{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nOdwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej, przyporządkuj wyróżnionym\nprzyczynom platońskiego świata rzeczy widzialnych i zrodzonych odpowiednie\nkategorie platońskiej ontologii.\nPrzyczyna sprawcza:\nPrzyczyna wzorcza:\nPrzyczyna materialna:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia platońską teorię idei jako\nniematerialnych, niezmiennych i wiecznych\nwzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy\nfizycznych.\nX. Początki filozoficznej teologii. Zdający:\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n1) przedstawia główne starożytne\nkoncepcje absolutu (Boga): demiurg oraz\nidea dobra (Platon) […].\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nZasady oceniania\n2 pkt - podanie trzech poprawnych odpowiedzi.\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPrzyczyna sprawcza: demiurg / Bóg / Stwórca\nPrzyczyna wzorcza: idee / wieczny model\nPrzyczyna materialna: odwieczna materia","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Przyczyna sprawcza:** Demiurg / Bóg / Stwórca (gr. *δημιουργός* - rzemieślnik, twórca)\n- **Przyczyna wzorcza:** idee / wieczny model (gr. *παράδειγμα* - wzorzec)\n- **Przyczyna materialna:** odwieczna materia (gr. *hyle* - materia, tworzywo)\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu\n\nTimajos wskazuje trzy elementy tworzenia świata:\n\n**Przyczyna sprawcza (kto tworzy):**\n> \"Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem\"\n\nTo Demiurg - aktywny twórca, który nadaje porządek chaosowi. Odpowiada arystotelesowskiej *przyczynie sprawczej* (*causa efficiens*).\n\n**Przyczyna wzorcza (na wzór czego tworzy):**\n> \"czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony [ ] jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny\"\n\nDemiurg tworzył patrząc na wieczne idee - to wzorzec, model. Odpowiada *przyczynie wzorczej* (*causa exemplaris*) - kategorii uzupełnionej przez tradycję platońską.\n\n**Przyczyna materialna (z czego tworzy):**\nTimajos mówi o bezładnym i chaotycznym ruchu, który Bóg \"ujął\" i uporządkował:\n> \"ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu\"\n\nTo odwieczna materia (*hyle*) - tworzywo, z którego Demiurg ukształtował świat.\n\n## Sposób 2 - przez arystotelesowską teorię przyczyn\n\nArystoteles wyróżnia 4 przyczyny (*aitiai*, gr. *αἰτία*):\n1. **Sprawcza** - co wprawiło w ruch / kto stworzył\n2. **Wzorcza / formalna** - jaką formę / wzór\n3. **Materialna** - z czego\n4. **Celowa** - po co\n\nW *Timajosie* mamy trzy pierwsze. Celem (przyczyna celowa) jest stworzenie jak najpiękniejszego i najlepszego świata - ale klucz CKE wymaga tylko tych trzech.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi\n> - **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - mniej niż dwie poprawne\n> - **Akceptowane:** Demiurg / Bóg / Stwórca dla sprawczej; idee / wieczny model / formy platońskie dla wzorczej; odwieczna materia / materia / chaos dla materialnej\n\n## Dlaczego błędne\n\nNajczęstsze błędy:\n- Zamiana przyczyny wzorczej z materialną: uczniowie piszą \"idee\" jako przyczynę materialną\n- Pominięcie Demiurga jako przyczyny sprawczej - pisanie \"Bóg stworzył świat z idei\" bez wyróżnienia typów przyczyn\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Odwieczna materia\" to tworzywo, NIE cel** - Platon nie uważa materii za zło (jak niektórzy gnostycy), ale za neutralne tworzywo.\n2. Demiurg patrzy na idee (przyczyna wzorcza), ale SAM nie jest ideą - jest osobową przyczyną sprawczą.\n3. Terminologia: *demiurg* (gr. *δημιουργός*) dosłownie = \"rzemieślnik publiczny\" - nie jest stwórcą *ex nihilo* (z niczego), ale kształtuje istniejącą materię na wzór idei.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7. (0-2)<br>Odwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej, przyporządkuj wyróżnionym<br>przyczynom platońskiego świata rzeczy widzialnych i zrodzonych odpowiednie<br>kategorie platońskiej ontologii.<br>Przyczyna sprawcza:<br>Przyczyna wzorcza:<br>Przyczyna materialna:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>III. Znajomość poglądów filozofów<br>reprezentatywnych dla poszczególnych<br>epok kultury europejskiej.<br>Poziom podstawowy<br>VI. Filozofia Platona jako paradygmat<br>antynaturalizmu. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia platońską teorię idei jako</li></ol>\n<p>niematerialnych, niezmiennych i wiecznych<br>wzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy<br>fizycznych.<br>X. Początki filozoficznej teologii. Zdający:<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>\n<ol><li>przedstawia główne starożytne</li></ol>\n<p>koncepcje absolutu (Boga): demiurg oraz<br>idea dobra (Platon) […].<br>Poziom rozszerzony<br>II. Elementy historii filozofii.</p>\n<ol><li>Filozofia starożytna. Zdający opanowuje</li></ol>\n<p>wszystkie treści nauczania - wymagania<br>szczegółowe zawarte w podstawie<br>programowej w zakresie przedmiotu<br>filozofia w zakresie podstawowym.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - podanie trzech poprawnych odpowiedzi.<br>1 pkt - podanie dwóch poprawnych odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Przyczyna sprawcza: demiurg / Bóg / Stwórca<br>Przyczyna wzorcza: idee / wieczny model<br>Przyczyna materialna: odwieczna materia</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li><strong>Przyczyna sprawcza:</strong> Demiurg / Bóg / Stwórca (gr. <em>δημιουργός</em> - rzemieślnik, twórca)</li><li><strong>Przyczyna wzorcza:</strong> idee / wieczny model (gr. <em>παράδειγμα</em> - wzorzec)</li><li><strong>Przyczyna materialna:</strong> odwieczna materia (gr. <em>hyle</em> - materia, tworzywo)</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu</h4>\n<p>Timajos wskazuje trzy elementy tworzenia świata:</p>\n<p><strong>Przyczyna sprawcza (kto tworzy):</strong></p>\n<blockquote>&quot;Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem&quot;</blockquote>\n<p>To Demiurg - aktywny twórca, który nadaje porządek chaosowi. Odpowiada arystotelesowskiej <em>przyczynie sprawczej</em> (<em>causa efficiens</em>).</p>\n<p><strong>Przyczyna wzorcza (na wzór czego tworzy):</strong></p>\n<blockquote>&quot;czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony [ ] jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny&quot;</blockquote>\n<p>Demiurg tworzył patrząc na wieczne idee - to wzorzec, model. Odpowiada <em>przyczynie wzorczej</em> (<em>causa exemplaris</em>) - kategorii uzupełnionej przez tradycję platońską.</p>\n<p><strong>Przyczyna materialna (z czego tworzy):</strong><br>Timajos mówi o bezładnym i chaotycznym ruchu, który Bóg &quot;ujął&quot; i uporządkował:</p>\n<blockquote>&quot;ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu&quot;</blockquote>\n<p>To odwieczna materia (<em>hyle</em>) - tworzywo, z którego Demiurg ukształtował świat.</p>\n<h4>Sposób 2 - przez arystotelesowską teorię przyczyn</h4>\n<p>Arystoteles wyróżnia 4 przyczyny (<em>aitiai</em>, gr. <em>αἰτία</em>):</p>\n<ol><li><strong>Sprawcza</strong> - co wprawiło w ruch / kto stworzył</li><li><strong>Wzorcza / formalna</strong> - jaką formę / wzór</li><li><strong>Materialna</strong> - z czego</li><li><strong>Celowa</strong> - po co</li></ol>\n<p>W <em>Timajosie</em> mamy trzy pierwsze. Celem (przyczyna celowa) jest stworzenie jak najpiękniejszego i najlepszego świata - ale klucz CKE wymaga tylko tych trzech.</p>\n<h4>Schemat CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne odpowiedzi<br>- <strong>1 pkt</strong> - dwie poprawne odpowiedzi<br>- <strong>0 pkt</strong> - mniej niż dwie poprawne<br>- <strong>Akceptowane:</strong> Demiurg / Bóg / Stwórca dla sprawczej; idee / wieczny model / formy platońskie dla wzorczej; odwieczna materia / materia / chaos dla materialnej</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne</h4>\n<p>Najczęstsze błędy:</p>\n<ul><li>Zamiana przyczyny wzorczej z materialną: uczniowie piszą &quot;idee&quot; jako przyczynę materialną</li><li>Pominięcie Demiurga jako przyczyny sprawczej - pisanie &quot;Bóg stworzył świat z idei&quot; bez wyróżnienia typów przyczyn</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<ol><li><strong>&quot;Odwieczna materia&quot; to tworzywo, NIE cel</strong> - Platon nie uważa materii za zło (jak niektórzy gnostycy), ale za neutralne tworzywo.</li><li>Demiurg patrzy na idee (przyczyna wzorcza), ale SAM nie jest ideą - jest osobową przyczyną sprawczą.</li><li>Terminologia: <em>demiurg</em> (gr. <em>δημιουργός</em>) dosłownie = &quot;rzemieślnik publiczny&quot; - nie jest stwórcą <em>ex nihilo</em> (z niczego), ale kształtuje istniejącą materię na wzór idei.</li></ol>"}]}