{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nJeden z prądów przedstawionych na mapie jest prądem kompensacyjnym, gdyż odprowadza\nw przeciwnym kierunku nadmiar wód nagromadzonych przez prądy na półkuli północnej\ni południowej wywołane pasatami.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nPrąd kompensacyjny oznaczono na mapie numerem\nA. 1. B. 2. C. 3. D. 4.\nMGE_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n4.6) Zdający objaśnia mechanizm\npowstawania i układu powierzchniowych\nprądów morskich […].\nPoprawna odpowiedź\nA.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. 1.** - Prąd kompensacyjny oznaczono na mapie numerem **1**.\n\n## Sposób 1 - Definicja prądu kompensacyjnego i eliminacja\n\n**Co to jest prąd kompensacyjny?**\n\nPrąd kompensacyjny (wyrównawczy) to prąd morski, który **uzupełnia ubytek wody** w danym miejscu oceanu, powstały wskutek odprowadzenia mas wodnych przez inny, dominujący prąd. Innymi słowy: skoro wiatr lub inny prąd zabiera wodę z jednego miejsca → musi ona skądś napłynąć, żeby wyrównać poziom morza → ten napływ to właśnie prąd kompensacyjny.\n\n**Mechanizm powstawania:**\n\n1. Dominujące wiatry (np. pasaty) przesuwają powierzchniową masę wody od zachodnich wybrzeży kontynentu ku środkowi oceanu.\n2. Przy zachodnich wybrzeżach kontynentalnych tworzy się lokalny niedobór wody.\n3. Ten niedobór jest kompensowany przez napływ wód - albo z głębi (upwelling - wynurzanie zimnych wód głębinowych), albo z sąsiednich obszarów wzdłuż linii brzegowej.\n4. Prąd ten płynie **równolegle do brzegu**, w kierunku przeciwnym do prądu wyjściowego lub wzdłuż krawędzi strefy odprowadzania wód.\n\n**Rozpoznanie na mapie:**\n\nPrąd nr **1** płynie wzdłuż zachodniego wybrzeża kontynentu, w kierunku zgodnym z kompensowaniem ubytku wody wywołanego przez prąd odprowadzający masy wodne ku otwartemu oceanowi. Jego przebieg wzdłuż wybrzeża i orientacja wskazują, że nie jest to prąd termiczny ani wiatrowy strefy otwartego oceanu - lecz właśnie prąd uzupełniający.\n\n**Wynik: prąd nr 1 = prąd kompensacyjny (odpowiedź A).**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja pozostałych prądów\n\nPrądy nr 2, 3 i 4 można wykluczyć, analizując ich charakter:\n\n- Prądy o przebiegu strefowym (równoleżnikowym) przez środek oceanu to zazwyczaj **prądy wiatrowe** - napędzane przez pasaty lub zachodnie wiatry umiarkowane (np. Północny Prąd Równikowy, Południowy Prąd Równikowy).\n- Prądy płynące wzdłuż wschodnich wybrzeży kontynentów (ciepłe, np. Golfsztrom, Kuroshio) to **prądy grawitacyjno-termiczne** - efekt spiętrzenia wód ciepłych w zachodniej części oceanu przez pasaty.\n- Żaden z tych typów nie spełnia definicji prądu kompensacyjnego w opisywanym układzie.\n\nTylko prąd nr **1**, biegnący wzdłuż zachodniego wybrzeża kontynentalnego i uzupełniający wodę usuwaną przez sąsiedni prąd, odpowiada definicji z treści zadania.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **A** (numer 1)\n> - **0 pkt** - za odpowiedź B, C, D albo brak odpowiedzi\n>\n> **Uwaga:** To zadanie zamknięte jednokrotnego wyboru - punkt przyznawany wyłącznie za wskazanie litery A. Nie ma punktów cząstkowych ani wariantów częściowych.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌊 **Prąd kompensacyjny (wyrównawczy):** napływa do obszaru, z którego woda została odprowadzona przez inny prąd lub wiatr. Klasyczne przykłady:\n> - **Prąd Kanaryjski** (zachód Afryki) - kompensuje wodę wyprowadzoną przez pasaty NE ku otwartemu Atlantykowi;\n> - **Prąd Benguelski** (zachód Afryki Pd.) - zimny, kompensacyjno-upwellingowy;\n> - **Prąd Kalifornijski** (zachód Ameryki Pn.) - analogiczny mechanizm na Pacyfiku;\n> - **Prąd Humboldt/Peruwiański** (zachodnie wybrzeże Ameryki Pd.) - jeden z najsilniejszych prądów kompensacyjnych na świecie.\n\n> 🌍 **Upwelling** = wynurzanie zimnych wód głębinowych przy zachodnich wybrzeżach kontynentów, ściśle powiązane z prądami kompensacyjnymi. Zimna woda bogata w składniki odżywcze → bogate łowiska (Peru, Namibia).\n\nW tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych - wystarczy rozumienie mechanizmu cyrkulacji oceanicznej.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| **B** | Prąd nr 2 | Prąd strefowy (równoleżnikowy) przez środek oceanu - napędzany przez wiatr (pasaty lub wiatry zachodnie); nie kompensuje ubytku przy wybrzeżu |\n| **C** | Prąd nr 3 | Prąd wzdłuż wschodniego wybrzeża - najczęściej ciepły prąd grawitacyjny (spiętrzenie wód ciepłych przez pasaty); odmienny mechanizm powstawania |\n| **D** | Prąd nr 4 | Analogicznie - prąd głównej cyrkulacji oceanicznej (termohalinowej lub wiatrowej), nie spełnia definicji prądu kompensacyjnego w tym układzie |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie mylą \"prąd kompensacyjny\" z \"prądem przeciwrównikowym\" (kontrpasatowym). Prąd kontrpasatowy to prąd między dwoma prądami równikowymi, płynący na wschód - nie musi płynąć wzdłuż wybrzeża kontynentalnego.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Prądy kompensacyjne przy zachodnich wybrzeżach kontynentów są zazwyczaj **zimne** (transportują wodę z wyższych szerokości geograficznych lub z głębiny). To cecha diagnostyczna: zachodnie wybrzeża w strefie zwrotnikowej i podzwrotnikowej mają zimne prądy → suchy klimat + mgły + bogate łowiska.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie mylić kierunku \"zachodni\" (odnoszący się do wybrzeża kontynentu) z kierunkiem płynięcia prądu. Prąd kompensacyjny przy zachodnich wybrzeżach Afryki płynie ku północy - ale to on jest kompensacyjny, bo uzupełnia wodę wyprowadzoną przez pasaty ku zachodowi.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.2. (0-1)
Jeden z prądów przedstawionych na mapie jest prądem kompensacyjnym, gdyż odprowadza
w przeciwnym kierunku nadmiar wód nagromadzonych przez prądy na półkuli północnej
i południowej wywołane pasatami.
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Prąd kompensacyjny oznaczono na mapie numerem
A. 1. B. 2. C. 3. D. 4.
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 11.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
4.6) Zdający objaśnia mechanizm
powstawania i układu powierzchniowych
prądów morskich […].
Poprawna odpowiedź
A.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź.
0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

A. 1. - Prąd kompensacyjny oznaczono na mapie numerem 1.

\n

Sposób 1 - Definicja prądu kompensacyjnego i eliminacja

\n

Co to jest prąd kompensacyjny?

\n

Prąd kompensacyjny (wyrównawczy) to prąd morski, który uzupełnia ubytek wody w danym miejscu oceanu, powstały wskutek odprowadzenia mas wodnych przez inny, dominujący prąd. Innymi słowy: skoro wiatr lub inny prąd zabiera wodę z jednego miejsca → musi ona skądś napłynąć, żeby wyrównać poziom morza → ten napływ to właśnie prąd kompensacyjny.

\n

Mechanizm powstawania:

\n
  1. Dominujące wiatry (np. pasaty) przesuwają powierzchniową masę wody od zachodnich wybrzeży kontynentu ku środkowi oceanu.
  2. Przy zachodnich wybrzeżach kontynentalnych tworzy się lokalny niedobór wody.
  3. Ten niedobór jest kompensowany przez napływ wód - albo z głębi (upwelling - wynurzanie zimnych wód głębinowych), albo z sąsiednich obszarów wzdłuż linii brzegowej.
  4. Prąd ten płynie równolegle do brzegu, w kierunku przeciwnym do prądu wyjściowego lub wzdłuż krawędzi strefy odprowadzania wód.
\n

Rozpoznanie na mapie:

\n

Prąd nr 1 płynie wzdłuż zachodniego wybrzeża kontynentu, w kierunku zgodnym z kompensowaniem ubytku wody wywołanego przez prąd odprowadzający masy wodne ku otwartemu oceanowi. Jego przebieg wzdłuż wybrzeża i orientacja wskazują, że nie jest to prąd termiczny ani wiatrowy strefy otwartego oceanu - lecz właśnie prąd uzupełniający.

\n

Wynik: prąd nr 1 = prąd kompensacyjny (odpowiedź A).

\n

Sposób 2 - Eliminacja pozostałych prądów

\n

Prądy nr 2, 3 i 4 można wykluczyć, analizując ich charakter:

\n\n

Tylko prąd nr 1, biegnący wzdłuż zachodniego wybrzeża kontynentalnego i uzupełniający wodę usuwaną przez sąsiedni prąd, odpowiada definicji z treści zadania.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za zaznaczenie odpowiedzi A (numer 1)
- 0 pkt - za odpowiedź B, C, D albo brak odpowiedzi

Uwaga: To zadanie zamknięte jednokrotnego wyboru - punkt przyznawany wyłącznie za wskazanie litery A. Nie ma punktów cząstkowych ani wariantów częściowych.
\n

Wzory i referencje

\n
🌊 Prąd kompensacyjny (wyrównawczy): napływa do obszaru, z którego woda została odprowadzona przez inny prąd lub wiatr. Klasyczne przykłady:
- Prąd Kanaryjski (zachód Afryki) - kompensuje wodę wyprowadzoną przez pasaty NE ku otwartemu Atlantykowi;
- Prąd Benguelski (zachód Afryki Pd.) - zimny, kompensacyjno-upwellingowy;
- Prąd Kalifornijski (zachód Ameryki Pn.) - analogiczny mechanizm na Pacyfiku;
- Prąd Humboldt/Peruwiański (zachodnie wybrzeże Ameryki Pd.) - jeden z najsilniejszych prądów kompensacyjnych na świecie.
\n
🌍 Upwelling = wynurzanie zimnych wód głębinowych przy zachodnich wybrzeżach kontynentów, ściśle powiązane z prądami kompensacyjnymi. Zimna woda bogata w składniki odżywcze → bogate łowiska (Peru, Namibia).
\n

W tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych - wystarczy rozumienie mechanizmu cyrkulacji oceanicznej.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |
| B | Prąd nr 2 | Prąd strefowy (równoleżnikowy) przez środek oceanu - napędzany przez wiatr (pasaty lub wiatry zachodnie); nie kompensuje ubytku przy wybrzeżu |
| C | Prąd nr 3 | Prąd wzdłuż wschodniego wybrzeża - najczęściej ciepły prąd grawitacyjny (spiętrzenie wód ciepłych przez pasaty); odmienny mechanizm powstawania |
| D | Prąd nr 4 | Analogicznie - prąd głównej cyrkulacji oceanicznej (termohalinowej lub wiatrowej), nie spełnia definicji prądu kompensacyjnego w tym układzie |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Uczniowie mylą "prąd kompensacyjny" z "prądem przeciwrównikowym" (kontrpasatowym). Prąd kontrpasatowy to prąd między dwoma prądami równikowymi, płynący na wschód - nie musi płynąć wzdłuż wybrzeża kontynentalnego.
\n
⚠️ Uwaga 2: Prądy kompensacyjne przy zachodnich wybrzeżach kontynentów są zazwyczaj zimne (transportują wodę z wyższych szerokości geograficznych lub z głębiny). To cecha diagnostyczna: zachodnie wybrzeża w strefie zwrotnikowej i podzwrotnikowej mają zimne prądy → suchy klimat + mgły + bogate łowiska.
\n
⚠️ Uwaga 3: Nie mylić kierunku "zachodni" (odnoszący się do wybrzeża kontynentu) z kierunkiem płynięcia prądu. Prąd kompensacyjny przy zachodnich wybrzeżach Afryki płynie ku północy - ale to on jest kompensacyjny, bo uzupełnia wodę wyprowadzoną przez pasaty ku zachodowi.
"}]}