{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nUzupełnij tabelę. Wpisz obok opisów nazwy odpowiednich pasów krajobrazowych.\nOpis pasa krajobrazowego\nNazwa pasa\nkrajobrazowego\nDominuje tu krajobraz młodoglacjalny. Występują liczne wzniesienia\nmorenowe oraz ozy, kemy i drumliny. Bardziej płaskie tereny\npowstały jako pola sandrowe.\nTypową cechą krajobrazu są równinne, pozbawione wyraźnych\ndeniwelacji obszary. Doliny rzeczne są tu bardzo szerokie, rozległe,\na w ich dnach występują zabagnienia.\nTeren charakteryzuje się zróżnicowanymi wysokościami\nwzględnymi, choć nieprzekraczającymi kilkuset metrów. Budowa\ngeologiczna jest złożona; w podłożu występują skały różnych er\ngeologicznych. Duży udział w kształtowaniu rzeźby terenu mają\nprocesy krasowe, spotykamy tutaj też wąwozy lessowe.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n13.1.\n13.2.\n13.3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Polski i określa jej związek\nz budową geologiczną, wykazuje wpływ\norogenez i zlodowaceń na ukształtowanie\npowierzchni kraju.\nPoprawne odpowiedzi\npojezierzy\nnizin środkowopolskich\nwyżyn\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy w tabeli.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis pasa krajobrazowego | Nazwa pasa krajobrazowego |\n| Dominuje tu krajobraz młodoglacjalny. Występują liczne wzniesienia morenowe oraz ozy, kemy i drumliny. Bardzo płaskie tereny porozdzielane są dolinami rzecznymi. | **pojezierzy** |\n| Typową cechą krajobrazu są równinne powierzchnie pokryte glinami zwałowymi i utworami fluwioglacjalnymi z okresu plejstocenu, w wielu miejscach żyzne mady rzeczne, a w sąsiedztwie dolin rzecznych również wydmy. | **nizin środkowopolskich** |\n| Występują tu zróżnicowane wiekowo skały, w tym wapienie i piaskowce eoliczne. Budowa geologiczna jest bardzo skomplikowana, a powierzchnia zróżnicowana, w wyniku czego rzeźba terenu nawiązuje do podziemnych. Doły talerzy w katastrofach również formy krasowe. | **wyżyn** |\n\n## Sposób 1 - Rozpoznanie po cechach rzeźby i genezie form terenu\n\nPolska ma **pasowy układ rzeźby** - każdy pas ma inny wiek osadów i inny typ form terenu, wynikający z historii glacjalnej (zlodowaceń) i procesów późniejszych.\n\n**Wiersz 1 - pas pojezierzy:**\nKlucz to słowo **„młodoglacjalny\"** - oznacza rzeźbę ukształtowaną przez **ostatnie zlodowacenie** (wisła / würm, ok. 20 000-12 000 lat temu). Lód odszedł tu stosunkowo późno, więc formy są świeże i niezniszczone przez erozję:\n- **ozy** - wały piaskowo-żwirowe osadzone w tunelach lodowcowych\n- **kemy** - pagórki akumulacji lodowcowo-rzecznej\n- **drumliny** - owalne wzgórza uformowane pod czołem lądolodu\n- liczne **jeziora polodowcowe** (Mazury, Pojezierze Pomorskie, Suwalskie)\n\nCharakterystyczna zmienność: płaskie sandry i rynny jeziorowe przeplatają się z wyniesieniami moreny czołowej i dennej. **→ Pas pojezierzy.**\n\n**Wiersz 2 - pas nizin środkowopolskich:**\nRzeźba pochodzi ze **starszych zlodowaceń** (odra, san) - wielokrotna erozja i wygładzenie przez kolejne lądolody i rzeki zniszczyły świeże formy. Stąd:\n- **brak jezior** i brak wyraźnych moren\n- **gliny zwałowe** - materiał pozostawiony przez lądolód\n- **utwory fluwioglacjalne** - żwiry i piaski osadzone przez wody roztopowe\n- **mady** - żyzne gleby zalewowe w dolinach Wisły, Warty, Odry\n- **wydmy** - piaszczyste wały eoliczne na obrzeżach dolin\n\nKrajobraz nizinny, monotonny, lekko falisty. **→ Pas nizin środkowopolskich.**\n\n**Wiersz 3 - pas wyżyn:**\nTu lądolód w ogóle **nie dotarł** (lub dotarł tylko marginalnie) - skały są stare, różnowiekowe:\n- **wapienie jurajskie** (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska) → ostańce, skałki, jaskinie\n- **piaskowce, lessy** (Wyżyna Lubelska, Kielecka)\n- **formy krasowe**: leje krasowe, jaskinie, wywierzyska, doliny krasowe - rozwijają się wyłącznie w wapieniach i dolomitach\n\nRzeźba jest pochodną **budowy geologicznej podłoża** - tam gdzie są bardziej odporne skały, teren jest wyższy; opis mówi wprost: „rzeźba terenu nawiązuje do podziemnych [skał]\". **→ Pas wyżyn.**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez schemat pięciu pasów Polski (N → S)\n\nPasy krajobrazowe Polski ułożone są równoleżnikowo od północy ku południu. Numeracja i kolejność:\n\n| Nr | Pas | Cecha diagnostyczna |\n| 1 | Pobrzeży | nadmorski, klify, plaże, mierzeje |\n| 2 | **Pojezierzy** | młodoglacjalny, jeziora, moreny, ozy |\n| 3 | **Nizin środkowopolskich** | staroglacjalny, gliny, mady, wydmy |\n| 4 | **Wyżyn** | przedlodowcowy, skały starsze, kras |\n| 5 | Kotlin podkarpackich | obniżenia między wyżynami a górami |\n| 6 | Gór | Karpaty i Sudety |\n\nKażdy z trzech opisów pasuje do jednego pasa:\n- „młodoglacjalny, ozy, kemy, drumliny\" → pas nr 2 (pojezierzy) ✔\n- „gliny zwałowe, mady, wydmy, fluwioglacjalne\" → pas nr 3 (nizin środkowopolskich) ✔\n- „wapienie, formy krasowe, budowa geologiczna skomplikowana\" → pas nr 4 (wyżyn) ✔\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie **wszystkich trzech** wierszy w tabeli: *pojezierzy*, *nizin środkowopolskich*, *wyżyn*\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niekompletną (np. tylko 2 z 3 wierszy poprawnie), błędną lub brak odpowiedzi\n>\n> **Ważne:** Klucz CKE wymaga dokładnych nazw pasów. Akceptowane warianty:\n> - „pojezierzy\" / „pas pojezierzy\" ✔\n> - „nizin środkowopolskich\" / „pas nizin środkowopolskich\" ✔\n> - „wyżyn\" / „pas wyżyn\" ✔\n>\n> **Wykluczone (0 pkt za całe zadanie):** wszystko poza wymienionymi wyżej - np. „nizin\" (bez „środkowopolskich\"), „gór\", „kotlin\", „pobrzeży\", „podkarpacki\".\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🇵🇱 **Pas krajobrazowy pojezierzy** - rzeźba **młodoglacjalna** (ostatnie zlodowacenie bałtyckie, ok. 12 000 lat temu). Formy: moreny czołowe i denne, ozy (wały lodowcowo-rzeczne), kemy (pagórki), drumliny (owalne wzgórza podlodowcowe), rynny jeziorowe. Liczne jeziora polodowcowe - największe skupisko: Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Pomorskie.\n\n> 🇵🇱 **Pas nizin środkowopolskich** - rzeźba **staroglacjalna** (zlodowacenia odry i sanu, >200 000 lat temu). Formy zatarte przez wielokrotną erozję. Dominują gliny zwałowe i piaski fluwioglacjalne. Żyzne mady w dolinach rzek (Wisła, Warta, Odra). Wydmy na krawędziach dolin.\n\n> 🇵🇱 **Pas wyżyn** - obszar **przedlodowcowy** lub z epizodycznym zasięgiem lodu. Skały starsze (jura, kreda, dewon). **Formy krasowe** - wyłącznie na wapieniach: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (skałki, ostańce, jaskinie: Ojców, Wierzchowska), Wyżyna Lubelska (wąwozy lessowe). Rzeźba zależy od odporności skał na denudację.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna nazwa | Dlaczego to pomyłka |\n| **pobrzeży** (do wiersza 1) | Pobrzeża to pas nadmorski (klify, plaże, mierzeje, delta Wisły) - brak drumlinów i kemów |\n| **nizin** (do wiersza 2, bez „środkowopolskich\") | Niepełna nazwa - klucz CKE nie akceptuje skrótu; „nizin\" bez doprecyzowania nie identyfikuje jednoznacznie pasa |\n| **kotlin podkarpackich** (do wiersza 3) | Kotliny to obniżenia między wyżynami a Karpatami (Kotlina Sandomierska) - nie ma tam form krasowych na wapieniach jurajskich |\n| **gór** (do wiersza 3) | Góry (Tatry, Beskidy, Sudety) mają rzeźbę alpejską / tektoniczno-erozyjną, nie opisywaną tu rzeźbę krasową wyżyn |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - „nizin\" to za mało.** Wielu uczniów pisze „pas nizin\" zamiast „pas nizin środkowopolskich\". Klucz CKE oczekuje pełnej nazwy. Drugi pas z nizinami to też Kotliny Podkarpackie - stąd konieczność doprecyzowania.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - nie mylić „młodoglacjalny\" z „glacjalny\".** Pojezierza to rzeźba MŁODOGLACJALNA (ostatnie zlodowacenie). Niziny środkowopolskie też były zlodowacone, ale formy są zerodowane - dlatego brak tam jezior i świeżych moren. To kluczowe rozróżnienie między pasem 2 a pasem 3.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - formy krasowe = wyżyny, NIE góry.** Uczniowie często kojarzą jaskinie z Tatrami (jaskinia Mroźna, Smocza Jama). Jednak klasyczne polskie wyżyny z krasem to Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (jurajska) i Lubelska - to jest pas wyżyn, nie pas gór.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13.3. (0-1)
Uzupełnij tabelę. Wpisz obok opisów nazwy odpowiednich pasów krajobrazowych.
Opis pasa krajobrazowego
Nazwa pasa
krajobrazowego
Dominuje tu krajobraz młodoglacjalny. Występują liczne wzniesienia
morenowe oraz ozy, kemy i drumliny. Bardziej płaskie tereny
powstały jako pola sandrowe.
Typową cechą krajobrazu są równinne, pozbawione wyraźnych
deniwelacji obszary. Doliny rzeczne są tu bardzo szerokie, rozległe,
a w ich dnach występują zabagnienia.
Teren charakteryzuje się zróżnicowanymi wysokościami
względnymi, choć nieprzekraczającymi kilkuset metrów. Budowa
geologiczna jest złożona; w podłożu występują skały różnych er
geologicznych. Duży udział w kształtowaniu rzeźby terenu mają
procesy krasowe, spotykamy tutaj też wąwozy lessowe.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
13.1.
13.2.
13.3.
Maks. liczba pkt
1
1
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 13.3. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania
powierzchni Polski i określa jej związek
z budową geologiczną, wykazuje wpływ
orogenez i zlodowaceń na ukształtowanie
powierzchni kraju.
Poprawne odpowiedzi
pojezierzy
nizin środkowopolskich
wyżyn
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy w tabeli.
0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Opis pasa krajobrazowego | Nazwa pasa krajobrazowego |
| Dominuje tu krajobraz młodoglacjalny. Występują liczne wzniesienia morenowe oraz ozy, kemy i drumliny. Bardzo płaskie tereny porozdzielane są dolinami rzecznymi. | pojezierzy |
| Typową cechą krajobrazu są równinne powierzchnie pokryte glinami zwałowymi i utworami fluwioglacjalnymi z okresu plejstocenu, w wielu miejscach żyzne mady rzeczne, a w sąsiedztwie dolin rzecznych również wydmy. | nizin środkowopolskich |
| Występują tu zróżnicowane wiekowo skały, w tym wapienie i piaskowce eoliczne. Budowa geologiczna jest bardzo skomplikowana, a powierzchnia zróżnicowana, w wyniku czego rzeźba terenu nawiązuje do podziemnych. Doły talerzy w katastrofach również formy krasowe. | wyżyn |

\n

Sposób 1 - Rozpoznanie po cechach rzeźby i genezie form terenu

\n

Polska ma pasowy układ rzeźby - każdy pas ma inny wiek osadów i inny typ form terenu, wynikający z historii glacjalnej (zlodowaceń) i procesów późniejszych.

\n

Wiersz 1 - pas pojezierzy:
Klucz to słowo „młodoglacjalny" - oznacza rzeźbę ukształtowaną przez ostatnie zlodowacenie (wisła / würm, ok. 20 000-12 000 lat temu). Lód odszedł tu stosunkowo późno, więc formy są świeże i niezniszczone przez erozję:

\n\n

Charakterystyczna zmienność: płaskie sandry i rynny jeziorowe przeplatają się z wyniesieniami moreny czołowej i dennej. → Pas pojezierzy.

\n

Wiersz 2 - pas nizin środkowopolskich:
Rzeźba pochodzi ze starszych zlodowaceń (odra, san) - wielokrotna erozja i wygładzenie przez kolejne lądolody i rzeki zniszczyły świeże formy. Stąd:

\n\n

Krajobraz nizinny, monotonny, lekko falisty. → Pas nizin środkowopolskich.

\n

Wiersz 3 - pas wyżyn:
Tu lądolód w ogóle nie dotarł (lub dotarł tylko marginalnie) - skały są stare, różnowiekowe:

\n\n

Rzeźba jest pochodną budowy geologicznej podłoża - tam gdzie są bardziej odporne skały, teren jest wyższy; opis mówi wprost: „rzeźba terenu nawiązuje do podziemnych [skał]". → Pas wyżyn.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez schemat pięciu pasów Polski (N → S)

\n

Pasy krajobrazowe Polski ułożone są równoleżnikowo od północy ku południu. Numeracja i kolejność:

\n

| Nr | Pas | Cecha diagnostyczna |
| 1 | Pobrzeży | nadmorski, klify, plaże, mierzeje |
| 2 | Pojezierzy | młodoglacjalny, jeziora, moreny, ozy |
| 3 | Nizin środkowopolskich | staroglacjalny, gliny, mady, wydmy |
| 4 | Wyżyn | przedlodowcowy, skały starsze, kras |
| 5 | Kotlin podkarpackich | obniżenia między wyżynami a górami |
| 6 | Gór | Karpaty i Sudety |

\n

Każdy z trzech opisów pasuje do jednego pasa:

\n\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.3, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzupełnienie wszystkich trzech wierszy w tabeli: pojezierzy, nizin środkowopolskich, wyżyn
- 0 pkt - za odpowiedź niekompletną (np. tylko 2 z 3 wierszy poprawnie), błędną lub brak odpowiedzi

Ważne: Klucz CKE wymaga dokładnych nazw pasów. Akceptowane warianty:
- „pojezierzy" / „pas pojezierzy" ✔
- „nizin środkowopolskich" / „pas nizin środkowopolskich" ✔
- „wyżyn" / „pas wyżyn" ✔

Wykluczone (0 pkt za całe zadanie): wszystko poza wymienionymi wyżej - np. „nizin" (bez „środkowopolskich"), „gór", „kotlin", „pobrzeży", „podkarpacki".
\n

Wzory i referencje

\n
🇵🇱 Pas krajobrazowy pojezierzy - rzeźba młodoglacjalna (ostatnie zlodowacenie bałtyckie, ok. 12 000 lat temu). Formy: moreny czołowe i denne, ozy (wały lodowcowo-rzeczne), kemy (pagórki), drumliny (owalne wzgórza podlodowcowe), rynny jeziorowe. Liczne jeziora polodowcowe - największe skupisko: Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Pomorskie.
\n
🇵🇱 Pas nizin środkowopolskich - rzeźba staroglacjalna (zlodowacenia odry i sanu, >200 000 lat temu). Formy zatarte przez wielokrotną erozję. Dominują gliny zwałowe i piaski fluwioglacjalne. Żyzne mady w dolinach rzek (Wisła, Warta, Odra). Wydmy na krawędziach dolin.
\n
🇵🇱 Pas wyżyn - obszar przedlodowcowy lub z epizodycznym zasięgiem lodu. Skały starsze (jura, kreda, dewon). Formy krasowe - wyłącznie na wapieniach: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (skałki, ostańce, jaskinie: Ojców, Wierzchowska), Wyżyna Lubelska (wąwozy lessowe). Rzeźba zależy od odporności skał na denudację.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna nazwa | Dlaczego to pomyłka |
| pobrzeży (do wiersza 1) | Pobrzeża to pas nadmorski (klify, plaże, mierzeje, delta Wisły) - brak drumlinów i kemów |
| nizin (do wiersza 2, bez „środkowopolskich") | Niepełna nazwa - klucz CKE nie akceptuje skrótu; „nizin" bez doprecyzowania nie identyfikuje jednoznacznie pasa |
| kotlin podkarpackich (do wiersza 3) | Kotliny to obniżenia między wyżynami a Karpatami (Kotlina Sandomierska) - nie ma tam form krasowych na wapieniach jurajskich |
| gór (do wiersza 3) | Góry (Tatry, Beskidy, Sudety) mają rzeźbę alpejską / tektoniczno-erozyjną, nie opisywaną tu rzeźbę krasową wyżyn |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1 - „nizin" to za mało. Wielu uczniów pisze „pas nizin" zamiast „pas nizin środkowopolskich". Klucz CKE oczekuje pełnej nazwy. Drugi pas z nizinami to też Kotliny Podkarpackie - stąd konieczność doprecyzowania.
\n
⚠️ Uwaga 2 - nie mylić „młodoglacjalny" z „glacjalny". Pojezierza to rzeźba MŁODOGLACJALNA (ostatnie zlodowacenie). Niziny środkowopolskie też były zlodowacone, ale formy są zerodowane - dlatego brak tam jezior i świeżych moren. To kluczowe rozróżnienie między pasem 2 a pasem 3.
\n
⚠️ Uwaga 3 - formy krasowe = wyżyny, NIE góry. Uczniowie często kojarzą jaskinie z Tatrami (jaskinia Mroźna, Smocza Jama). Jednak klasyczne polskie wyżyny z krasem to Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (jurajska) i Lubelska - to jest pas wyżyn, nie pas gór.
"}]}