{"id":"fizyka-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"fizyka-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"fizyka","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nRysunki przedstawiają widoki tego samego fragmentu sfery niebieskiej podczas dwóch nocy,\notrzymane za pomocą programu Stellarium - bezpłatnego komputerowego planetarium\n(www.stellarium.org/pl/). Dzięki niemu można oglądać realistyczne obrazy nieba, zupełnie\ntak, jakby patrzeć gołym okiem, przez lornetkę lub teleskop. Wielkość obiektów na\nilustracjach odpowiada jasności tych obiektów, a nie - rzeczywistym rozmiarom kątowym.\nNapisz, który obiekt spośród zaznaczonych literami A-C jest planetą, i krótko uzasadnij\nswój wybór.","answer":"A, C","answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nIII. Wykorzystanie i przetwarzanie\ninformacji zapisanych w postaci […]\nrysunków.\n1.7 (P). Zdający wyjaśnia, dlaczego planety\nwidziane z Ziemi przesuwają się na tle gwiazd.\nSchemat punktowania\n1 p. - poprawne wskazanie planety oraz poprawne uzasadnienie.\n0 p. - brak spełnienia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nSpośród obiektów zaznaczonych literami A-C planetą jest obiekt A, ponieważ tylko on\nzmienił swoje położenie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Obiektem A jest planeta**, ponieważ między 6 stycznia 2010 a 14 lutego 2010 wyraźnie zmieniła swoje położenie względem gwiazd tła (obiektów B i C).\n\n## Sposób 1 - Ruch własny planety na tle gwiazd\n\n**Kluczowy fakt:** Planety Układu Słonecznego krążą wokół Słońca i poruszają się względem odległych gwiazd tła, które - z perspektywy Ziemi - wydają się nieruchome (są zbyt daleko, aby ich ruch własny był obserwowalny gołym okiem w skali tygodni).\n\nKrok po kroku:\n\n1. **Gwiazdy** (obiekty B i C) leżą w ogromnych odległościach (lata świetlne). W skali kilku tygodni ich wzajemne położenia na sferze niebieskiej **nie zmieniają się zauważalnie**.\n\n2. **Planety** krążą w Układzie Słonecznym - są blisko (jednostki astronomiczne). W ciągu tygodni i miesięcy ich kąt obserwacji z Ziemi wyraźnie się zmienia → **przemieszczają się względem gwiazd**.\n\n3. Na ilustracjach: między 6 I 2010 a 14 II 2010 (ok. 5,5 tygodnia) obiekt **A zmienił położenie** względem B i C. B i C pozostały na tych samych pozycjach względem siebie.\n\n4. **Wniosek:** Obiekt A = planeta. Obiekty B i C = gwiazdy.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja: argument z paralaksy i gwiazdami tła\n\nMożna to samo rozumowanie przedstawić przez **eliminację**:\n\n- Jeśli B i C byłyby planetami, też powinny się przemieścić - a tego nie obserwujemy. Nie mogą więc być planetami.\n- Jeśli A byłoby gwiazdą, powinno pozostać nieruchome względem B i C - a tymczasem wyraźnie zmieniło pozycję. Zatem **A nie może być gwiazdą**.\n- Pozostaje jedyna możliwość: **A jest planetą**.\n\n> Dodatkowy argument: Planety nie migoczą (świecą równomiernie), bo mają mierzalną tarczę kątową. Gwiazdy migoczą. Na zdjęciach Stellarium obiekt A ma wyraźniejszą, większą \"ikonę\" - program renderuje go jako jasny obiekt Układu Słonecznego, nie jako gwiazdę punktową. (Uwaga: w zadaniu zastrzegają, że rozmiar symbolu = jasność, nie rozmiar kątowy - ale argument migotania pozostaje fizycznie ważny poza kontekstem ilustracji.)\n\n## Sposób 3 - Argument historyczny / etymologiczny (uzupełnienie pedagogiczne)\n\nSłowo **\"planeta\"** pochodzi z greckiego *πλανήτης* (planetes) = **\"wędrowiec\"**. Starożytni Grecy odróżniali planety od gwiazd właśnie dlatego, że planety **wędrują** po sferze niebieskiej na tle nieruchomych konstelacji. To dosłownie definicja obserwacyjna planety sprzed 2500 lat - i dokładnie to widać na tych dwóch zdjęciach. Obiekt A \"wędruje\" → A jest planetą.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Zasady oceniania CKE (zadanie 6, 0-1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne wskazanie planety oraz poprawne uzasadnienie\n> - **0 pkt** - brak spełnienia powyższego kryterium\n>\n> **Poprawna odpowiedź CKE:** Spośród obiektów zaznaczonych literami A-C planetą jest obiekt A, ponieważ tylko on zmienił swoje położenie.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie sprawdza znajomość **obserwacyjnej definicji planety** (ruch względem gwiazd tła). Żaden wzór matematyczny ani fizyczny nie jest potrzebny do uzasadnienia.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wskazanie planety **bez uzasadnienia**. Za samą literę \"A\" CKE nie przyznaje punktu. Uzasadnienie jest **obowiązkowe**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Błędne uzasadnienie przez jasność - \"A jest planetą, bo świeci najjaśniej\". Jasność nie odróżnia planet od gwiazd (Syriusz świeci jaśniej niż większość planet, Wenus bywa jaśniejsza od wszystkich gwiazd - ale to wyjątki, nie reguła). Klucz wymaga argumentu o **ruchu**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie \"zmiany jasności\" ze \"zmianą położenia\". Na ilustracjach Stellarium rozmiar symbolu = jasność (jak zaznaczono w treści), nie rozmiar kątowy. Nie pisz o rozmiarze tarczy - pisz o **przesunięciu na tle gwiazd**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj - gwiazdy też mają ruch własny, ale jest on tysiące razy wolniejszy i nieobserwowalny w skali tygodni gołym okiem. Na maturze zawsze: ruch w skali tygodni/miesięcy = cecha planety, nie gwiazdy.","image":"img/fizyka-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"Grawitacja i astronomia","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Fizyka · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Fizyka","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Rysunki przedstawiają widoki tego samego fragmentu sfery niebieskiej podczas dwóch nocy,<br>otrzymane za pomocą programu Stellarium - bezpłatnego komputerowego planetarium<br>(www.stellarium.org/pl/). Dzięki niemu można oglądać realistyczne obrazy nieba, zupełnie<br>tak, jakby patrzeć gołym okiem, przez lornetkę lub teleskop. Wielkość obiektów na<br>ilustracjach odpowiada jasności tych obiektów, a nie - rzeczywistym rozmiarom kątowym.<br>Napisz, który obiekt spośród zaznaczonych literami A-C jest planetą, i krótko uzasadnij<br>swój wybór.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>III. Wykorzystanie i przetwarzanie<br>informacji zapisanych w postaci […]<br>rysunków.<br>1.7 (P). Zdający wyjaśnia, dlaczego planety<br>widziane z Ziemi przesuwają się na tle gwiazd.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - poprawne wskazanie planety oraz poprawne uzasadnienie.<br>0 p. - brak spełnienia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>Spośród obiektów zaznaczonych literami A-C planetą jest obiekt A, ponieważ tylko on<br>zmienił swoje położenie.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Obiektem A jest planeta</strong>, ponieważ między 6 stycznia 2010 a 14 lutego 2010 wyraźnie zmieniła swoje położenie względem gwiazd tła (obiektów B i C).</p>\n<h4>Sposób 1 - Ruch własny planety na tle gwiazd</h4>\n<p><strong>Kluczowy fakt:</strong> Planety Układu Słonecznego krążą wokół Słońca i poruszają się względem odległych gwiazd tła, które - z perspektywy Ziemi - wydają się nieruchome (są zbyt daleko, aby ich ruch własny był obserwowalny gołym okiem w skali tygodni).</p>\n<p>Krok po kroku:</p>\n<ol><li><strong>Gwiazdy</strong> (obiekty B i C) leżą w ogromnych odległościach (lata świetlne). W skali kilku tygodni ich wzajemne położenia na sferze niebieskiej <strong>nie zmieniają się zauważalnie</strong>.</li></ol>\n<ol><li><strong>Planety</strong> krążą w Układzie Słonecznym - są blisko (jednostki astronomiczne). W ciągu tygodni i miesięcy ich kąt obserwacji z Ziemi wyraźnie się zmienia → <strong>przemieszczają się względem gwiazd</strong>.</li></ol>\n<ol><li>Na ilustracjach: między 6 I 2010 a 14 II 2010 (ok. 5,5 tygodnia) obiekt <strong>A zmienił położenie</strong> względem B i C. B i C pozostały na tych samych pozycjach względem siebie.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wniosek:</strong> Obiekt A = planeta. Obiekty B i C = gwiazdy.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja: argument z paralaksy i gwiazdami tła</h4>\n<p>Można to samo rozumowanie przedstawić przez <strong>eliminację</strong>:</p>\n<ul><li>Jeśli B i C byłyby planetami, też powinny się przemieścić - a tego nie obserwujemy. Nie mogą więc być planetami.</li><li>Jeśli A byłoby gwiazdą, powinno pozostać nieruchome względem B i C - a tymczasem wyraźnie zmieniło pozycję. Zatem <strong>A nie może być gwiazdą</strong>.</li><li>Pozostaje jedyna możliwość: <strong>A jest planetą</strong>.</li></ul>\n<blockquote>Dodatkowy argument: Planety nie migoczą (świecą równomiernie), bo mają mierzalną tarczę kątową. Gwiazdy migoczą. Na zdjęciach Stellarium obiekt A ma wyraźniejszą, większą &quot;ikonę&quot; - program renderuje go jako jasny obiekt Układu Słonecznego, nie jako gwiazdę punktową. (Uwaga: w zadaniu zastrzegają, że rozmiar symbolu = jasność, nie rozmiar kątowy - ale argument migotania pozostaje fizycznie ważny poza kontekstem ilustracji.)</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Argument historyczny / etymologiczny (uzupełnienie pedagogiczne)</h4>\n<p>Słowo <strong>&quot;planeta&quot;</strong> pochodzi z greckiego <em>πλανήτης</em> (planetes) = <strong>&quot;wędrowiec&quot;</strong>. Starożytni Grecy odróżniali planety od gwiazd właśnie dlatego, że planety <strong>wędrują</strong> po sferze niebieskiej na tle nieruchomych konstelacji. To dosłownie definicja obserwacyjna planety sprzed 2500 lat - i dokładnie to widać na tych dwóch zdjęciach. Obiekt A &quot;wędruje&quot; → A jest planetą.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Zasady oceniania CKE (zadanie 6, 0-1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne wskazanie planety oraz poprawne uzasadnienie<br>- <strong>0 pkt</strong> - brak spełnienia powyższego kryterium<br><br><strong>Poprawna odpowiedź CKE:</strong> Spośród obiektów zaznaczonych literami A-C planetą jest obiekt A, ponieważ tylko on zmienił swoje położenie.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - zadanie sprawdza znajomość <strong>obserwacyjnej definicji planety</strong> (ruch względem gwiazd tła). Żaden wzór matematyczny ani fizyczny nie jest potrzebny do uzasadnienia.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - wskazanie planety <strong>bez uzasadnienia</strong>. Za samą literę &quot;A&quot; CKE nie przyznaje punktu. Uzasadnienie jest <strong>obowiązkowe</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Błędne uzasadnienie przez jasność - &quot;A jest planetą, bo świeci najjaśniej&quot;. Jasność nie odróżnia planet od gwiazd (Syriusz świeci jaśniej niż większość planet, Wenus bywa jaśniejsza od wszystkich gwiazd - ale to wyjątki, nie reguła). Klucz wymaga argumentu o <strong>ruchu</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie &quot;zmiany jasności&quot; ze &quot;zmianą położenia&quot;. Na ilustracjach Stellarium rozmiar symbolu = jasność (jak zaznaczono w treści), nie rozmiar kątowy. Nie pisz o rozmiarze tarczy - pisz o <strong>przesunięciu na tle gwiazd</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj - gwiazdy też mają ruch własny, ale jest on tysiące razy wolniejszy i nieobserwowalny w skali tygodni gołym okiem. Na maturze zawsze: ruch w skali tygodni/miesięcy = cecha planety, nie gwiazdy.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Obiekt A</p>"}]}