{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nRozstrzygnij, czy według René Descartes’a myśl: Wydaje mi się, że czuję zapach róży,\njest prawdą niepowątpiewalną. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n11.\n0-1\n12.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nII. Elementy historii filozofii.\n3. René Descartes. Zdający:\n1) wyjaśnia, na czym polega kartezjański\nracjonalizm, sceptycyzm metodyczny\ni dualizm psychofizyczny;\n2) objaśnia sens formuły „myślę, więc\njestem”;\n3) krytycznie rekonstruuje kartezjański\nargument na rzecz istnienia świata\nzewnętrznego.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z właściwym uzasadnianiem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRozstrzygnięcie: Tak\nPrzykładowe uzasadnienie: Ponieważ myśl o takiej treści jest oczywista - sama świadomość\nokreślonego wrażenia przesądza o niepowątpiewalności tego wrażenia. Nawet jeśli jest się\nzwodzonym przez „złośliwego demona” i to, co się czuję, nie jest zapachem róży, to\nrównocześnie nie można być zwodzonym w kwestii tego, że podmiotowi wydaje się, iż czuje\nzapach róży.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie: Tak** - myśl \"Wydaje mi się, że czuję zapach róży\" jest według Kartezjusza prawdą niepowątpiewalną.\n\n**Uzasadnienie:** Sama *świadomość* wrażenia - nawet jeśli wywołana przez złośliwego demona - jest niepowątpiewalna. Podmiot może się mylić co do istnienia róży i jej zapachu, ale nie może się mylić co do *tego, że ma wrażenie* zapachu. To jest pewne.\n\n## Sposób 1 - przez metodę kartezjańskiego zwątpienia\n\nRené Descartes (1596-1650) w *Medytacjach o pierwszej filozofii* (1641) stosuje **metodyczne zwątpienie** (*dubito methodicus*): odrzuca wszystko, w co można wątpić, szukając pewności niepowątpiewalnej.\n\nHierarchia zwątpień:\n1. **Zmysły mogą zwodzić** - nie wiem, czy naprawdę czuję zapach róży (może to sen, halucynacja, złośliwy demon)\n2. **Ciało może nie istnieć** - może mnie zwodzi demon co do istnienia zewnętrznego świata\n3. **Ale**: Nie mogę wątpić w to, **że MI się wydaje** - samo zjawisko bycia-pod-wrażeniem jest niepowątpiewalne\n\n> Cogito, ergo sum - myślę, więc jestem (fr. *je pense, donc je suis* / łac. *cogito, ergo sum*)\n\nWrażenie \"wydaje mi się, że czuję zapach\" jest właśnie **aktem cogito** - aktem myślenia/doświadczania.\n\n## Sposób 2 - przez rozróżnienie treści i aktu\n\nKartezjusz odróżnia:\n- **Treść wrażenia:** \"czuję zapach róży\" - można wątpić (może róży nie ma)\n- **Akt wrażenia:** \"mi się wydaje\" - niepowątpiewalny, bo podmiot *ma* to wrażenie\n\nNawet najskuteczniejszy demon nie może sprawić, że podmiot *myśli, iż ma wrażenie*, a jednak go nie ma. Samo \"wydaje mi się\" jest pewnikiem.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie \"Tak\" ORAZ uzasadnienie (świadomość wrażenia jest pewna, nawet jeśli treść wrażenia może być fałszywa)\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia lub błędne rozstrzygnięcie \"Nie\"\n> - **Kluczowa myśl:** samo bycie pod wrażeniem / własna świadomość wrażenia jest oczywista i niepowątpiewalna\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Odpowiedź \"Nie\" - myśląc, że \"może demon zwodzi w kwestii zapachu\". Demon może zwieść co do *przedmiotu* wrażenia, nie co do *faktu wrażenia*.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Wydaje mi się, że\" to formuła pierwszoosobowa** - właśnie ta formuła jest u Kartezjusza niepowątpiewalna.\n2. Złośliwy demon (*genius malignus*) może zwieść w wielu kwestiach, ale nie co do treści własnego umysłu w chwili przeżywania.\n3. Kartezjański cogito to pierwszy filozoficzny fundament po przeprowadzeniu zwątpienia - wrażenie \"wydaje mi się\" jest jego egzemplifikacją.\"\n\n## Sposób 1 - co to znaczy \"egzystencja poprzedza esencję\"\n\nJean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie *Egzystencjalizm jest humanizmem* (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:\n\n> \"egzystencja poprzedza esencję\" (*l'existence précčde l'essence*)\n\n**Co to oznacza:**\n- **Esencja** (*essentia*) = istota, natura, definicja - to, czym coś *jest*\n- **Egzystencja** (*existentia*) = istnienie, bycie w świecie - fakt, że coś *jest*\n\nPrzykład Sartre'a: **nóż kieszonkowy** - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.\n\nDla **człowieka** jest inaczej: człowiek najpierw *istnieje* (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez **wybory i działania**. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n**A. forma poprzedza materię** - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.\n\n**B. esencja poprzedza egzystencję** - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.\n\n**C. egzystencja poprzedza esencję** - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest \"wrzucony w istnienie\" bez gotowej natury i sam ją tworzy.\n\n**D. a priori poprzedza a posteriori** - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |\n| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |\n| **C** | **egzystencja poprzedza esencję** | **POPRAWNA** | - |\n| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Nie mylić kolejności!** Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.\n2. Sartre mówi: człowiek jest \"skazany na wolność\" (*condamné ŕ ętre libre*) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.\n3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
Rozstrzygnij, czy według René Descartes’a myśl: Wydaje mi się, że czuję zapach róży,
jest prawdą niepowątpiewalną. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
11.
0-1
12.
0-1
MFIP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Znajomość poglądów filozofów
reprezentatywnych dla poszczególnych
epok kultury europejskiej.
VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji
filozoficznej oraz formułowanie w niej
jasnego i uzasadnionego stanowiska.
II. Elementy historii filozofii.

\n
  1. René Descartes. Zdający:
  2. wyjaśnia, na czym polega kartezjański
\n

racjonalizm, sceptycyzm metodyczny
i dualizm psychofizyczny;

\n
  1. objaśnia sens formuły „myślę, więc
\n

jestem”;

\n
  1. krytycznie rekonstruuje kartezjański
\n

argument na rzecz istnienia świata
zewnętrznego.
Zasady oceniania
1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z właściwym uzasadnianiem.
0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Rozstrzygnięcie: Tak
Przykładowe uzasadnienie: Ponieważ myśl o takiej treści jest oczywista - sama świadomość
określonego wrażenia przesądza o niepowątpiewalności tego wrażenia. Nawet jeśli jest się
zwodzonym przez „złośliwego demona” i to, co się czuję, nie jest zapachem róży, to
równocześnie nie można być zwodzonym w kwestii tego, że podmiotowi wydaje się, iż czuje
zapach róży.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Rozstrzygnięcie: Tak - myśl "Wydaje mi się, że czuję zapach róży" jest według Kartezjusza prawdą niepowątpiewalną.

\n

Uzasadnienie: Sama świadomość wrażenia - nawet jeśli wywołana przez złośliwego demona - jest niepowątpiewalna. Podmiot może się mylić co do istnienia róży i jej zapachu, ale nie może się mylić co do tego, że ma wrażenie zapachu. To jest pewne.

\n

Sposób 1 - przez metodę kartezjańskiego zwątpienia

\n

René Descartes (1596-1650) w Medytacjach o pierwszej filozofii (1641) stosuje metodyczne zwątpienie (dubito methodicus): odrzuca wszystko, w co można wątpić, szukając pewności niepowątpiewalnej.

\n

Hierarchia zwątpień:

\n
  1. Zmysły mogą zwodzić - nie wiem, czy naprawdę czuję zapach róży (może to sen, halucynacja, złośliwy demon)
  2. Ciało może nie istnieć - może mnie zwodzi demon co do istnienia zewnętrznego świata
  3. Ale: Nie mogę wątpić w to, że MI się wydaje - samo zjawisko bycia-pod-wrażeniem jest niepowątpiewalne
\n
Cogito, ergo sum - myślę, więc jestem (fr. je pense, donc je suis / łac. cogito, ergo sum)
\n

Wrażenie "wydaje mi się, że czuję zapach" jest właśnie aktem cogito - aktem myślenia/doświadczania.

\n

Sposób 2 - przez rozróżnienie treści i aktu

\n

Kartezjusz odróżnia:

\n\n

Nawet najskuteczniejszy demon nie może sprawić, że podmiot myśli, iż ma wrażenie, a jednak go nie ma. Samo "wydaje mi się" jest pewnikiem.

\n

Schemat CKE

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):
- 1 pkt - rozstrzygnięcie "Tak" ORAZ uzasadnienie (świadomość wrażenia jest pewna, nawet jeśli treść wrażenia może być fałszywa)
- 0 pkt - brak uzasadnienia lub błędne rozstrzygnięcie "Nie"
- Kluczowa myśl: samo bycie pod wrażeniem / własna świadomość wrażenia jest oczywista i niepowątpiewalna
\n

Dlaczego błędne

\n\n

Typowe pułapki

\n
  1. "Wydaje mi się, że" to formuła pierwszoosobowa - właśnie ta formuła jest u Kartezjusza niepowątpiewalna.
  2. Złośliwy demon (genius malignus) może zwieść w wielu kwestiach, ale nie co do treści własnego umysłu w chwili przeżywania.
  3. Kartezjański cogito to pierwszy filozoficzny fundament po przeprowadzeniu zwątpienia - wrażenie "wydaje mi się" jest jego egzemplifikacją."
\n

Sposób 1 - co to znaczy "egzystencja poprzedza esencję"

\n

Jean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie Egzystencjalizm jest humanizmem (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:

\n
"egzystencja poprzedza esencję" (l'existence précčde l'essence)
\n

Co to oznacza:

\n\n

Przykład Sartre'a: nóż kieszonkowy - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.

\n

Dla człowieka jest inaczej: człowiek najpierw istnieje (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez wybory i działania. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.

\n

Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji

\n

A. forma poprzedza materię - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.

\n

B. esencja poprzedza egzystencję - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.

\n

C. egzystencja poprzedza esencję - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest "wrzucony w istnienie" bez gotowej natury i sam ją tworzy.

\n

D. a priori poprzedza a posteriori - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.

\n

Schemat CKE

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):
- 1 pkt - odpowiedź C
- 0 pkt - inna odpowiedź
\n

Dlaczego błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |
| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |
| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |
| C | egzystencja poprzedza esencję | POPRAWNA | - |
| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |

\n

Typowe pułapki

\n
  1. Nie mylić kolejności! Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.
  2. Sartre mówi: człowiek jest "skazany na wolność" (condamné ŕ ętre libre) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.
  3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem.
"}]}