{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nJean-Paul Sartre twierdził, że człowiek jest wyjątkowym bytem, ponieważ w przypadku\nczłowieka\nA. forma poprzedza materię.\nB. esencja poprzedza egzystencję.\nC. egzystencja poprzedza esencję.\nD. a priori poprzedza a posteriori.\nPrzeczytaj tekst i wykonaj zadania.\nAldous Huxley\nNowy wspaniały świat\nGdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.\n- Jaka lekcja jest dziś po południu? - spytał.\n- Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne -\nodpowiedziała. - Teraz idzie elementarna świadomość klasowa.\nDyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców\ni dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej\npoduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem,\nnasłuchiwał uważnie.\n- Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika.\nNa końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik.\n„ wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając\nod środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie\nchciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani\npisać”. […]\nDyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]\n- Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub\npięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na\ntydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże\ni elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy - nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze\ndziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie\npotrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów\nnieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.\n- Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji.\nStudenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]\n- Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie\ntylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie\ni wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! -\ndyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe.\nA. Huxley, Nowy wspaniały świat, przeł. B. Baran, Warszawa 2013.\n13.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nII. Elementy historii filozofii.\n12. Egzystencjalizm. Zdający:\n1) przedstawia główne idee\negzystencjalizmu Jean-Paula Sartre’a.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C** - egzystencja poprzedza esencję.\n\n## Sposób 1 - co to znaczy \"egzystencja poprzedza esencję\"\n\nJean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie *Egzystencjalizm jest humanizmem* (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:\n\n> \"egzystencja poprzedza esencję\" (*l'existence précčde l'essence*)\n\n**Co to oznacza:**\n- **Esencja** (*essentia*) = istota, natura, definicja - to, czym coś *jest*\n- **Egzystencja** (*existentia*) = istnienie, bycie w świecie - fakt, że coś *jest*\n\nPrzykład Sartre'a: **nóż kieszonkowy** - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.\n\nDla **człowieka** jest inaczej: człowiek najpierw *istnieje* (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez **wybory i działania**. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n**A. forma poprzedza materię** - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.\n\n**B. esencja poprzedza egzystencję** - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.\n\n**C. egzystencja poprzedza esencję** - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest \"wrzucony w istnienie\" bez gotowej natury i sam ją tworzy.\n\n**D. a priori poprzedza a posteriori** - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |\n| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |\n| **C** | **egzystencja poprzedza esencję** | **POPRAWNA** | - |\n| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Nie mylić kolejności!** Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.\n2. Sartre mówi: człowiek jest \"skazany na wolność\" (*condamné ŕ ętre libre*) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.\n3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem.\"\n\n**Teza:** Wspólnota (tworzące ją grupy społeczne) i jej dobro są nadrzędne względem jednostek i ich celów; dobro jednostek jest wtórne wobec dobra wspólnoty.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu Huxleya\n\nFragment z *Nowego wspaniałego świata* (1932) przedstawia:\n\n1. **Dyrektor RiW** (Rejonizacji i Warunkowania) = przedstawiciel władzy państwowej\n2. **Hipnopedie** (warunkowanie snu): dzieci śpiące w łóżeczkach słyszą powtarzane komunikaty o hierarchii kast (alfa, beta, delta, epsilon)\n3. **Cel:** całkowite ukształtowanie tożsamości jednostki przez państwo\n\n> \"wszystkie te treści są naszymi treściami! - dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe.\"\n\nTo esencja **kolektywizmu** - państwo decyduje, kim są jednostki, co myślą i kim się uważają. Dobro wspólnoty (porządek społeczny, wydajność kast) jest ważniejsze niż wolność i autonomia jednostki.\n\n## Sposób 2 - odróżnienie od indywidualizmu\n\n| Pogląd | Relacja jednostka-wspólnota | Przykłady |\n| **Kolektywizm** | Wspólnota > jednostka; cel jednostki = dobro grupy | Huxley, totalitaryzm, komunizm |\n| Indywidualizm | Jednostka > wspólnota; wspólnota służy jednostce | Locke, liberalizm, libertarianizm |\n| Komunitaryzm | Jednostka uformowana przez wspólnotę, ale ma prawa | MacIntyre, Sandel |\n\nTekst Huxleya to czysty kolektywizm - do granic **totalitaryzmu**: państwo warunkowaniem dosłownie kształtuje \"umysł, który ocenia, pragnie i wybiera\".\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna nazwa (kolektywizm) ORAZ poprawna teza\n> - **0 pkt** - sama nazwa bez tezy; błędna nazwa\n> - **Akceptowana nazwa:** kolektywizm\n> - **Teza musi zawierać:** nadrzędność wspólnoty/dobra ogółu nad jednostką\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Napisanie \"totalitaryzm\" zamiast \"kolektywizm\" - totalitaryzm to polityczna forma ustrojowa, a pytanie dotyczy poglądu filozofii polityki.\n- **Błąd:** \"Utylitaryzm\" - to teoria etyczna, nie pogląd na relację jednostka-wspólnota.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kolektywizm ≠ komunizm** - komunizm to ideologia ekonomiczno-polityczna. Kolektywizm to szerszy pogląd filozofii politycznej.\n2. Kluczowe zdanie w tezie: dobro WSPÓLNOTY jest **nadrzędne** wobec dobra jednostek - nie równoważne, ale nadrzędne.\n3. Tekst Huxleya to dystopia - przedstawia kolektywizm krytycznie, ale pytanie dotyczy tego, jakie stanowisko reprezentuje władza w tekście, nie jaki pogląd jest słuszny.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13. (0-1)
Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Jean-Paul Sartre twierdził, że człowiek jest wyjątkowym bytem, ponieważ w przypadku
człowieka
A. forma poprzedza materię.
B. esencja poprzedza egzystencję.
C. egzystencja poprzedza esencję.
D. a priori poprzedza a posteriori.
Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.
Aldous Huxley
Nowy wspaniały świat
Gdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.

\n\n

odpowiedziała. - Teraz idzie elementarna świadomość klasowa.
Dyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców
i dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej
poduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem,
nasłuchiwał uważnie.

\n\n

Na końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik.
„ wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając
od środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie
chciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani
pisać”. […]
Dyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]

\n\n

pięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na
tydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże
i elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy - nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze
dziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie
potrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów
nieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.

\n\n

Studenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]

\n\n

tylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie
i wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! -
dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe.
A. Huxley, Nowy wspaniały świat, przeł. B. Baran, Warszawa 2013.
13.
0-1
MFIP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 13. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymaganie szczegółowe
III. Znajomość poglądów filozofów
reprezentatywnych dla poszczególnych
epok kultury europejskiej.
IV. Rozumienie ważniejszych pojęć,
zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin
filozoficznych.
II. Elementy historii filozofii.

\n
  1. Egzystencjalizm. Zdający:
  2. przedstawia główne idee
\n

egzystencjalizmu Jean-Paula Sartre’a.
Zasady oceniania
1 pkt - poprawna odpowiedź.
0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
C

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

C - egzystencja poprzedza esencję.

\n

Sposób 1 - co to znaczy "egzystencja poprzedza esencję"

\n

Jean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie Egzystencjalizm jest humanizmem (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:

\n
"egzystencja poprzedza esencję" (l'existence précčde l'essence)
\n

Co to oznacza:

\n\n

Przykład Sartre'a: nóż kieszonkowy - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.

\n

Dla człowieka jest inaczej: człowiek najpierw istnieje (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez wybory i działania. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.

\n

Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji

\n

A. forma poprzedza materię - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.

\n

B. esencja poprzedza egzystencję - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.

\n

C. egzystencja poprzedza esencję - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest "wrzucony w istnienie" bez gotowej natury i sam ją tworzy.

\n

D. a priori poprzedza a posteriori - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.

\n

Schemat CKE

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):
- 1 pkt - odpowiedź C
- 0 pkt - inna odpowiedź
\n

Dlaczego błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |
| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |
| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |
| C | egzystencja poprzedza esencję | POPRAWNA | - |
| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |

\n

Typowe pułapki

\n
  1. Nie mylić kolejności! Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.
  2. Sartre mówi: człowiek jest "skazany na wolność" (condamné ŕ ętre libre) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.
  3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem."
\n

Teza: Wspólnota (tworzące ją grupy społeczne) i jej dobro są nadrzędne względem jednostek i ich celów; dobro jednostek jest wtórne wobec dobra wspólnoty.

\n

Sposób 1 - analiza tekstu Huxleya

\n

Fragment z Nowego wspaniałego świata (1932) przedstawia:

\n
  1. Dyrektor RiW (Rejonizacji i Warunkowania) = przedstawiciel władzy państwowej
  2. Hipnopedie (warunkowanie snu): dzieci śpiące w łóżeczkach słyszą powtarzane komunikaty o hierarchii kast (alfa, beta, delta, epsilon)
  3. Cel: całkowite ukształtowanie tożsamości jednostki przez państwo
\n
"wszystkie te treści są naszymi treściami! - dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe."
\n

To esencja kolektywizmu - państwo decyduje, kim są jednostki, co myślą i kim się uważają. Dobro wspólnoty (porządek społeczny, wydajność kast) jest ważniejsze niż wolność i autonomia jednostki.

\n

Sposób 2 - odróżnienie od indywidualizmu

\n

| Pogląd | Relacja jednostka-wspólnota | Przykłady |
| Kolektywizm | Wspólnota > jednostka; cel jednostki = dobro grupy | Huxley, totalitaryzm, komunizm |
| Indywidualizm | Jednostka > wspólnota; wspólnota służy jednostce | Locke, liberalizm, libertarianizm |
| Komunitaryzm | Jednostka uformowana przez wspólnotę, ale ma prawa | MacIntyre, Sandel |

\n

Tekst Huxleya to czysty kolektywizm - do granic totalitaryzmu: państwo warunkowaniem dosłownie kształtuje "umysł, który ocenia, pragnie i wybiera".

\n

Schemat CKE

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):
- 1 pkt - poprawna nazwa (kolektywizm) ORAZ poprawna teza
- 0 pkt - sama nazwa bez tezy; błędna nazwa
- Akceptowana nazwa: kolektywizm
- Teza musi zawierać: nadrzędność wspólnoty/dobra ogółu nad jednostką
\n

Dlaczego błędne

\n\n

Typowe pułapki

\n
  1. Kolektywizm ≠ komunizm - komunizm to ideologia ekonomiczno-polityczna. Kolektywizm to szerszy pogląd filozofii politycznej.
  2. Kluczowe zdanie w tezie: dobro WSPÓLNOTY jest nadrzędne wobec dobra jednostek - nie równoważne, ale nadrzędne.
  3. Tekst Huxleya to dystopia - przedstawia kolektywizm krytycznie, ale pytanie dotyczy tego, jakie stanowisko reprezentuje władza w tekście, nie jaki pogląd jest słuszny.
"}]}