{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nRozstrzygnij, które ze stanowisk w sporze naturalizmu z antynaturalizmem\nantropologicznym mogą zakładać władze utopijnego państwa reprezentowane przez\ndyrektora RiW. Uzasadnij swoją odpowiedź.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n14.\n0-1\n15.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozpoznawanie związków między\nfilozofią a innymi działami kultury\neuropejskiej, zwłaszcza między filozofią\na sztuką (w tym literaturą piękną) […].\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n4. Wybrane spory antropologiczne. Zdający,\ndefiniując odpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n1) istotę człowieka (naturalizm lub\nredukcjonizm biologiczny lub społeczny -\nantynaturalizm lub antyredukcjonizm, np.\npersonalizm);\n3) wolność woli (libertarianizm - fatalizm -\nkompatybilizm).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRozstrzygnięcie: naturalizm / redukcjonizm biologiczny\nPrzykładowe uzasadnienie: Ponieważ władze sądzą, że warunkowanie ludzi,\nw szczególności dzieci, jest w pełni skuteczne. Aby warunkowanie było skuteczne, człowiek\nmusi podlegać czynnikom, które determinują jego wybory i zachowania. Taka wizja świata\ni człowieka jest wyrazem naturalizmu antropologicznego, wedle którego człowiek jest - jak\ninne istoty żywe - jedynie częścią przyrody, podlegając jej deterministycznym prawom.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Formuła imperatywu:** \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\n**Ocena:** Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya są - w świetle etyki Kanta - **moralnie niesłuszne** (niedopuszczalne etycznie).\n\n**Uzasadnienie:** Warunkowanie polega na przedmiotowym traktowaniu dzieci: ich umysły, wola i preferencje są kształtowane wyłącznie dla celów państwa. Dzieci traktuje się jako środki do realizacji porządku społecznego, a nie jako autonomiczne cele same w sobie. Narusza to człowieczeństwo (*Menschheit*) - zdolność do autonomicznego, rozumnego działania.\n\n## Sposób 1 - dwie główne formuły imperatywu kategorycznego\n\nImmanuel Kant (1724-1804) w *Uzasadnieniu metafizyki moralności* (1785) formułuje imperatyw kategoryczny (*kategorischer Imperativ*) na kilka sposobów:\n\n**Formuła 1 - Formuła Prawa Powszechnego:**\n> \"Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.\"\n\nTest: Czy możemy chcieć, aby warunkowanie dzieci stało się prawem powszechnym? Nie - gdyby każde społeczeństwo warunkowało każde dziecko, zniszczyłoby autonomię i zdolność moralnego myślenia u wszystkich. Maksyma jest niespójna z powszechnym obowiązkiem.\n\n**Formuła 2 - Formuła Człowieczeństwa:**\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\nWarunkowanie dzieci to klasyczny przykład traktowania ludzi (tu: dzieci) jako środka (do budowy porządku kastowego), a nie jako celów samych w sobie. Narusza to bezpośrednio tę formułę.\n\n## Sposób 2 - pojęcie autonomii u Kanta\n\nKant kładzie nacisk na **autonomię** (gr. *autos* - sam, *nomos* - prawo) - zdolność do nadawania sobie prawa moralnego przez rozum. Warunkowanie w tekście Huxleya:\n\n> \"Umysł, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści.\"\n\nTo **heteronomia** (prawo z zewnątrz) w ekstremalnej formie - treści wybrali urzędnicy państwowi, nie sam podmiot. Kant potępia heteronomię jako sprzeniewierzenie się godności osoby.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - właściwa formuła imperatywu ORAZ ocena moralna z uzasadnieniem odwołującym się do tej formuły\n> - **1 pkt** - TYLKO właściwa formuła imperatywu (bez oceny lub z oceną bez uzasadnienia)\n> - **0 pkt** - błędna lub brak formuły\n> - **Akceptowane formuły:** obie formuły są akceptowane - wybierz jedną\n> - **Ocena musi brzmieć:** niesłuszne / nieakceptowalne\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Podanie formuły bez wyraźnego odwołania do niej w uzasadnieniu (\"warunkowanie jest złe, bo Kant tak mówi\").\n- **Błąd:** Mylenie imperatywu kategorycznego z hipotetycznym. Kategoryczny: \"Postępuj tak zawsze\" (bezwarunkowo). Hipotetyczny: \"jeśli chcesz X, rób Y\".\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Zapamiętaj obie formuły** - na maturze może pojawić się każda. Formuła 1 (prawo powszechne) i Formuła 2 (człowiek jako cel) są najczęściej wymagane.\n2. *Autonomia* (*Autonomie*) vs. *heteronomia* (*Heteronomie*) - Kant: działanie moralne = działanie z własnego rozumu, nie pod przymusem zewnętrznym.\n3. Kant jest **deontologiem** - nie ocenia czynów po skutkach (jak utylitarysta), ale po tym, czy maksyma jest moralna. Warunkowanie jest złe samo w sobie, bez względu na skutki.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Rozstrzygnij, które ze stanowisk w sporze naturalizmu z antynaturalizmem<br>antropologicznym mogą zakładać władze utopijnego państwa reprezentowane przez<br>dyrektora RiW. Uzasadnij swoją odpowiedź.<br>Rozstrzygnięcie:<br>Uzasadnienie:<br>14.<br>0-1<br>15.<br>0-1<br>MFIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Rozpoznawanie związków między<br>filozofią a innymi działami kultury<br>europejskiej, zwłaszcza między filozofią<br>a sztuką (w tym literaturą piękną) […].<br>III. Znajomość poglądów filozofów<br>reprezentatywnych dla poszczególnych<br>epok kultury europejskiej.<br>IV. Rozumienie ważniejszych pojęć,<br>zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin<br>filozoficznych.<br>VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji<br>filozoficznej oraz formułowanie w niej<br>jasnego i uzasadnionego stanowiska.<br>III. Wybrane problemy filozofii.</p>\n<ol><li>Wybrane spory antropologiczne. Zdający,</li></ol>\n<p>definiując odpowiednie terminy i analizując<br>argumenty, rekonstruuje następujące spory<br>o:</p>\n<ol><li>istotę człowieka (naturalizm lub</li></ol>\n<p>redukcjonizm biologiczny lub społeczny -<br>antynaturalizm lub antyredukcjonizm, np.<br>personalizm);</p>\n<ol><li>wolność woli (libertarianizm - fatalizm -</li></ol>\n<p>kompatybilizm).<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z trafnym uzasadnieniem.<br>0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Rozstrzygnięcie: naturalizm / redukcjonizm biologiczny<br>Przykładowe uzasadnienie: Ponieważ władze sądzą, że warunkowanie ludzi,<br>w szczególności dzieci, jest w pełni skuteczne. Aby warunkowanie było skuteczne, człowiek<br>musi podlegać czynnikom, które determinują jego wybory i zachowania. Taka wizja świata<br>i człowieka jest wyrazem naturalizmu antropologicznego, wedle którego człowiek jest - jak<br>inne istoty żywe - jedynie częścią przyrody, podlegając jej deterministycznym prawom.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Formuła imperatywu:</strong> &quot;Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.&quot;</p>\n<p><strong>Ocena:</strong> Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya są - w świetle etyki Kanta - <strong>moralnie niesłuszne</strong> (niedopuszczalne etycznie).</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Warunkowanie polega na przedmiotowym traktowaniu dzieci: ich umysły, wola i preferencje są kształtowane wyłącznie dla celów państwa. Dzieci traktuje się jako środki do realizacji porządku społecznego, a nie jako autonomiczne cele same w sobie. Narusza to człowieczeństwo (<em>Menschheit</em>) - zdolność do autonomicznego, rozumnego działania.</p>\n<h4>Sposób 1 - dwie główne formuły imperatywu kategorycznego</h4>\n<p>Immanuel Kant (1724-1804) w <em>Uzasadnieniu metafizyki moralności</em> (1785) formułuje imperatyw kategoryczny (<em>kategorischer Imperativ</em>) na kilka sposobów:</p>\n<p><strong>Formuła 1 - Formuła Prawa Powszechnego:</strong></p>\n<blockquote>&quot;Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.&quot;</blockquote>\n<p>Test: Czy możemy chcieć, aby warunkowanie dzieci stało się prawem powszechnym? Nie - gdyby każde społeczeństwo warunkowało każde dziecko, zniszczyłoby autonomię i zdolność moralnego myślenia u wszystkich. Maksyma jest niespójna z powszechnym obowiązkiem.</p>\n<p><strong>Formuła 2 - Formuła Człowieczeństwa:</strong></p>\n<blockquote>&quot;Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.&quot;</blockquote>\n<p>Warunkowanie dzieci to klasyczny przykład traktowania ludzi (tu: dzieci) jako środka (do budowy porządku kastowego), a nie jako celów samych w sobie. Narusza to bezpośrednio tę formułę.</p>\n<h4>Sposób 2 - pojęcie autonomii u Kanta</h4>\n<p>Kant kładzie nacisk na <strong>autonomię</strong> (gr. <em>autos</em> - sam, <em>nomos</em> - prawo) - zdolność do nadawania sobie prawa moralnego przez rozum. Warunkowanie w tekście Huxleya:</p>\n<blockquote>&quot;Umysł, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści.&quot;</blockquote>\n<p>To <strong>heteronomia</strong> (prawo z zewnątrz) w ekstremalnej formie - treści wybrali urzędnicy państwowi, nie sam podmiot. Kant potępia heteronomię jako sprzeniewierzenie się godności osoby.</p>\n<h4>Schemat CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - właściwa formuła imperatywu ORAZ ocena moralna z uzasadnieniem odwołującym się do tej formuły<br>- <strong>1 pkt</strong> - TYLKO właściwa formuła imperatywu (bez oceny lub z oceną bez uzasadnienia)<br>- <strong>0 pkt</strong> - błędna lub brak formuły<br>- <strong>Akceptowane formuły:</strong> obie formuły są akceptowane - wybierz jedną<br>- <strong>Ocena musi brzmieć:</strong> niesłuszne / nieakceptowalne</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne</h4>\n<ul><li><strong>Błąd:</strong> Podanie formuły bez wyraźnego odwołania do niej w uzasadnieniu (&quot;warunkowanie jest złe, bo Kant tak mówi&quot;).</li><li><strong>Błąd:</strong> Mylenie imperatywu kategorycznego z hipotetycznym. Kategoryczny: &quot;Postępuj tak zawsze&quot; (bezwarunkowo). Hipotetyczny: &quot;jeśli chcesz X, rób Y&quot;.</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<ol><li><strong>Zapamiętaj obie formuły</strong> - na maturze może pojawić się każda. Formuła 1 (prawo powszechne) i Formuła 2 (człowiek jako cel) są najczęściej wymagane.</li><li><em>Autonomia</em> (<em>Autonomie</em>) vs. <em>heteronomia</em> (<em>Heteronomie</em>) - Kant: działanie moralne = działanie z własnego rozumu, nie pod przymusem zewnętrznym.</li><li>Kant jest <strong>deontologiem</strong> - nie ocenia czynów po skutkach (jak utylitarysta), ale po tym, czy maksyma jest moralna. Warunkowanie jest złe samo w sobie, bez względu na skutki.</li></ol>"}]}