{"id":"filozofia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"filozofia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":30,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-30)\nWybierz jeden z poniższych tematów i napisz wypracowanie.\n• W wypracowaniu rozważ problem podany w temacie.\n• Sformułuj tezę odniesioną do tematu wypracowania i przedstaw jej uzasadnienie.\n• W ramach własnego wywodu przywołaj argumenty (racje) na rzecz zajętego przez Ciebie\nstanowiska, przedstaw co najmniej jeden zarzut (kontrargument lub kontrargumenty) oraz\nsformułuj odpowiedź na przedstawiony przez Ciebie zarzut (zarzuty).\n• W wypracowaniu odwołaj się do stosownego fragmentu przynajmniej jednego tekstu\nfilozoficznego wymienionego w podstawie programowej lub zaprezentuj myśl filozoficzną\nprzynajmniej jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej.\n• W wypracowaniu odwołaj się do kontekstu pozafilozoficznego, np. do wybranego tekstu\nkultury.\n• Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.\n• Numer wybranego tematu wpisz w wyznaczone miejsce.\n• Zapisz wypracowanie w wyznaczonym miejscu, nie pisz na marginesach.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-30)\nWymaganie ogólne\nIX. Umiejętność pisania tekstu (eseju) filozoficznego, w którym - korzystając ze zdobytej\nwiedzy z zakresu logiki i historii filozofii - identyfikuje się i rozpatruje określone poglądy\nfilozoficzne.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Zadanie 17 to wypracowanie (max 30 pkt). Poniżej przedstawiamy model wzorcowego wypracowania dla TEMATU 1 (spor o stosunek rzeczy do umysłu, cytat Hume'a), wraz ze strukturą możliwą do zastosowania do TEMATU 2.**\n\n## WZORCOWE WYPRACOWANIE - TEMAT 1\n\n### Teza i wyjaśnienie tematu\n\nCytat Dawida Hume'a wskazuje, że poznanie świata zewnętrznego jest zawsze zapośredniczone przez umysł - nigdy nie wykraczamy poza własne wrażenia i idee. Rozważe spór między **idealizmem** a **realizmem** w kwestii stosunku rzeczy do umysłu i zajmę stanowisko: **umysł nie tworzy rzeczy, lecz jest niezbędnym warunkiem ich poznawalności**. Bronię zatem stanowiska **transcendentalnego idealizmu Immanuela Kanta** jako najlepiej rozwiązującego napięcie między idealizmem a realizmem.\n\n### Kontekst historycznofilozoficzny\n\n**Spor o stosunek rzeczy do umysłu** dotyczy pytania: czy świat istnieje niezależnie od umysłu (realizm), czy jest przez umysł konstytuowany lub zależny od niego (idealizm)?\n\n**Stanowisko 1 - Idealizm subiektywny (George Berkeley, 1685-1753):**\nGeorge Berkeley głosił radykalny idealizm: *esse est percipi* - \"byc to byc postrzeganym\". Rzeczy nie istnieją niezależnie od umysłu - istnieją tylko jako treści percepcji. Gdy nikt nie patrzy na stół, stół nie istnieje. Berkeley argumentował, że pojęcie \"materii niezależnej od umysłu\" jest sprzeczne - nie możemy pomyśleć czegoś, co całkowicie niezależne od myślenia.\n\n**Stanowisko 2 - Realizm empiryczny (John Locke, 1632-1704):**\nJohn Locke rozróżniał pierwotne i wtórne cechy rzeczy. Cechy pierwotne (kształt, ruch, masa) przysługują rzeczom samym w sobie, niezależnie od umysłu. Cechy wtórne (kolor, smak, zapach) są w umyśle percepcyjnym. Locke bronił zatem realistycznej pozycji - przynajmniej część cech rzeczy jest obiektywna.\n\n**Stanowisko 3 - Transcendentalny idealizm (Immanuel Kant, 1724-1804) - moje stanowisko:**\nImmanuel Kant w *Krytyce czystego rozumu* przeprowadził \"przewrót kopernikański\" w filozofii. Kant argumentował: zamiast twierdzić, ze poznanie dostosowuje się do rzeczy, powinniśmy powiedzieć, że *rzeczy dostosowują się do form naszego poznania*. Umysł posiada a priori formy naoglądania (przestrzeń i czas) oraz kategorie intelektu (przyczynowość, substancja), które organizują doswiadczenie. Rzeczy same w sobie (*Dinge an sich*) są niepoznawalne - poznajemy jedynie **fenomeny**, czyli rzeczy-dla-nas, ukształtowane przez nasz umysł.\n\nKant nie jest jednak idealistą subiektywnym: nie twierdzi, ze rzeczy nie istnieją bez umysłu. Twierdzi natomiast, ze sposób, w jaki rzeczy nam się **jawią**, jest współkształtowany przez aprioryczne struktury umysłu.\n\n### Argumentacja na rzecz stanowiska Kantowskiego\n\n**Argument 1:** Hume trafnie wskazał, że wszystkie nasze operacje poznawcze pozostają w sferze idei i wrażeń - nigdy nie \"wychodzimy\" poza nasze stany mentalne. Kant to zaakceptował i zapytał: jakie struktury umysłu umożliwiają spójne doswiadczenie? Odpowiedz: formy a priori. To wyjaśnia, dlaczego matematyka i fizyka newtonowska są uniwersalnie ważne - opierają się na apriorycznych strukturach umysłu, nie na przypadkowych obserwacjach.\n\n**Argument 2:** Idealizm subiektywny Berkeleya prowadzi do solipsyzmu i absurdów (stół znika, gdy nikt nie patrzy). Realizm naiwny (Locke) nie wyjaśnia, skąd biorą się złudzenia zmysłowe i błędy percepcji. Stanowisko Kantowskie unika obu skrajności: świat \"tam na zewnątrz\" istnieje (*rzeczy same w sobie*), ale zawsze jest przez nas dostępny jedynie w formie przefiltrowanej przez struktury umysłu.\n\n### Kontrargument i odpowiedź na zarzut\n\n**Zarzut:** Kant wprowadza pojęcie \"rzeczy samej w sobie\" (noumenu), który jest absolutnie niepoznawalny - co czyni tę koncepcję bezużyteczną. Skoro nie możemy poznać rzeczy samych w sobie, co nam po tym pojęciu? Ponadto, skąd wiemy, ze \"tam na zewnątrz\" cokolwiek istnieje, skoro dostępne są nam tylko fenomeny?\n\n**Odpowiedź:** Pojęcie noumenu pełni u Kanta funkcję graniczną - wskazuje granicę naszego poznania, nie twierdząc, ze za tą granicą jest nicość. Jest to filozoficzna uczciwość: nie twierdzimy, ze poznajemy rzeczywistość bezpośrednio, ale też nie twierdzimy, ze poza umysłem nic nie istnieje. Taki \"krytyczny realizm\" jest bardziej umiarkowany i filozoficznie dojrzały niż zarówno skrajny idealizm, jak i naiwny realizm.\n\n### Nawiązanie kulturowe\n\nDobrą ilustracją problemu jest motyw z powiesci Lewa Tołstoja *Śmierć Iwana Iljicza* lub symbolika jaskini Platona z dialogu *Państwo*. Platon opisuje więźniów przykutych w jaskini, którzy widzą jedynie cienie rzucane na ścianę i biorą je za rzeczywistość - to metafora sytuacji epistemologicznej: nasze \"cienie\" to Kantowskie fenomeny, rzeczy same w sobie zaś to slonce poza jaskinią, którego nie możemy bezpośrednio zobaczyć. Platon wyciągnął stąd wniosek o konieczności wyjścia z jaskini ku prawdziwemu poznaniu, Kant zaś byl bardziej sceptyczny - granica jaskini jest dla nas niepokonalna.\n\n## Schemat oceniania CKE - ogólne kryteria\n\n> **Klucz CKE (zad. 17, max 30 pkt):**\n> - **1 pkt (kryterium formalne)** - wybrano jeden temat, wypracowanie ma min. 300 słow, zawiera tezę i uzasadnienie, kontrargument i odpowiedź na zarzut, odniesienie do filozofa z podstawy programowej, odniesienie do kontekstu pozafilozoficznego.\n> - **Do 22 pkt (kompetencje filozoficzne):** teza (4), historia filozofii min. 2 filozofów z pogłębieniem (5), argumentacja (6), kontrargumentacja (3), odpowiedź na zarzuty (3), nawiązania kulturowe (2).\n> - **Do 4 pkt** - kompozycja i spójność\n> - **Do 2 pkt** - język\n>\n> **Uwagi krytyczne:**\n> - Praca poniżej 300 słow = oceniana tylko w kryteriach 1 i 2\n> - Wypracowanie w formie planu = 0 pkt\n> - 0 pkt za warunek formalny = 0 pkt we wszystkich kryteriach\n\n**Co zapamiętać przy pisaniu wypracowania?**\n1. **Zawsze podaj tezę** - jasno sformułowane stanowisko w pierwszym akapicie.\n2. **Dwóch filozofów minimum** - jeden z nich opisany pogłębienie (więcej niż jedno zdanie).\n3. **Kontrargument i odpowiedź** - bez tego nie ma pelnej punktacji za uzasadnienie.\n4. **Kontekst pozafilozoficzny** - literatura, sztuka, film, przykład z życia.\n5. **Odwołanie do tekstu filozoficznego** - cytat lub parafraza z konkretnego dzieła.","image":"img/filozofia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 17. (0-30)
Wybierz jeden z poniższych tematów i napisz wypracowanie.
• W wypracowaniu rozważ problem podany w temacie.
• Sformułuj tezę odniesioną do tematu wypracowania i przedstaw jej uzasadnienie.
• W ramach własnego wywodu przywołaj argumenty (racje) na rzecz zajętego przez Ciebie
stanowiska, przedstaw co najmniej jeden zarzut (kontrargument lub kontrargumenty) oraz
sformułuj odpowiedź na przedstawiony przez Ciebie zarzut (zarzuty).
• W wypracowaniu odwołaj się do stosownego fragmentu przynajmniej jednego tekstu
filozoficznego wymienionego w podstawie programowej lub zaprezentuj myśl filozoficzną
przynajmniej jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej.
• W wypracowaniu odwołaj się do kontekstu pozafilozoficznego, np. do wybranego tekstu
kultury.
• Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
• Numer wybranego tematu wpisz w wyznaczone miejsce.
• Zapisz wypracowanie w wyznaczonym miejscu, nie pisz na marginesach.

","answer_text_html":"

Zadanie 17. (0-30)
Wymaganie ogólne
IX. Umiejętność pisania tekstu (eseju) filozoficznego, w którym - korzystając ze zdobytej
wiedzy z zakresu logiki i historii filozofii - identyfikuje się i rozpatruje określone poglądy
filozoficzne.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Zadanie 17 to wypracowanie (max 30 pkt). Poniżej przedstawiamy model wzorcowego wypracowania dla TEMATU 1 (spor o stosunek rzeczy do umysłu, cytat Hume'a), wraz ze strukturą możliwą do zastosowania do TEMATU 2.

\n

WZORCOWE WYPRACOWANIE - TEMAT 1

\n
Teza i wyjaśnienie tematu
\n

Cytat Dawida Hume'a wskazuje, że poznanie świata zewnętrznego jest zawsze zapośredniczone przez umysł - nigdy nie wykraczamy poza własne wrażenia i idee. Rozważe spór między idealizmem a realizmem w kwestii stosunku rzeczy do umysłu i zajmę stanowisko: umysł nie tworzy rzeczy, lecz jest niezbędnym warunkiem ich poznawalności. Bronię zatem stanowiska transcendentalnego idealizmu Immanuela Kanta jako najlepiej rozwiązującego napięcie między idealizmem a realizmem.

\n
Kontekst historycznofilozoficzny
\n

Spor o stosunek rzeczy do umysłu dotyczy pytania: czy świat istnieje niezależnie od umysłu (realizm), czy jest przez umysł konstytuowany lub zależny od niego (idealizm)?

\n

Stanowisko 1 - Idealizm subiektywny (George Berkeley, 1685-1753):
George Berkeley głosił radykalny idealizm: esse est percipi - "byc to byc postrzeganym". Rzeczy nie istnieją niezależnie od umysłu - istnieją tylko jako treści percepcji. Gdy nikt nie patrzy na stół, stół nie istnieje. Berkeley argumentował, że pojęcie "materii niezależnej od umysłu" jest sprzeczne - nie możemy pomyśleć czegoś, co całkowicie niezależne od myślenia.

\n

Stanowisko 2 - Realizm empiryczny (John Locke, 1632-1704):
John Locke rozróżniał pierwotne i wtórne cechy rzeczy. Cechy pierwotne (kształt, ruch, masa) przysługują rzeczom samym w sobie, niezależnie od umysłu. Cechy wtórne (kolor, smak, zapach) są w umyśle percepcyjnym. Locke bronił zatem realistycznej pozycji - przynajmniej część cech rzeczy jest obiektywna.

\n

Stanowisko 3 - Transcendentalny idealizm (Immanuel Kant, 1724-1804) - moje stanowisko:
Immanuel Kant w Krytyce czystego rozumu przeprowadził "przewrót kopernikański" w filozofii. Kant argumentował: zamiast twierdzić, ze poznanie dostosowuje się do rzeczy, powinniśmy powiedzieć, że rzeczy dostosowują się do form naszego poznania. Umysł posiada a priori formy naoglądania (przestrzeń i czas) oraz kategorie intelektu (przyczynowość, substancja), które organizują doswiadczenie. Rzeczy same w sobie (Dinge an sich) są niepoznawalne - poznajemy jedynie fenomeny, czyli rzeczy-dla-nas, ukształtowane przez nasz umysł.

\n

Kant nie jest jednak idealistą subiektywnym: nie twierdzi, ze rzeczy nie istnieją bez umysłu. Twierdzi natomiast, ze sposób, w jaki rzeczy nam się jawią, jest współkształtowany przez aprioryczne struktury umysłu.

\n
Argumentacja na rzecz stanowiska Kantowskiego
\n

Argument 1: Hume trafnie wskazał, że wszystkie nasze operacje poznawcze pozostają w sferze idei i wrażeń - nigdy nie "wychodzimy" poza nasze stany mentalne. Kant to zaakceptował i zapytał: jakie struktury umysłu umożliwiają spójne doswiadczenie? Odpowiedz: formy a priori. To wyjaśnia, dlaczego matematyka i fizyka newtonowska są uniwersalnie ważne - opierają się na apriorycznych strukturach umysłu, nie na przypadkowych obserwacjach.

\n

Argument 2: Idealizm subiektywny Berkeleya prowadzi do solipsyzmu i absurdów (stół znika, gdy nikt nie patrzy). Realizm naiwny (Locke) nie wyjaśnia, skąd biorą się złudzenia zmysłowe i błędy percepcji. Stanowisko Kantowskie unika obu skrajności: świat "tam na zewnątrz" istnieje (rzeczy same w sobie), ale zawsze jest przez nas dostępny jedynie w formie przefiltrowanej przez struktury umysłu.

\n
Kontrargument i odpowiedź na zarzut
\n

Zarzut: Kant wprowadza pojęcie "rzeczy samej w sobie" (noumenu), który jest absolutnie niepoznawalny - co czyni tę koncepcję bezużyteczną. Skoro nie możemy poznać rzeczy samych w sobie, co nam po tym pojęciu? Ponadto, skąd wiemy, ze "tam na zewnątrz" cokolwiek istnieje, skoro dostępne są nam tylko fenomeny?

\n

Odpowiedź: Pojęcie noumenu pełni u Kanta funkcję graniczną - wskazuje granicę naszego poznania, nie twierdząc, ze za tą granicą jest nicość. Jest to filozoficzna uczciwość: nie twierdzimy, ze poznajemy rzeczywistość bezpośrednio, ale też nie twierdzimy, ze poza umysłem nic nie istnieje. Taki "krytyczny realizm" jest bardziej umiarkowany i filozoficznie dojrzały niż zarówno skrajny idealizm, jak i naiwny realizm.

\n
Nawiązanie kulturowe
\n

Dobrą ilustracją problemu jest motyw z powiesci Lewa Tołstoja Śmierć Iwana Iljicza lub symbolika jaskini Platona z dialogu Państwo. Platon opisuje więźniów przykutych w jaskini, którzy widzą jedynie cienie rzucane na ścianę i biorą je za rzeczywistość - to metafora sytuacji epistemologicznej: nasze "cienie" to Kantowskie fenomeny, rzeczy same w sobie zaś to slonce poza jaskinią, którego nie możemy bezpośrednio zobaczyć. Platon wyciągnął stąd wniosek o konieczności wyjścia z jaskini ku prawdziwemu poznaniu, Kant zaś byl bardziej sceptyczny - granica jaskini jest dla nas niepokonalna.

\n

Schemat oceniania CKE - ogólne kryteria

\n
Klucz CKE (zad. 17, max 30 pkt):
- 1 pkt (kryterium formalne) - wybrano jeden temat, wypracowanie ma min. 300 słow, zawiera tezę i uzasadnienie, kontrargument i odpowiedź na zarzut, odniesienie do filozofa z podstawy programowej, odniesienie do kontekstu pozafilozoficznego.
- Do 22 pkt (kompetencje filozoficzne): teza (4), historia filozofii min. 2 filozofów z pogłębieniem (5), argumentacja (6), kontrargumentacja (3), odpowiedź na zarzuty (3), nawiązania kulturowe (2).
- Do 4 pkt - kompozycja i spójność
- Do 2 pkt - język

Uwagi krytyczne:
- Praca poniżej 300 słow = oceniana tylko w kryteriach 1 i 2
- Wypracowanie w formie planu = 0 pkt
- 0 pkt za warunek formalny = 0 pkt we wszystkich kryteriach
\n

Co zapamiętać przy pisaniu wypracowania?

\n
  1. Zawsze podaj tezę - jasno sformułowane stanowisko w pierwszym akapicie.
  2. Dwóch filozofów minimum - jeden z nich opisany pogłębienie (więcej niż jedno zdanie).
  3. Kontrargument i odpowiedź - bez tego nie ma pelnej punktacji za uzasadnienie.
  4. Kontekst pozafilozoficzny - literatura, sztuka, film, przykład z życia.
  5. Odwołanie do tekstu filozoficznego - cytat lub parafraza z konkretnego dzieła.
"}]}