Zadanie 17. (0-25)
Napisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.
Temat 1. We wszystkich naszych spotkaniach, obcowaniach, pseudozbliżeniach, obracamy
się w sferze czystej konwencji. Tam, gdzie zaczyna się prawda życia, nikt już z nikim
się nie spotyka.
Henryk Elzenberg
Rozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do wybranych
koncepcji współczesnych filozofów.
Zadanie 17. (0-25)
II. Tworzenie wypowiedzi.
Zdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne, prawidłowo
rekonstruuje poznane argumenty; porównuje różne rozwiązania tego samego problemu; jasno
prezentuje własne stanowisko w dyskusji, popiera je rzetelną argumentacją oraz przykładami;
prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi, stosuje argumentację filozoficzną do
rozpatrywania problemów życia codziennego i społecznego.
Temat 1. We wszystkich naszych spotkaniach, obcowaniach, pseudozbliżeniach, obracamy
się w sferze czystej konwencji. Tam, gdzie zaczyna się prawda życia, nikt już z nikim
się nie spotyka.
Henryk Elzenberg
Rozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do wybranych
koncepcji współczesnych filozofów.
Wybrany temat: Temat 2 - Heraklit z Efezu: "Nie mozna wejsc dwa razy do tej samej rzeki."
\nTeza: Paradoks Heraklita ujawnia fundamentalny spor ontologiczny miedzy zmiennoscia a trwaloscia bytu. Bronie stanowiska, ze tozsamosc przedmiotow jest mozliwa pomimo zmian, lecz wymaga rozroznienia miedzy warstwami bytowymi - forma trwa, materia plynie.
\nSlynne zdanie Heraklita z Efezu - "Nie mozna wejsc dwa razy do tej samej rzeki" - jest jednym z najprowokacyjniejszych aforyzmow w historii filozofii. Heraklit, grecki filozof presokratyczny z przelomy VI i V w. p.n.e., uchodzi za mysliciela, ktory uczynii zmiennosc (panta rhei - "wszystko plynie") fundamentem swojej ontologii. Paradoks rzeki stawia nas przed fundamentalnym pytaniem: czy cokolwiek naprawde trwa, czy tozsamosc jest mozliwa w obliczu nieustannych przemian?
\nMoje stanowisko jest nastepujace: tozsamosc przedmiotow (i podmiotow) jest mozliwa pomimo zmian, ale wymaga rozroznienia miedzy tym, co sie zmienia, a tym, co stanowi zasade jednosci i trwania. Paradoks Heraklita jest trafna obserwacja fizyczna, lecz jako argument ontologiczny prowadzi do zbyt radykalnych wnioskow.
\nNalezy przyznac Heraklitowi wiele racji. Z perspektywy fizycznej rzeka jest ukladem dynamicznym - woda, ktora plynela przede mna wczoraj, jest dzis setki kilometrow dalej. Nie tylko woda sie zmienia: zmieniam sie tez ja, wchodzacy do rzeki - inne komorki, inne mysli, inne doswiadczenia. Wspolczesna fizyka i biologia w pelni potwierdzaja ten intuicje: komorki naszego ciala sa sukcesywnie zastepowane, strumien swiadomosci nie stoi w miejscu.
\nFilozof XX w. Alfred North Whitehead, tworca filozofii procesu, radykalizuje Heraklita: podstawowym budulcem rzeczywistosci sa nie "rzeczy" (substancje statyczne), lecz "zdarzenia" (events) i "processy". Byt nie jest, lecz sie staje. Podobnie Henri Bergson w koncepcji elan vital (pedy zyciowego) podkresla, ze rzeczywistosc jest nieustannym stawaniem sie, a nasze pojecia "zatrzymuja" rzeke, zamiast ja opisywac.
\nJednak stanowisko absolutnej zmiennosci (panheraklityzm) prowadzi do trudnych konsekwencji. Uczen Heraklita, Kratyl, ponowal twierdzic, ze nie mozna wejsc NAWET RAZ do tej samej rzeki - bo w chwili wchodzenia juz sie zmienia. Doprowadziio go to do milczenia i tylko wskazywania palcem - bo kazde zdanie, zanim je wypowiesz, juz jest nieaktualne. To reductio ad absurdum: konsekwentna filozofia absolutnej zmiennosci unicestwia mozliwosc komunikacji i poznania.
\nArystoteles odpowiada Heraklitowi, rozrozniajac forme (morphe) i materie (hyle). Materia rzeki (woda) sie zmienia, ale jej forma - koryto, srodowisko hydrologiczne, relacje do krajobrazu - moze byc trwala. Tozsamosc rzeki (np. Wisly) nie polega na identycznosci czasteczek wody, lecz na trwalosci formy i funkcji. Podobnie czlowiek: jego atomy sie wymieniaja, ale psychologiczna tozsamosc - pamiec, charakter, trwale relacje - stanowi niespoite jądro osoby.
\nJohn Locke (XVII w.) rowniez rozroznia tozsamosc materialną (identycznosc czasteczek) od tozsamosci osobowej (ciaglosc swiadomosci i pamieci). Nawet jezeli fizycznie nie jestesmy ci sami co dziesiec lat temu, pamiec o przeszlosci tworzy narracyjna jednosc naszego zycia.
\nAni absolutny nurt Heraklita, ani statyczna ontologia eleatow (Parmenides twierdził, ze zmiana jest iluzja) nie sa zadowalajace. Parmenides zaprzeczal zmiennosci, Heraklit absolutyzował zmiane. Bardziej przekonujaca jest srednia droga: zmiennosc i trwalosc sa dwoma aspektami bytu, nie wyklucza sie wzajemnie.
\nWspolczesna filozofia analityczna (Derek Parfit, Reasons and Persons, 1984) pokazuje, ze tozsamosc osobowa jest gradujaca sie wlasciwoscia - nie jest kwestia 0/1, lecz stopni. Mozemy byc "bardziej" lub "mniej" ta sama osoba niz bylismy przed laty, co jest subtelniejsza ontologia niz dychotomia "identyczni albo rozni".
\nParadoks Heraklita to jeden z najplodniejszych problemow filozofii. Bronie tezy, ze tozsamosc jest mozliwa pomimo zmian, gdy rozroznimy materię i forme, tozsamosc fizyczna i narracyjna. Rzeka nie jest "ta sama" w sensie materialnym - ale jest ta sama jako forma geograficzna, kulturowy symbol, srodowisko ekologiczne. Podobnie czlowiek: plynie jak Heraklitejska rzeka, ale niesie w sobie forme, ktora nazywamy osoba.
\nHeraklit mial racje, ze rzeczywistosc jest dynamiczna. Mylil sie, jesli stąd wynikalo, ze tozsamosc jest niemozliwa. To, ze wszystko plynie, nie znaczy, ze nie mozna wyroznic nurtow.
\nKryteria oceniania (max 25 pkt):\n
I. Stanowisko (max 3 pkt): Jasno sformuluj teze juz we wstepie. Wzorcowe sformulowanie: "Bronie stanowiska, ze tozsamosc jest mozliwa pomimo zmian, gdy rozroznimy forme od materii". Teza musi sie odnosic do sporu o tozsamosc i zmiennosc bytu - tak jak wymaga temat.
II. Uzasadnienie (max 18 pkt):
- Adekwatne (3 pkt): kazdy akapit musi nawiazywac do tezy - nie odbiegaj na dygresje.
- Trafne (4 pkt): podaj argumenty ZA (Heraklit, Whitehead, Bergson) I kontrargumenty (Arystoteles, Locke, krytyka Kratyla). Bez bledow rzeczowych - sprawdz daty i nazwiska.
- Poglebione (4 pkt): minimum 2 argumenty za i 2 kontrargumenty; rozpatrz problem z perspektywy ontologicznej I epistemologicznej.
- Krytyczne (4 pkt): nie tylko wyliczaj argumenty - oceń je. Napisz DLACZEGO kontrargument jest trafny, DLACZEGO Heraklit ma racje w pewnym zakresie, a nie w innym.
- Nawiazania do kultury (3 pkt): odwolaj sie do literatury (np. Zmiennosc w poezji, rzeka jako metafora w Marku Aureliu Rozmyslaniach), muzyki lub innych dziedzin.
III. Kompozycja (2 pkt): Wstep (teza) - rozwinięcie (argumenty + kontra) - zakonczenie (synteza). Akapity wyraznie oddzielone.
IV. Jezyk (2 pkt): Filozoficzna terminologia (tozsamosc, ontologia, materia, forma, zmiennosc, trwalosc). Bez potocznosci.
Heraklit z Efezu (ok. 535-475 p.n.e.): presokratyczny filozof z Jonii; fragmenty zebrane przez Diogenesa Laertiosa. Kluczowe pojecia: logos (zasada rozumu), panta rhei (wszystko plynie), jednosc przeciwienstw.\n
Parmenides z Elei (ok. 515-450 p.n.e.): zmiana jest iluzja; byt jest jeden, niezmienny, nieruchomy.
Arystoteles: hylomorfizm - kazdy byt sklada sie z materii (hyle) i formy (morphe). Forma daje tozsamosc, materia zmiennosc.
John Locke: tozsamosc osobowa = ciaglosc swiadomosci i pamieci, nie identycznosc materialnej substancji.
Alfred North Whitehead: filozofia procesu - byt = stawanie sie; zdarzenia, nie rzeczy.
Henri Bergson (1859-1941): elan vital, czas jako trwanie (duree) niemierzalne zegarami.
Derek Parfit (1942-2017): tozsamosc osobowa jest gradujaca sie, nie absolutna.