{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nPodaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie\nsformułuj ocenę moralną - przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści\nAldousa Huxleya - praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę\nw odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu.\nFormuła imperatywu:\nOcena:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozpoznawanie związków między\nfilozofią a innymi działami kultury\neuropejskiej, zwłaszcza między filozofią\na sztuką (w tym literaturą piękną) […].\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nII. Elementy historii filozofii.\n6. Immanuel Kant. Zdający:\n3) prezentuje i objaśnia treść imperatywu\nkategorycznego (formuła powszechnego\nprawa oraz formuła człowieczeństwa jako\ncelu) oraz stosuje jego formuły do analizy\ni oceny przykładowych problemów\nmoralnych;\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n5. Wybrane spory etyczne. Zdający,\ndefiniując odpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n2) sposób formułowania i uzasadniania ocen\nmoralnych (konsekwencjalizm,\nw szczególności utylitaryzm -\nnonkonsekwencjalizm, w szczególności\ndeontologizm kantowski);\n3) źródło moralnych zobowiązań\n(autonomizm - heteronomizm).\nZasady oceniania\n2 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu oraz sformułowanie poprawnej oceny wraz\nz uzasadnieniem.\n1 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nFormuła imperatywu: Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też\nw każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\nOcena: Przedstawione w tekście źródłowym praktyki należy uznać - w świetle teorii etycznej\nI. Kanta - za moralnie niesłuszne (nieakceptowalne).\nPrzykładowe uzasadnienie: Warunkowanie jest przykładem przedmiotowego traktowania\ndzieci, nie respektuje ono autonomii człowieka, co jest równoznaczne z brakiem\nposzanowania człowieczeństwa.\nALBO\nFormuła imperatywu: Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem\nchcieć, aby stała się prawem powszechnym.\nOcena: Przedstawione w tekście praktyki należy uznać za moralnie niesłuszne.\nPrzykładowe uzasadnienie: Moralny podmiot nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca\nwarunkowanie dzieci, była powszechnym prawem. Maksymy takiej nie można pomyśleć jako\nniesprzecznej z takim zuniwersalizowanym obowiązkiem, jak wzgląd na szczęśliwość innych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Formuła imperatywu kategorycznego (jedna z dwóch akceptowanych):**\n\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako **celu**, nigdy jako **środka**.\"\n\n**Ocena moralna:** Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya należy ocenić - w świetle teorii etycznej Immanuela Kanta - jako **moralnie niesłuszne (nieakceptowalne)**.\n\n**Uzasadnienie:** Warunkowanie dzieci jest przykładem ich **przedmiotowego traktowania**: dzieci nie szanuje się jako autonomicznych, rozumnych istot, lecz traktuje jako narzędzie do budowy pożądanego porządku kastowego. Tym samym narusza się ich człowieczeństwo (*Menschheit*) - zdolność do autonomicznego, rozumnego stanowienia o sobie. Jest to sprzeczne z formułą człowieczeństwa.\n\n## Sposób 1 - analiza przez formułę człowieczeństwa\n\nImmanuel Kant (1724-1804) w *Uzasadnieniu metafizyki moralności* (1785) formułuje **imperatyw kategoryczny** jako bezwarunkowe prawo moralne. Jedna z jego głównych postaci to **Formuła Człowieczeństwa**:\n\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\nKant przez **człowieczeństwo** (*Menschheit*) rozumie zdolność każdej osoby do rozumnego, autonomicznego działania - do bycia podmiotem własnych wyborów moralnych. Traktowanie człowieka jako celu samego w sobie oznacza szanowanie tej zdolności. Traktowanie jako środka - czyli instrumentalizowanie go dla cudzych celów - jest pogwałceniem godności osoby.\n\n**Zastosowanie do tekstu Huxleya:**\n\nDyrektor RiW mówi wprost:\n\n> \"Az w koncu umysl dziecka sam jest tymi trescami, ktore mu sa sugerowane [ ] Umyslem, ktory ocenia, pragnie i wybiera: caly zlozony z owych tresci. Jednakze wszystkie te tresci sa naszymi trescami! [ ] Tresci panstwowymi.\"\n\nWładze świadomie kształtują umysły dzieci wyłącznie pod kątem potrzeb państwa. Dzieci nie są traktowane jako rozumne podmioty zdolne do własnych wyborów - lecz jako materiał, z którego \"produkuje się\" posłusznych obywateli. To klasyczny przykład traktowania ludzi jako **środka**, nie celu. Kant oceniłby to jednoznacznie: **moralnie niesłuszne**.\n\n## Sposób 2 - analiza przez formułę prawa powszechnego\n\nAlternatywnie można odwołać się do **Formuły Prawa Powszechnego**:\n\n> \"Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.\"\n\n**Test uniwersalizacji:** Przyjmijmy maksymę: *\"Państwo ma prawo warunkowaniem kształtować umysły dzieci dla swoich celów\"*. Czy możemy chcieć, aby stała się prawem powszechnym - obowiązującym w każdym społeczeństwie, wobec każdego dziecka?\n\nNie - bo:\n1. Gdyby każde państwo warunkowało każde dziecko według własnych celów, nie istniałaby możliwość rozumnego, wolnego dojrzewania i samodzielnego myślenia moralnego.\n2. Maksyma jest wewnętrznie sprzeczna z ideą moralnego podmiotu: warunkowany człowiek nie może samodzielnie oceniać norm - a tylko samodzielnie oceniający podmiot może być adresatem prawa moralnego.\n3. Podmiot moralny nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca warunkowanie dzieci była powszechnym prawem, bo nie jest ona spójna ze wzglądem na szczęśliwość i autonomię innych.\n\n→ Praktyki warunkowania **nie przechodzą testu universalizacji** - są zatem moralnie niesłuszne.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - właściwe podanie formuły imperatywu kategorycznego ORAZ sformułowanie poprawnej oceny moralnej (\"moralnie niesłuszne\") **wraz z uzasadnieniem** odwołującym się do przywołanej formuły\n> - **1 pkt** - wyłącznie właściwe podanie formuły imperatywu (bez oceny lub bez uzasadnienia)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi\n> - **Akceptowane formuły:** obie - Formuła Człowieczeństwa (cel/środek) LUB Formuła Prawa Powszechnego (prawo powszechne)\n> - **Ocena musi brzmieć:** \"moralnie niesłuszne\" / \"nieakceptowalne etycznie\" - odpowiedzi twierdzące (\"słuszne\") nie są akceptowane\n\n**Co zapamiętać?** Imperatyw kategoryczny Kanta to bezwarunkowe prawo moralne. Kluczem do zadania jest: (1) poprawne przytoczenie jednej z dwóch formuł, (2) wyraźna ocena (\"niesłuszne\"), (3) powiązanie uzasadnienia z konkretną formułą - np. warunkowanie = traktowanie dzieci jako środka, nie celu, co narusza formułę człowieczeństwa.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>Podaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie<br>sformułuj ocenę moralną - przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści<br>Aldousa Huxleya - praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę<br>w odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu.<br>Formuła imperatywu:<br>Ocena:<br>Uzasadnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Rozpoznawanie związków między<br>filozofią a innymi działami kultury<br>europejskiej, zwłaszcza między filozofią<br>a sztuką (w tym literaturą piękną) […].<br>III. Znajomość poglądów filozofów<br>reprezentatywnych dla poszczególnych<br>epok kultury europejskiej.<br>IV. Rozumienie ważniejszych pojęć,<br>zagadnień i stanowisk głównych dyscyplin<br>filozoficznych.<br>VI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji<br>filozoficznej oraz formułowanie w niej<br>jasnego i uzasadnionego stanowiska.<br>II. Elementy historii filozofii.</p>\n<ol><li>Immanuel Kant. Zdający:</li><li>prezentuje i objaśnia treść imperatywu</li></ol>\n<p>kategorycznego (formuła powszechnego<br>prawa oraz formuła człowieczeństwa jako<br>celu) oraz stosuje jego formuły do analizy<br>i oceny przykładowych problemów<br>moralnych;<br>III. Wybrane problemy filozofii.</p>\n<ol><li>Wybrane spory etyczne. Zdający,</li></ol>\n<p>definiując odpowiednie terminy i analizując<br>argumenty, rekonstruuje następujące spory<br>o:</p>\n<ol><li>sposób formułowania i uzasadniania ocen</li></ol>\n<p>moralnych (konsekwencjalizm,<br>w szczególności utylitaryzm -<br>nonkonsekwencjalizm, w szczególności<br>deontologizm kantowski);</p>\n<ol><li>źródło moralnych zobowiązań</li></ol>\n<p>(autonomizm - heteronomizm).<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu oraz sformułowanie poprawnej oceny wraz<br>z uzasadnieniem.<br>1 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu.<br>0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Formuła imperatywu: Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też<br>w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.<br>Ocena: Przedstawione w tekście źródłowym praktyki należy uznać - w świetle teorii etycznej<br>I. Kanta - za moralnie niesłuszne (nieakceptowalne).<br>Przykładowe uzasadnienie: Warunkowanie jest przykładem przedmiotowego traktowania<br>dzieci, nie respektuje ono autonomii człowieka, co jest równoznaczne z brakiem<br>poszanowania człowieczeństwa.<br>ALBO<br>Formuła imperatywu: Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem<br>chcieć, aby stała się prawem powszechnym.<br>Ocena: Przedstawione w tekście praktyki należy uznać za moralnie niesłuszne.<br>Przykładowe uzasadnienie: Moralny podmiot nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca<br>warunkowanie dzieci, była powszechnym prawem. Maksymy takiej nie można pomyśleć jako<br>niesprzecznej z takim zuniwersalizowanym obowiązkiem, jak wzgląd na szczęśliwość innych.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Formuła imperatywu kategorycznego (jedna z dwóch akceptowanych):</strong></p>\n<blockquote>&quot;Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako <strong>celu</strong>, nigdy jako <strong>środka</strong>.&quot;</blockquote>\n<p><strong>Ocena moralna:</strong> Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya należy ocenić - w świetle teorii etycznej Immanuela Kanta - jako <strong>moralnie niesłuszne (nieakceptowalne)</strong>.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Warunkowanie dzieci jest przykładem ich <strong>przedmiotowego traktowania</strong>: dzieci nie szanuje się jako autonomicznych, rozumnych istot, lecz traktuje jako narzędzie do budowy pożądanego porządku kastowego. Tym samym narusza się ich człowieczeństwo (<em>Menschheit</em>) - zdolność do autonomicznego, rozumnego stanowienia o sobie. Jest to sprzeczne z formułą człowieczeństwa.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza przez formułę człowieczeństwa</h4>\n<p>Immanuel Kant (1724-1804) w <em>Uzasadnieniu metafizyki moralności</em> (1785) formułuje <strong>imperatyw kategoryczny</strong> jako bezwarunkowe prawo moralne. Jedna z jego głównych postaci to <strong>Formuła Człowieczeństwa</strong>:</p>\n<blockquote>&quot;Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.&quot;</blockquote>\n<p>Kant przez <strong>człowieczeństwo</strong> (<em>Menschheit</em>) rozumie zdolność każdej osoby do rozumnego, autonomicznego działania - do bycia podmiotem własnych wyborów moralnych. Traktowanie człowieka jako celu samego w sobie oznacza szanowanie tej zdolności. Traktowanie jako środka - czyli instrumentalizowanie go dla cudzych celów - jest pogwałceniem godności osoby.</p>\n<p><strong>Zastosowanie do tekstu Huxleya:</strong></p>\n<p>Dyrektor RiW mówi wprost:</p>\n<blockquote>&quot;Az w koncu umysl dziecka sam jest tymi trescami, ktore mu sa sugerowane [ ] Umyslem, ktory ocenia, pragnie i wybiera: caly zlozony z owych tresci. Jednakze wszystkie te tresci sa naszymi trescami! [ ] Tresci panstwowymi.&quot;</blockquote>\n<p>Władze świadomie kształtują umysły dzieci wyłącznie pod kątem potrzeb państwa. Dzieci nie są traktowane jako rozumne podmioty zdolne do własnych wyborów - lecz jako materiał, z którego &quot;produkuje się&quot; posłusznych obywateli. To klasyczny przykład traktowania ludzi jako <strong>środka</strong>, nie celu. Kant oceniłby to jednoznacznie: <strong>moralnie niesłuszne</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza przez formułę prawa powszechnego</h4>\n<p>Alternatywnie można odwołać się do <strong>Formuły Prawa Powszechnego</strong>:</p>\n<blockquote>&quot;Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.&quot;</blockquote>\n<p><strong>Test uniwersalizacji:</strong> Przyjmijmy maksymę: <em>&quot;Państwo ma prawo warunkowaniem kształtować umysły dzieci dla swoich celów&quot;</em>. Czy możemy chcieć, aby stała się prawem powszechnym - obowiązującym w każdym społeczeństwie, wobec każdego dziecka?</p>\n<p>Nie - bo:</p>\n<ol><li>Gdyby każde państwo warunkowało każde dziecko według własnych celów, nie istniałaby możliwość rozumnego, wolnego dojrzewania i samodzielnego myślenia moralnego.</li><li>Maksyma jest wewnętrznie sprzeczna z ideą moralnego podmiotu: warunkowany człowiek nie może samodzielnie oceniać norm - a tylko samodzielnie oceniający podmiot może być adresatem prawa moralnego.</li><li>Podmiot moralny nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca warunkowanie dzieci była powszechnym prawem, bo nie jest ona spójna ze wzglądem na szczęśliwość i autonomię innych.</li></ol>\n<p>→ Praktyki warunkowania <strong>nie przechodzą testu universalizacji</strong> - są zatem moralnie niesłuszne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE (zad. 16, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - właściwe podanie formuły imperatywu kategorycznego ORAZ sformułowanie poprawnej oceny moralnej (&quot;moralnie niesłuszne&quot;) <strong>wraz z uzasadnieniem</strong> odwołującym się do przywołanej formuły<br>- <strong>1 pkt</strong> - wyłącznie właściwe podanie formuły imperatywu (bez oceny lub bez uzasadnienia)<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi<br>- <strong>Akceptowane formuły:</strong> obie - Formuła Człowieczeństwa (cel/środek) LUB Formuła Prawa Powszechnego (prawo powszechne)<br>- <strong>Ocena musi brzmieć:</strong> &quot;moralnie niesłuszne&quot; / &quot;nieakceptowalne etycznie&quot; - odpowiedzi twierdzące (&quot;słuszne&quot;) nie są akceptowane</blockquote>\n<p><strong>Co zapamiętać?</strong> Imperatyw kategoryczny Kanta to bezwarunkowe prawo moralne. Kluczem do zadania jest: (1) poprawne przytoczenie jednej z dwóch formuł, (2) wyraźna ocena (&quot;niesłuszne&quot;), (3) powiązanie uzasadnienia z konkretną formułą - np. warunkowanie = traktowanie dzieci jako środka, nie celu, co narusza formułę człowieczeństwa.</p>"}]}