{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie barwnej mapy, na której przedstawiono podniesienie się\nobszaru Skandynawii (w metrach) po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia (strona II barwnego\nmateriału źródłowego).\nPoniżej przedstawiono wybrane informacje o zlodowaceniach plejstoceńskich w Europie.\nNa podstawie: J. Morcinek, Lodowce kuli ziemskiej, Warszawa 1991.\nNa podstawie mapy, którą zamieszczono powyżej, oraz barwnej mapy wyjaśnij\nzróżnicowanie podniesienia się Skandynawii po ustąpieniu lądolodu.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n11.1.\n11.2.\n12.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi - […] ruchy skorupy\nziemskiej […] oraz formy powstałe w ich\nwyniku.\nPrzykładowa odpowiedź\nNa skutek nierównomiernego nacisku lądolodu, spowodowanego zróżnicowaną grubością\npokrywy lodowej, doszło do nierównomiernego obciążenia skorupy ziemskiej - największego\nw centralnej części Skandynawii, gdzie grubość lądolodu była największa. Po ustąpieniu\nlądolodu ruchy izostatyczne były tam najsilniejsze, dlatego centralna części Skandynawii\npodniosła się najwyżej.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie zróżnicowania podnoszenia się Skandynawii.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nCentralna część Skandynawii (okolice Zatoki Botnickiej) podniosła się najbardziej, ponieważ tam pokrywa lodowa była najgrubsza - wywierała największy nacisk na skorupę ziemską. Po ustąpieniu lądolodu ruchy izostatyczne były tam najsilniejsze. Im dalej od centrum dawnego lądolodu, tym pokrywa lodowa była cieńsza, nacisk mniejszy i wyniesienie po odciążeniu mniejsze.\n\n## Sposób 1 - odczyt mapy + mechanizm izostatyczny\n\n**Krok 1 - odczyt mapy:**\nZ barwnej mapy wynika, że izolinie podniesienia tworzą koncentryczne strefy wokół **Zatoki Botnickiej** (centrum Skandynawii). Największe wartości podniesienia przypadają na ten środkowy obszar, a ku peryferiom wartości maleją.\n\n**Krok 2 - korelacja z grubością lądolodu:**\nNa drugiej mapie (zlodowacenia plejstoceńskie) widać, że izolinie grubości pokrywy lodowej układają się analogicznie - najgrubszy lądolód zalegał właśnie w centrum Skandynawii (Zatoka Botnicka i okolice). Ku obrzeżom pokrywa była coraz cieńsza.\n\n**Krok 3 - mechanizm:**\nLądolód o dużej grubości wywierał ogromny **nacisk hydrostatyczny na skorupę ziemską**, powodując jej ugięcie - czyli **izostazję glacjalną** (obciążenie izostatyczne). Im grubsza pokrywa lodowa, tym głębsze ugięcie litosfery.\n\n**Krok 4 - ruchy izostatyczne po deglacjacji:**\nPo ustąpieniu lądolodu odciążona litosfera zaczęła się sprężyście podnosić (tzw. **izostazja postglacjalna / odbicie izostatyczne**). Siła tego odbicia jest proporcjonalna do wcześniejszego obciążenia - czyli do grubości lodu.\n\n**Wynik:** Centralna Skandynawia (Zatoka Botnicka) - największe obciążenie → **największe podniesienie** (ponad 800 m łącznie, proces nadal trwa ~8 mm/rok). Obrzeża Skandynawii - cieńszy lądolód → mniejszy nacisk → **mniejsze podniesienie**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnych wyjaśnień\n\nMożna sprawdzić rozumowanie, odrzucając fałszywe zależności:\n\n- Czy podnoszenie zależy od **zasięgu** lądolodu? Nie - zasięg wyznacza tylko, gdzie lądolód sięgał, a nie jak grubi był. Moreny czołowe w Polsce powstawały przy stosunkowo cienkiej pokrywie.\n- Czy zależy od **odległości od oceanu / czynników klimatycznych obecnych**? Nie - dzisiejszy klimat nie steruje ruchami izostatycznymi sprzed tysięcy lat.\n- Jedyna zmienna korelująca z wzorcem podniesienia to **grubość dawnej pokrywy lodowej** → potwierdzenie toku rozumowania ze Sposobu 1.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne wyjaśnienie zróżnicowania podnoszenia się Skandynawii, zawierające OBA elementy:\n> 1. wskazanie, że **grubość pokrywy lodowej była zróżnicowana** (największa w centrum Skandynawii),\n> 2. wyjaśnienie mechanizmu: **większy nacisk → większe ugięcie skorupy → silniejsze ruchy izostatyczne → większe podniesienie**.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (np. tylko \"bo lądolód był grubszy\" bez powiązania z naciskiem i izostatycznym odbiciem), błędną lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n> Odpowiedź musi zawierać słowo kluczowe w rodzaju: *\"nierównomierny nacisk\"* / *\"zróżnicowana grubość pokrywy\"* ORAZ *\"ruchy izostatyczne\"* / *\"odbicie izostatyczne\"* / *\"obciążenie skorupy\"*. Samo stwierdzenie \"centrum było grubsze\" bez mechanizmu NIE wystarczy.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Izostazja glacjalna** - zjawisko ugięcia litosfery pod ciężarem lądolodu i jej sprężystego podnoszenia się po odciążeniu (deglacjacji). Mechanizm: litosfera \"pływa\" na plastycznej astenosferze; dodatkowy ciężar (lądolód) wciska ją w dół, usunięcie ciężaru → powolny powrót do równowagi izostatycznej. Proces zachodzi przez tysiące lat (opóźnienie wiskoelastyczne astenosfery).\n\n> 📐 **Zależność nacisk-ugięcie**: Nacisk \\(P = \\rho \\cdot g \\cdot h\\), gdzie \\(\\rho\\) - gęstość lodu (~917 kg/m³), \\(g\\) - przyspieszenie ziemskie, \\(h\\) - grubość lodu. W centrum Skandynawii \\(h\\) dochodziło do ok. 3000 m → nacisk rzędu ~27 MPa. Na obrzeżach \\(h\\) kilkaset metrów → nacisk kilkakrotnie mniejszy. Stąd proporcjonalne zróżnicowanie odbicia izostatycznego.\n\n> 🏔 **Skala czasu**: Ostatnie zlodowacenie (wistuliańskie/würmskie) - max ok. 20 000 lat temu (LGM). Deglacjacja Skandynawii zakończona ok. 10 000 lat temu. Podnoszenie nadal trwa (ok. 8 mm/rok w okolicach Zatoki Botnickiej) - litosfera jeszcze nie osiągnęła pełnej równowagi izostatycznej.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić **zasięgu** lądolodu z **grubością** pokrywy lodowej. Zasięg wyznacza obszar, gdzie lód dotarł - ale na obrzeżach był cienki. To grubość decyduje o nacisku, nie sam zasięg.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Odpowiedź \"bo w centrum było więcej lodu\" to za mało - klucz CKE wymaga wyjaśnienia mechanizmu (nierównomierny nacisk → nierównomierne ugięcie → nierównomierne odbicie izostatyczne). Bez słowa \"nacisk\" lub \"obciążenie\" łatwo stracić punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Ruchy izostatyczne to procesy **endogeniczne** (wewnętrzne - deformacja litosfery), a nie efekt erozji czy akumulacji. Nie nazywaj ich \"osiadaniem\" - to podnoszenie się (rebounding), a nie opadanie.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12. (0-1)<br>Zadanie wykonaj na podstawie barwnej mapy, na której przedstawiono podniesienie się<br>obszaru Skandynawii (w metrach) po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia (strona II barwnego<br>materiału źródłowego).<br>Poniżej przedstawiono wybrane informacje o zlodowaceniach plejstoceńskich w Europie.<br>Na podstawie: J. Morcinek, Lodowce kuli ziemskiej, Warszawa 1991.<br>Na podstawie mapy, którą zamieszczono powyżej, oraz barwnej mapy wyjaśnij<br>zróżnicowanie podniesienia się Skandynawii po ustąpieniu lądolodu.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>11.1.<br>11.2.<br>12.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 12. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi - […] ruchy skorupy<br>ziemskiej […] oraz formy powstałe w ich<br>wyniku.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Na skutek nierównomiernego nacisku lądolodu, spowodowanego zróżnicowaną grubością<br>pokrywy lodowej, doszło do nierównomiernego obciążenia skorupy ziemskiej - największego<br>w centralnej części Skandynawii, gdzie grubość lądolodu była największa. Po ustąpieniu<br>lądolodu ruchy izostatyczne były tam najsilniejsze, dlatego centralna części Skandynawii<br>podniosła się najwyżej.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie zróżnicowania podnoszenia się Skandynawii.<br>0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Centralna część Skandynawii (okolice Zatoki Botnickiej) podniosła się najbardziej, ponieważ tam pokrywa lodowa była najgrubsza - wywierała największy nacisk na skorupę ziemską. Po ustąpieniu lądolodu ruchy izostatyczne były tam najsilniejsze. Im dalej od centrum dawnego lądolodu, tym pokrywa lodowa była cieńsza, nacisk mniejszy i wyniesienie po odciążeniu mniejsze.</p>\n<h4>Sposób 1 - odczyt mapy + mechanizm izostatyczny</h4>\n<p><strong>Krok 1 - odczyt mapy:</strong><br>Z barwnej mapy wynika, że izolinie podniesienia tworzą koncentryczne strefy wokół <strong>Zatoki Botnickiej</strong> (centrum Skandynawii). Największe wartości podniesienia przypadają na ten środkowy obszar, a ku peryferiom wartości maleją.</p>\n<p><strong>Krok 2 - korelacja z grubością lądolodu:</strong><br>Na drugiej mapie (zlodowacenia plejstoceńskie) widać, że izolinie grubości pokrywy lodowej układają się analogicznie - najgrubszy lądolód zalegał właśnie w centrum Skandynawii (Zatoka Botnicka i okolice). Ku obrzeżom pokrywa była coraz cieńsza.</p>\n<p><strong>Krok 3 - mechanizm:</strong><br>Lądolód o dużej grubości wywierał ogromny <strong>nacisk hydrostatyczny na skorupę ziemską</strong>, powodując jej ugięcie - czyli <strong>izostazję glacjalną</strong> (obciążenie izostatyczne). Im grubsza pokrywa lodowa, tym głębsze ugięcie litosfery.</p>\n<p><strong>Krok 4 - ruchy izostatyczne po deglacjacji:</strong><br>Po ustąpieniu lądolodu odciążona litosfera zaczęła się sprężyście podnosić (tzw. <strong>izostazja postglacjalna / odbicie izostatyczne</strong>). Siła tego odbicia jest proporcjonalna do wcześniejszego obciążenia - czyli do grubości lodu.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Centralna Skandynawia (Zatoka Botnicka) - największe obciążenie → <strong>największe podniesienie</strong> (ponad 800 m łącznie, proces nadal trwa ~8 mm/rok). Obrzeża Skandynawii - cieńszy lądolód → mniejszy nacisk → <strong>mniejsze podniesienie</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnych wyjaśnień</h4>\n<p>Można sprawdzić rozumowanie, odrzucając fałszywe zależności:</p>\n<ul><li>Czy podnoszenie zależy od <strong>zasięgu</strong> lądolodu? Nie - zasięg wyznacza tylko, gdzie lądolód sięgał, a nie jak grubi był. Moreny czołowe w Polsce powstawały przy stosunkowo cienkiej pokrywie.</li><li>Czy zależy od <strong>odległości od oceanu / czynników klimatycznych obecnych</strong>? Nie - dzisiejszy klimat nie steruje ruchami izostatycznymi sprzed tysięcy lat.</li><li>Jedyna zmienna korelująca z wzorcem podniesienia to <strong>grubość dawnej pokrywy lodowej</strong> → potwierdzenie toku rozumowania ze Sposobu 1.</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjaśnienie zróżnicowania podnoszenia się Skandynawii, zawierające OBA elementy:<br>1. wskazanie, że <strong>grubość pokrywy lodowej była zróżnicowana</strong> (największa w centrum Skandynawii),<br>2. wyjaśnienie mechanizmu: <strong>większy nacisk → większe ugięcie skorupy → silniejsze ruchy izostatyczne → większe podniesienie</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niepełną (np. tylko &quot;bo lądolód był grubszy&quot; bez powiązania z naciskiem i izostatycznym odbiciem), błędną lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>Odpowiedź musi zawierać słowo kluczowe w rodzaju: <em>&quot;nierównomierny nacisk&quot;</em> / <em>&quot;zróżnicowana grubość pokrywy&quot;</em> ORAZ <em>&quot;ruchy izostatyczne&quot;</em> / <em>&quot;odbicie izostatyczne&quot;</em> / <em>&quot;obciążenie skorupy&quot;</em>. Samo stwierdzenie &quot;centrum było grubsze&quot; bez mechanizmu NIE wystarczy.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Izostazja glacjalna</strong> - zjawisko ugięcia litosfery pod ciężarem lądolodu i jej sprężystego podnoszenia się po odciążeniu (deglacjacji). Mechanizm: litosfera &quot;pływa&quot; na plastycznej astenosferze; dodatkowy ciężar (lądolód) wciska ją w dół, usunięcie ciężaru → powolny powrót do równowagi izostatycznej. Proces zachodzi przez tysiące lat (opóźnienie wiskoelastyczne astenosfery).</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Zależność nacisk-ugięcie</strong>: Nacisk <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>P</mi><mo>&#x0003D;</mo><mi>&#x003C1;</mi><mo>&#x000B7;</mo><mi>g</mi><mo>&#x000B7;</mo><mi>h</mi></mrow></math>, gdzie <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>&#x003C1;</mi></mrow></math> - gęstość lodu (~917 kg/m³), <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>g</mi></mrow></math> - przyspieszenie ziemskie, <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>h</mi></mrow></math> - grubość lodu. W centrum Skandynawii <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>h</mi></mrow></math> dochodziło do ok. 3000 m → nacisk rzędu ~27 MPa. Na obrzeżach <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>h</mi></mrow></math> kilkaset metrów → nacisk kilkakrotnie mniejszy. Stąd proporcjonalne zróżnicowanie odbicia izostatycznego.</blockquote>\n<blockquote>🏔 <strong>Skala czasu</strong>: Ostatnie zlodowacenie (wistuliańskie/würmskie) - max ok. 20 000 lat temu (LGM). Deglacjacja Skandynawii zakończona ok. 10 000 lat temu. Podnoszenie nadal trwa (ok. 8 mm/rok w okolicach Zatoki Botnickiej) - litosfera jeszcze nie osiągnęła pełnej równowagi izostatycznej.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie mylić <strong>zasięgu</strong> lądolodu z <strong>grubością</strong> pokrywy lodowej. Zasięg wyznacza obszar, gdzie lód dotarł - ale na obrzeżach był cienki. To grubość decyduje o nacisku, nie sam zasięg.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Odpowiedź &quot;bo w centrum było więcej lodu&quot; to za mało - klucz CKE wymaga wyjaśnienia mechanizmu (nierównomierny nacisk → nierównomierne ugięcie → nierównomierne odbicie izostatyczne). Bez słowa &quot;nacisk&quot; lub &quot;obciążenie&quot; łatwo stracić punkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Ruchy izostatyczne to procesy <strong>endogeniczne</strong> (wewnętrzne - deformacja litosfery), a nie efekt erozji czy akumulacji. Nie nazywaj ich &quot;osiadaniem&quot; - to podnoszenie się (rebounding), a nie opadanie.</blockquote>"}]}