{"id":"filozofia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-2)\nNa podstawie przytoczonego fragmentu tekstu lub wiedzy własnej podaj tezę\ndeterminizmu przyczynowego oraz tezę fatalizmu.\nTeza determinizmu przyczynowego:\nTeza fatalizmu:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nII. Elementy historii filozofii.\n13. Filozofia analityczna. Zdający:\n3) analizuje fragment jednego\nz następujących tekstów: […] Medytacje\no życiu godziwym Tadeusza Kotarbińskiego\n[…].\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n2. Wybrane spory metafizyczne\n(ontologiczne). Zdający, definiując\nodpowiednie terminy i analizując argumenty,\nrekonstruuje następujące spory:\n4) o przyczynowość (determinizm -\nindeterminizm).\n4. Wybrane spory antropologiczne. Zdający,\ndefiniując odpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory:\n3) o wolność woli (libertarianizm - fatalizm -\nkompatybilizm).\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne podanie tezy determinizmu przyczynowego i tezy fatalizmu.\n1 pkt - poprawne podanie tezy determinizmu przyczynowego ALBO poprawne podanie tezy\nfatalizmu.\n0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nTeza determinizmu przyczynowego:\n„Każde zdarzenie ma przyczynę i jest tej przyczyny całkowicie określonym i koniecznym\nskutkiem.”\nALBO\nJest to teza, że stan świata w dowolnej chwili, w połączeniu z prawami przyrody, wyznacza\njednoznacznie stan świata w dowolnej innej chwili.\nTeza fatalizmu:\n„Od niczyich działań nic w przyszłości nie zależy.”\nALBO\nPrzynajmniej niektóre zdarzenia przyszłe są nieuniknione w takim sensie, że działania\nludzkie nie mają na nie wpływu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Teza determinizmu przyczynowego:** Kazde zdarzenie ma przyczyne i jest tej przyczyny calkowicie okreslonym i koniecznym skutkiem. Innymi slowy: stan swiata w dowolnej chwili, w polaczeniu z prawami przyrody, wyznacza jednoznacznie stan swiata w kazdej innej chwili.\n\n**Teza fatalizmu:** Od niczyjch dzialan nic w przyszlosci nie zalezy - przyszlosc jest z gory wyznaczona przez przyczyny wczesniejsze od naszych postanowien, a dzialania ludzkie nie maja na nia zadnego wplywu.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu zrodlowego\n\nTadeusz Kotarbinski definiuje oba pojecia wprost w tekscie:\n\n> \"fatalisci twierdza [ ], ze od niczyjch dzialan nic w przyszlosci nie zalezy, poniewaz wszystko jest z gory wyznaczone przez przyczyny wczesniejsze od naszych postanowien\"\n\nTo jest **teza fatalizmu**: dzialania ludzkie sa zbedne lub daremne, bo przyszlosc jest juz zdeterminowana.\n\nNieco dalej Kotarbinski definiuje determinizm:\n\n> \"fatalizm opiera sie na determinizmie, czyli na przekonaniu, ze kazde zdarzenie ma przyczyne i jest tej przyczyny calkowicie okreslonym i koniecznym skutkiem\"\n\nTo jest **teza determinizmu przyczynowego**: zwiazek przyczyna-skutek jest konieczny i jednoznaczny.\n\n## Sposob 2 - kontekst filozoficzny\n\n**Determinizm przyczynowy** (kauzalny) byl gloszony juz przez antycznych atomistow (Demokryt) - kazdy ruch atomow ma swoja przyczyne. W nowozytnosci rozwijal go Baruch Spinoza (wszystko wyplywa z koniecznosci natury Boga) i Pierre-Simon Laplace (slynny demon Laplace'a - umysl znajacy stan wszystkich czastek moze przewidziec cala przyszlosc).\n\n**Fatalizm** wystepuje m.in. w koncepcji fatum (przeznaczenia) w tradycji antycznej (Ateny, tragedie greckie, Mojry) oraz w pewnych interpretacjach predestynacji teologicznej.\n\nKluczowa roznica: determinizm mowi o zwiazku przyczynowym zdarzen, ale nie wyklucza sprawczosci dzialan ludzkich (ludzkie dzialanie moze byc ogniwem lancucha przyczynowego). Fatalizm natomiast twierdzi, ze ludzkie dzialania sa bezwartosciowe - nic od nas nie zalezy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - uczeń poprawnie formuluje OBIE tezy: determinizmu przyczynowego i fatalizmu\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie formuluje JEDNA z tez (determinizmu ALBO fatalizmu)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepoprawna lub brak odpowiedzi\n> - **Akceptowane warianty:** sformulowania bliskie podanym w kluczu; dopuszczalne parafrazy, np. \"fatalizm = wszystko jest z gory ustalone i dzialania ludzkie sa daremne\"\n\n**Co zapamietac?** Determinizm to teza o przyczynowosci (kazde zdarzenie ma przyczyne), a fatalizm to teza o bezsilnosci dzialan ludzkich. Kotarbinski pokazuje, ze mozna byc deterministą i nie byc fatalistą - bo ludzkie dzialanie rowniez jest ogniwem lancucha przyczynowego.","image":"img/filozofia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 2. (0-2)
Na podstawie przytoczonego fragmentu tekstu lub wiedzy własnej podaj tezę
determinizmu przyczynowego oraz tezę fatalizmu.
Teza determinizmu przyczynowego:
Teza fatalizmu:

","answer_text_html":"

Zadanie 2. (0-2)
Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Znajomość poglądów filozofów
reprezentatywnych dla poszczególnych
epok kultury europejskiej.
IV. Rozumienie ważniejszych pojęć,
zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin
filozoficznych.
II. Elementy historii filozofii.

\n
  1. Filozofia analityczna. Zdający:
  2. analizuje fragment jednego
\n

z następujących tekstów: […] Medytacje
o życiu godziwym Tadeusza Kotarbińskiego
[…].
III. Wybrane problemy filozofii.

\n
  1. Wybrane spory metafizyczne
\n

(ontologiczne). Zdający, definiując
odpowiednie terminy i analizując argumenty,
rekonstruuje następujące spory:

\n
  1. o przyczynowość (determinizm -
\n

indeterminizm).

\n
  1. Wybrane spory antropologiczne. Zdający,
\n

definiując odpowiednie terminy i analizując
argumenty, rekonstruuje następujące spory:

\n
  1. o wolność woli (libertarianizm - fatalizm -
\n

kompatybilizm).
Zasady oceniania
2 pkt - poprawne podanie tezy determinizmu przyczynowego i tezy fatalizmu.
1 pkt - poprawne podanie tezy determinizmu przyczynowego ALBO poprawne podanie tezy
fatalizmu.
0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
Teza determinizmu przyczynowego:
„Każde zdarzenie ma przyczynę i jest tej przyczyny całkowicie określonym i koniecznym
skutkiem.”
ALBO
Jest to teza, że stan świata w dowolnej chwili, w połączeniu z prawami przyrody, wyznacza
jednoznacznie stan świata w dowolnej innej chwili.
Teza fatalizmu:
„Od niczyich działań nic w przyszłości nie zależy.”
ALBO
Przynajmniej niektóre zdarzenia przyszłe są nieuniknione w takim sensie, że działania
ludzkie nie mają na nie wpływu.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Teza determinizmu przyczynowego: Kazde zdarzenie ma przyczyne i jest tej przyczyny calkowicie okreslonym i koniecznym skutkiem. Innymi slowy: stan swiata w dowolnej chwili, w polaczeniu z prawami przyrody, wyznacza jednoznacznie stan swiata w kazdej innej chwili.

\n

Teza fatalizmu: Od niczyjch dzialan nic w przyszlosci nie zalezy - przyszlosc jest z gory wyznaczona przez przyczyny wczesniejsze od naszych postanowien, a dzialania ludzkie nie maja na nia zadnego wplywu.

\n

Sposob 1 - analiza tekstu zrodlowego

\n

Tadeusz Kotarbinski definiuje oba pojecia wprost w tekscie:

\n
"fatalisci twierdza [ ], ze od niczyjch dzialan nic w przyszlosci nie zalezy, poniewaz wszystko jest z gory wyznaczone przez przyczyny wczesniejsze od naszych postanowien"
\n

To jest teza fatalizmu: dzialania ludzkie sa zbedne lub daremne, bo przyszlosc jest juz zdeterminowana.

\n

Nieco dalej Kotarbinski definiuje determinizm:

\n
"fatalizm opiera sie na determinizmie, czyli na przekonaniu, ze kazde zdarzenie ma przyczyne i jest tej przyczyny calkowicie okreslonym i koniecznym skutkiem"
\n

To jest teza determinizmu przyczynowego: zwiazek przyczyna-skutek jest konieczny i jednoznaczny.

\n

Sposob 2 - kontekst filozoficzny

\n

Determinizm przyczynowy (kauzalny) byl gloszony juz przez antycznych atomistow (Demokryt) - kazdy ruch atomow ma swoja przyczyne. W nowozytnosci rozwijal go Baruch Spinoza (wszystko wyplywa z koniecznosci natury Boga) i Pierre-Simon Laplace (slynny demon Laplace'a - umysl znajacy stan wszystkich czastek moze przewidziec cala przyszlosc).

\n

Fatalizm wystepuje m.in. w koncepcji fatum (przeznaczenia) w tradycji antycznej (Ateny, tragedie greckie, Mojry) oraz w pewnych interpretacjach predestynacji teologicznej.

\n

Kluczowa roznica: determinizm mowi o zwiazku przyczynowym zdarzen, ale nie wyklucza sprawczosci dzialan ludzkich (ludzkie dzialanie moze byc ogniwem lancucha przyczynowego). Fatalizm natomiast twierdzi, ze ludzkie dzialania sa bezwartosciowe - nic od nas nie zalezy.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Klucz CKE (zad. 2, max 2 pkt):
- 2 pkt - uczeń poprawnie formuluje OBIE tezy: determinizmu przyczynowego i fatalizmu
- 1 pkt - uczeń poprawnie formuluje JEDNA z tez (determinizmu ALBO fatalizmu)
- 0 pkt - odpowiedź niepoprawna lub brak odpowiedzi
- Akceptowane warianty: sformulowania bliskie podanym w kluczu; dopuszczalne parafrazy, np. "fatalizm = wszystko jest z gory ustalone i dzialania ludzkie sa daremne"
\n

Co zapamietac? Determinizm to teza o przyczynowosci (kazde zdarzenie ma przyczyne), a fatalizm to teza o bezsilnosci dzialan ludzkich. Kotarbinski pokazuje, ze mozna byc deterministą i nie byc fatalistą - bo ludzkie dzialanie rowniez jest ogniwem lancucha przyczynowego.

"}]}