{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nWyjaśnij, na czym polega materialna poprawność rozumowania. Załóż, że poniższe\nrozumowanie nie zawiera błędu materialnego, i rozstrzygnij, czy zawiera ono jakiś inny\nbłąd. Odpowiedź uzasadnij.\nRozumowanie\nPrzesłanka 1: Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo.\nPrzesłanka 2: Epikur był materialistą.\nWniosek: Epikur zabiegał o bogactwo.\nWyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania:\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n6. Błędy w rozumowaniach: […]\nekwiwokacja. Zdający:\n1) ocenia dane rozumowanie pod względem\nmaterialnym i formalnym i wskazuje powody\nswojej oceny;\n3) wyjaśnia, na czym polega błąd\nekwiwokacji w podanym rozumowaniu.\nZasady oceniania\n2 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia oraz trafnego rozstrzygnięcia wraz\nz uzasadnieniem.\n1 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia ALBO trafne rozstrzygnięcie wraz\nz uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nWyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania: Rozumowanie jest poprawne materialnie\nwtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe lub gdy przesłanki uznaje się za\npoprawnie uzasadnione.\nRozstrzygnięcie: Rozumowanie zawiera inny błąd - ekwiwokację.\nPrzykładowe uzasadnienie: Ekwiwokacja polega na użyciu w jednym rozumowaniu jednego\nterminu w dwóch różnych znaczeniach; w analizowanym rozumowaniu termin „materialista”\njest użyty w dwóch różnych znaczeniach (co innego znaczy w pierwszej przesłance, co\ninnego w drugiej). W pierwszej przesłance materialistą określa się tego, kto w życiu zabiega\no dobra materialne. W drugiej przesłance materialista to zwolennik poglądu ontologicznego,\nże istnieje tylko materia.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wyjaśnienie poprawności materialnej:** Rozumowanie jest poprawne materialnie wtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe (lub gdy przyjmuje się je za poprawnie uzasadnione).\n\n**Rozstrzygnięcie:** Tak - rozumowanie zawiera inny błąd: **ekwiwokację** (gr. *aequivocatio* - wieloznaczność).\n\n**Uzasadnienie:** Termin \"materialista\" jest użyty w dwóch różnych znaczeniach:\n- W przesłance 1: materialista = ktoś, kto zabiega o dobra materialne (potoczne)\n- W przesłance 2: materialista = zwolennik poglądu ontologicznego, że istnieje tylko materia (filozoficzne)\n\nEkwiwokacja niszczy logiczną spójność rozumowania: \"materialista\" w konkluzji musiałby mieć jedno znaczenie, a dostajemy z dwóch różnych.\n\n## Sposób 1 - poprawność materialna vs. formalna\n\n**Poprawność materialna** (prawdziwość przesłanek):\n- Rozumowanie jest materialnie poprawne, gdy przesłanki są prawdziwe.\n- W zadaniu zakładamy brak błędu materialnego - czyli przyjmujemy przesłanki za prawdziwe.\n\n**Poprawność formalna** (forma logiczna):\n- Rozumowanie ma formę sylogizmu: \"wszyscy M są P; x jest M; zatem x jest P\"\n- Forma jest poprawna (Barbara), ale\n\n**Błąd ekwiwokacji** to błąd innego rodzaju - **semantyczny**:\n- Nie narusza formy logicznej (sylogizm jest formalnie poprawny)\n- Narusza warunek jednoznaczności terminów: \"materialista\" w P1 ≠ \"materialista\" w P2\n- Efekt: wniosek nie wynika z przesłanek mimo pozornej poprawności\n\n## Sposób 2 - identyfikacja dwóch znaczeń\n\n| Przesłanka | Użycie terminu | Znaczenie |\n| P1: \"Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo\" | materialista | ktoś zainteresowany dobrami materialnymi (potoczne) |\n| P2: \"Epikur był materialistą\" | materialista | zwolennik materializmu ontologicznego (filozoficzne) |\n| Wniosek | materialista | powinno być jedno, jest dwa |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie poprawności materialnej ORAZ trafne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem (ekwiwokacja + wyjaśnienie dwóch znaczeń)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjaśnienie poprawności materialnej ALBO TYLKO rozstrzygnięcie z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub błędna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Pisanie, że rozumowanie jest poprawne formalnie, więc nie ma żadnego błędu - ekwiwokacja jest błędem semantycznym, nie formalnym.\n- **Błąd:** Mówienie o błędzie materialnym (fałszywych przesłankach) - zadanie każe go zakładać brak.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Ekwiwokacja (aequivocatio) ≠ błąd formalny** - forma sylogizmu jest poprawna; błąd leży w wieloznaczności terminu.\n2. \"Materialista\" w filozofii to specjalistyczny termin (ontologia: materia jako jedyny byt). W potocznym użyciu to ktoś, kto ceni dobra materialne. Dwa różne pojęcia pod tą samą nazwą.\n3. Zapamiętaj: poprawność materialna = prawdziwość przesłanek; poprawność formalna = poprawna forma logiczna; ekwiwokacja = błąd semantyczny (wieloznaczność).\" i **różnicę gatunkową** (*differentia specifica*). W definicji \"Kłamstwo to mówienie nieprawdy\": rodzajem najbliższym jest *mówienie*, a różnicą gatunkową - *nieprawdy*.\n\n**Ocena:** Definicja jest **nieadekwatna** - jest jednocześnie **za szeroka** i **za wąska**.\n\n**Uzasadnienie:**\n- **Za szeroka** (*definitio latior*): Nie każde mówienie nieprawdy jest kłamstwem - można mówić nieprawdę przez pomyłkę, niewiedzę lub w zabawie (np. w teatrze), a to nie jest kłamstwo.\n- **Za wąska** (*definitio angustior*): Można kłamać bez mówienia - np. pisemnie, gestem, mimiką lub świadomym przemilczeniem. Definicja pomija te formy kłamstwa.\n\n## Sposób 1 - czym jest definicja klasyczna\n\nDefinicja klasyczna (*definitio per genus et differentiam*) ma schemat:\n\n> **Definiendum = genus proximum + differentia specifica**\n\nPrzykład poprawny: \"Człowiek to zwierzę rozumne\" - rodzaj najbliższy: *zwierzę*; różnica gatunkowa: *rozumne*.\n\nW naszym przypadku:\n- **Definiendum:** kłamstwo\n- **Genus proximum:** mówienie (szeroka kategoria aktów mowy)\n- **Differentia specifica:** nieprawdy (to, co odróżnia kłamstwo od innych rodzajów mówienia)\n\n## Sposób 2 - adekwatność: za szeroka vs. za wąska\n\nDefinicja jest **adekwatna**, gdy zakres definiendum = zakres definiensa. Jeżeli:\n- Definiens jest za szeroki → obejmuje przypadki, które nie są kłamstwem (*definitio latior*)\n- Definiens jest za wąski → nie obejmuje wszystkich przypadków kłamstwa (*definitio angustior*)\n\n**Za szeroka:** \"mówienie nieprawdy\" obejmuje:\n- Kłamstwo (zamierzone) ✓\n- Pomyłkę (niezamierzone) ✗ - to nie jest kłamstwo\n- Żart/fikcję (umówiona nieprawda) ✗\n\nDefiniensa **brakuje elementu intencji** (świadome wprowadzanie w błąd).\n\n**Za wąska:** Kłamać można też:\n- Pisemnie (list, e-mail)\n- Gestem (skinienie głową)\n- Milczeniem (przemilczenie prawdy)\n- \"Mową ciała\" - np. udawany spokój\n\nDefinicja przez \"mówienie\" wyklucza te formy.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie definicji klasycznej (*genus + differentia*) ORAZ trafna ocena z uzasadnieniem (za szeroka I/LUB za wąska)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjaśnienie definicji klasycznej ALBO TYLKO ocena z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub błędna odpowiedź\n> - **Ocena może brzmieć:** \"nieadekwatna (za szeroka i za wąska)\" ALBO \"nieadekwatna - za szeroka\" ALBO \"za wąska\" - wystarczy jeden zarzut\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd 1:** Pisanie, że definicja jest \"za szeroka\" bez przykładu - CKE wymaga uzasadnienia z kontrprzykładem.\n- **Błąd 2:** Pomylenie rodzaju najbliższego z różnicą gatunkową.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kłamstwo wymaga intencji** - to kluczowy element pominięty w definicji. Bez intencji jest pomyłka, nie kłamstwo.\n2. Terminologia łacińska (*genus proximum, differentia specifica*) nie jest wymagana, ale CKE ją nagradza.\n3. Definicja może być jednocześnie za szeroka i za wąska - to częsty przypadek w filozofii języka.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Wyjaśnij, na czym polega materialna poprawność rozumowania. Załóż, że poniższe<br>rozumowanie nie zawiera błędu materialnego, i rozstrzygnij, czy zawiera ono jakiś inny<br>błąd. Odpowiedź uzasadnij.<br>Rozumowanie<br>Przesłanka 1: Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo.<br>Przesłanka 2: Epikur był materialistą.<br>Wniosek: Epikur zabiegał o bogactwo.<br>Wyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania:<br>Rozstrzygnięcie:<br>Uzasadnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>VIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie<br>tekstu filozoficznego i zawartej w nim<br>argumentacji, a także w obronie przed<br>manipulacją.<br>I. Kultura logiczna.</p>\n<ol><li>Błędy w rozumowaniach: […]</li></ol>\n<p>ekwiwokacja. Zdający:</p>\n<ol><li>ocenia dane rozumowanie pod względem</li></ol>\n<p>materialnym i formalnym i wskazuje powody<br>swojej oceny;</p>\n<ol><li>wyjaśnia, na czym polega błąd</li></ol>\n<p>ekwiwokacji w podanym rozumowaniu.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia oraz trafnego rozstrzygnięcia wraz<br>z uzasadnieniem.<br>1 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia ALBO trafne rozstrzygnięcie wraz<br>z uzasadnieniem.<br>0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Rozwiązanie<br>Wyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania: Rozumowanie jest poprawne materialnie<br>wtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe lub gdy przesłanki uznaje się za<br>poprawnie uzasadnione.<br>Rozstrzygnięcie: Rozumowanie zawiera inny błąd - ekwiwokację.<br>Przykładowe uzasadnienie: Ekwiwokacja polega na użyciu w jednym rozumowaniu jednego<br>terminu w dwóch różnych znaczeniach; w analizowanym rozumowaniu termin „materialista”<br>jest użyty w dwóch różnych znaczeniach (co innego znaczy w pierwszej przesłance, co<br>innego w drugiej). W pierwszej przesłance materialistą określa się tego, kto w życiu zabiega<br>o dobra materialne. W drugiej przesłance materialista to zwolennik poglądu ontologicznego,<br>że istnieje tylko materia.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Wyjaśnienie poprawności materialnej:</strong> Rozumowanie jest poprawne materialnie wtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe (lub gdy przyjmuje się je za poprawnie uzasadnione).</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie:</strong> Tak - rozumowanie zawiera inny błąd: <strong>ekwiwokację</strong> (gr. <em>aequivocatio</em> - wieloznaczność).</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Termin &quot;materialista&quot; jest użyty w dwóch różnych znaczeniach:</p>\n<ul><li>W przesłance 1: materialista = ktoś, kto zabiega o dobra materialne (potoczne)</li><li>W przesłance 2: materialista = zwolennik poglądu ontologicznego, że istnieje tylko materia (filozoficzne)</li></ul>\n<p>Ekwiwokacja niszczy logiczną spójność rozumowania: &quot;materialista&quot; w konkluzji musiałby mieć jedno znaczenie, a dostajemy z dwóch różnych.</p>\n<h4>Sposób 1 - poprawność materialna vs. formalna</h4>\n<p><strong>Poprawność materialna</strong> (prawdziwość przesłanek):</p>\n<ul><li>Rozumowanie jest materialnie poprawne, gdy przesłanki są prawdziwe.</li><li>W zadaniu zakładamy brak błędu materialnego - czyli przyjmujemy przesłanki za prawdziwe.</li></ul>\n<p><strong>Poprawność formalna</strong> (forma logiczna):</p>\n<ul><li>Rozumowanie ma formę sylogizmu: &quot;wszyscy M są P; x jest M; zatem x jest P&quot;</li><li>Forma jest poprawna (Barbara), ale</li></ul>\n<p><strong>Błąd ekwiwokacji</strong> to błąd innego rodzaju - <strong>semantyczny</strong>:</p>\n<ul><li>Nie narusza formy logicznej (sylogizm jest formalnie poprawny)</li><li>Narusza warunek jednoznaczności terminów: &quot;materialista&quot; w P1 ≠ &quot;materialista&quot; w P2</li><li>Efekt: wniosek nie wynika z przesłanek mimo pozornej poprawności</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - identyfikacja dwóch znaczeń</h4>\n<p>| Przesłanka | Użycie terminu | Znaczenie |<br>| P1: &quot;Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo&quot; | materialista | ktoś zainteresowany dobrami materialnymi (potoczne) |<br>| P2: &quot;Epikur był materialistą&quot; | materialista | zwolennik materializmu ontologicznego (filozoficzne) |<br>| Wniosek | materialista | powinno być jedno, jest dwa |</p>\n<h4>Schemat CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie poprawności materialnej ORAZ trafne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem (ekwiwokacja + wyjaśnienie dwóch znaczeń)<br>- <strong>1 pkt</strong> - TYLKO wyjaśnienie poprawności materialnej ALBO TYLKO rozstrzygnięcie z uzasadnieniem<br>- <strong>0 pkt</strong> - brak lub błędna odpowiedź</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne</h4>\n<ul><li><strong>Błąd:</strong> Pisanie, że rozumowanie jest poprawne formalnie, więc nie ma żadnego błędu - ekwiwokacja jest błędem semantycznym, nie formalnym.</li><li><strong>Błąd:</strong> Mówienie o błędzie materialnym (fałszywych przesłankach) - zadanie każe go zakładać brak.</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<ol><li><strong>Ekwiwokacja (aequivocatio) ≠ błąd formalny</strong> - forma sylogizmu jest poprawna; błąd leży w wieloznaczności terminu.</li><li>&quot;Materialista&quot; w filozofii to specjalistyczny termin (ontologia: materia jako jedyny byt). W potocznym użyciu to ktoś, kto ceni dobra materialne. Dwa różne pojęcia pod tą samą nazwą.</li><li>Zapamiętaj: poprawność materialna = prawdziwość przesłanek; poprawność formalna = poprawna forma logiczna; ekwiwokacja = błąd semantyczny (wieloznaczność).&quot; i <strong>różnicę gatunkową</strong> (<em>differentia specifica</em>). W definicji &quot;Kłamstwo to mówienie nieprawdy&quot;: rodzajem najbliższym jest <em>mówienie</em>, a różnicą gatunkową - <em>nieprawdy</em>.</li></ol>\n<p><strong>Ocena:</strong> Definicja jest <strong>nieadekwatna</strong> - jest jednocześnie <strong>za szeroka</strong> i <strong>za wąska</strong>.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong></p>\n<ul><li><strong>Za szeroka</strong> (<em>definitio latior</em>): Nie każde mówienie nieprawdy jest kłamstwem - można mówić nieprawdę przez pomyłkę, niewiedzę lub w zabawie (np. w teatrze), a to nie jest kłamstwo.</li><li><strong>Za wąska</strong> (<em>definitio angustior</em>): Można kłamać bez mówienia - np. pisemnie, gestem, mimiką lub świadomym przemilczeniem. Definicja pomija te formy kłamstwa.</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - czym jest definicja klasyczna</h4>\n<p>Definicja klasyczna (<em>definitio per genus et differentiam</em>) ma schemat:</p>\n<blockquote><strong>Definiendum = genus proximum + differentia specifica</strong></blockquote>\n<p>Przykład poprawny: &quot;Człowiek to zwierzę rozumne&quot; - rodzaj najbliższy: <em>zwierzę</em>; różnica gatunkowa: <em>rozumne</em>.</p>\n<p>W naszym przypadku:</p>\n<ul><li><strong>Definiendum:</strong> kłamstwo</li><li><strong>Genus proximum:</strong> mówienie (szeroka kategoria aktów mowy)</li><li><strong>Differentia specifica:</strong> nieprawdy (to, co odróżnia kłamstwo od innych rodzajów mówienia)</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - adekwatność: za szeroka vs. za wąska</h4>\n<p>Definicja jest <strong>adekwatna</strong>, gdy zakres definiendum = zakres definiensa. Jeżeli:</p>\n<ul><li>Definiens jest za szeroki → obejmuje przypadki, które nie są kłamstwem (<em>definitio latior</em>)</li><li>Definiens jest za wąski → nie obejmuje wszystkich przypadków kłamstwa (<em>definitio angustior</em>)</li></ul>\n<p><strong>Za szeroka:</strong> &quot;mówienie nieprawdy&quot; obejmuje:</p>\n<ul><li>Kłamstwo (zamierzone) ✓</li><li>Pomyłkę (niezamierzone) ✗ - to nie jest kłamstwo</li><li>Żart/fikcję (umówiona nieprawda) ✗</li></ul>\n<p>Definiensa <strong>brakuje elementu intencji</strong> (świadome wprowadzanie w błąd).</p>\n<p><strong>Za wąska:</strong> Kłamać można też:</p>\n<ul><li>Pisemnie (list, e-mail)</li><li>Gestem (skinienie głową)</li><li>Milczeniem (przemilczenie prawdy)</li><li>&quot;Mową ciała&quot; - np. udawany spokój</li></ul>\n<p>Definicja przez &quot;mówienie&quot; wyklucza te formy.</p>\n<h4>Schemat CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie definicji klasycznej (<em>genus + differentia</em>) ORAZ trafna ocena z uzasadnieniem (za szeroka I/LUB za wąska)<br>- <strong>1 pkt</strong> - TYLKO wyjaśnienie definicji klasycznej ALBO TYLKO ocena z uzasadnieniem<br>- <strong>0 pkt</strong> - brak lub błędna odpowiedź<br>- <strong>Ocena może brzmieć:</strong> &quot;nieadekwatna (za szeroka i za wąska)&quot; ALBO &quot;nieadekwatna - za szeroka&quot; ALBO &quot;za wąska&quot; - wystarczy jeden zarzut</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne</h4>\n<ul><li><strong>Błąd 1:</strong> Pisanie, że definicja jest &quot;za szeroka&quot; bez przykładu - CKE wymaga uzasadnienia z kontrprzykładem.</li><li><strong>Błąd 2:</strong> Pomylenie rodzaju najbliższego z różnicą gatunkową.</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<ol><li><strong>Kłamstwo wymaga intencji</strong> - to kluczowy element pominięty w definicji. Bez intencji jest pomyłka, nie kłamstwo.</li><li>Terminologia łacińska (<em>genus proximum, differentia specifica</em>) nie jest wymagana, ale CKE ją nagradza.</li><li>Definicja może być jednocześnie za szeroka i za wąska - to częsty przypadek w filozofii języka.</li></ol>"}]}