doświadczenie.

\n

Sposób 1 - stanowisko Kanta (epistemologia transcendentalna)

\n

Kant w Krytyce czystego rozumu (1781 r.) - zainspirowany właśnie Hume'em - tworzy tzw. przewrót kopernikański w filozofii:

\n

Zamiast pytać, jak umysł dostosowuje się do rzeczy, pyta: jak rzeczy (zjawiska) dostosowują się do umysłu?

\n

Odpowiedź: umysł posiada aprioryczne struktury:

\n\n

Kategoria przyczynowości poprzedza doświadczenie - nie uczymy się jej z obserwacji (jak uważał Hume), lecz wnosimy ją do doświadczenia. Dlatego każde zjawisko natury jawi nam się jako kauzalne - nie dlatego, że świat sam w sobie jest kauzalny, lecz dlatego, że nasz umysł tak go organizuje.

\n

Sposób 2 - porównanie Hume vs. Kant

\n

| Aspekt | David Hume | Immanuel Kant |
| Źródło idei przyczynowości | Doświadczenie + przyzwyczajenie | Aprioryczna kategoria umysłu |
| Konieczność związku przyczynowego | Brak - tylko regularność i przyzwyczajenie | Tak - konieczność aprioryczna |
| Status zasady przyczynowości | Psychologiczne przekonanie | Obowiązujące prawo dla zjawisk |
| Wynik filozoficzny | Sceptycyzm co do konieczności | Pewność naukowa jest możliwa |

\n

Schemat CKE

\n
Klucz CKE (zadanie 9, max 2 pkt):
- 2 pkt - stanowisko Kanta (aprioryczna kategoria) + różnica z Humem
- 1 pkt - samo stanowisko Kanta bez różnicy
- 0 pkt - odpowiedź błędna lub brak
- Akceptowane sformułowania stanowiska Kanta: "kategoria aprioryczna", "forma intelektu", "umysł narzuca przyczynowość na doświadczenie"
- Akceptowane sformułowania różnicy: Hume = przyczynowość nieKONIECZNA / Kant = przyczynowość KONIECZNA (aprioryczna)
\n

Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne

\n

Błąd: opisanie Kanta jako empirysty - Kant jest transcendentalnym idealistą, a nie empirystą. Choć uznaje doświadczenie za warunek poznania, to struktury poznawcze (kategorie) są aprioryczne.

\n

Błąd: mylenie kategorii z formami naoczności - przyczynowość to kategoria rozumu (Verstand), a nie forma naoczności (Anschauung). Przestrzeń i czas to formy naoczności, przyczynowość to kategoria.

\n

Typowe pułapki

\n
  1. Pułapka nr 1: Twierdzenie, że Kant "zgadza się z Humem" - Kant wyraźnie polemizuje z Humem i przezwycięża jego sceptycyzm przez teorię kategorii apriorycznych.
  2. Pułapka nr 2: Opisanie różnicy tylko "Kant uważa inaczej" bez podania treści - wymagana jest konkretna różnica: konieczność vs. niekonieczność związku przyczynowego.
  3. Pułapka nr 3: Mylenie Kanta z racjonalistami (Descartes, Leibniz) - Kant stworzył oryginalną "trzecią drogę" między empiryzmem a racjonalizmem.
"}]}