{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono przebieg w roku hydrologicznym (ustalony na podstawie\nwieloletnich obserwacji) średnich miesięcznych wartości składowych bilansu wodnego dla\nPolski.\nNa podstawie: L. Starkel, Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,\nlub F ‒ jeśli jest fałszywa.\nIm wyższa miesięczna suma opadów, tym większy miesięczny odpływ.\nP\nF\nNajwiększe parowanie jest w najcieplejszym miesiącu roku.\nP\nF\nMiesięczne sumy odpływów są większe w okresie wiosennego topnienia\nśniegu niż w pozostałej części roku.\nP\nF\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n10.5) Zdający charakteryzuje składowe\nbilansu wodnego Polski w roku\nhydrologicznym.\nPoprawne odpowiedzi\nF, P, P\nSchemat punktowania\n1 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Im wyższa miesięczna suma opadów, tym wyższy miesięczny odpływ. | **F** |\n| 2. Największe parowanie jest w najcieplejszych miesiącach. | **P** |\n| 3. Miesięczne sumy odpływu wody są wyższe w okresie wiosennego topnienia śniegu i lodu na obszarze Polski niż w pozostałej części roku. | **P** |\n\n## Sposób 1 - analiza wykresu składowych bilansu wodnego\n\n**Krok 1 - odczytaj układ krzywych z wykresu.**\n\nZ opisu wykresu wynika:\n- **Opad** - najwyższy w lipcu (VII), typowe letnie maksimum kontynentalne.\n- **Parowanie** - najwyższe w lipcu-sierpniu (VII-VIII), minimum w zimie.\n- **Odpływ** - najwyższy w marcu-kwietniu (III-IV), minimum latem.\n\n**Krok 2 - oceń stwierdzenie 1 (F).**\n\nStwierdzenie mówi, że wysoki opad → wysoki odpływ. Tymczasem z wykresu widać, że **szczyt opadów (VII) i szczyt odpływu (III-IV) NIE pokrywają się w czasie** - są przesunięte o kilka miesięcy.\n\nDlaczego? Mechanizm geograficzny:\n- **Latem** (VI-VIII): opady są duże, ale parowanie jest maksymalne (ciepło, rośliny aktywnie transpirują). Większość wody paruje lub jest wchłaniana przez glebę i roślinność, zanim trafi do rzek. Odpływ jest zatem niski mimo wysokich opadów.\n- **Wiosną** (III-IV): opady nie są największe, ale topniejący śnieg i lód gwałtownie uwalniają wodę zgromadzoną zimą. Parowanie jest jeszcze małe (niska temperatura). Efekt: ogromny odpływ rzeczny - **fala wezbraniowa roztopowa**.\n\n➡ Zależność opad → odpływ NIE jest prosta - pomiędzy nimi stoi parowanie i retencja śniegu. Stwierdzenie **FAŁSZYWE**.\n\n**Krok 3 - oceń stwierdzenie 2 (P).**\n\nParowanie (ewapotranspiracja) zależy przede wszystkim od **temperatury powietrza** i dostępności energii słonecznej. W Polsce:\n- VII-VIII: temperatury najwyższe (ok. 18-20°C), długi dzień, wysokie nasłonecznienie → **parowanie maksymalne**.\n- XII-I: temperatury ujemne → parowanie praktycznie zerowe (woda zamarznięta, brak transpiracji roślin).\n\nNajcieplejsze miesiące = najwyższe parowanie. Stwierdzenie **PRAWDZIWE**.\n\n**Krok 4 - oceń stwierdzenie 3 (P).**\n\nWykres wyraźnie pokazuje, że odpływ osiąga **maximum w marcu-kwietniu**. To efekt:\n1. Topnienia pokrywy śnieżnej (nagromadzonej przez IV-III miesiące zimy).\n2. Topnienia lodu na rzekach i zamarzniętych glebach (woda nie wsiąka w zamarznięte podłoże - spływa po powierzchni).\n3. Niskie parowanie wiosną (gleba zimna, roślinność dopiero się budzi) → więcej wody trafia do rzek.\n\nW pozostałej części roku odpływ jest wyraźnie niższy. Polska ma typowy **reżim śnieżno-deszczowy** z wiosennym maksimum. Stwierdzenie **PRAWDZIWE**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez bilans wodny\n\nBilans wodny zlewni:\n\n\\[ P = E + H \\pm \\Delta S \\]\n\ngdzie \\(P\\) - opad, \\(E\\) - parowanie, \\(H\\) - odpływ, \\(\\Delta S\\) - zmiana zasobów (retencja).\n\nZimą: \\(\\Delta S > 0\\) - woda zatrzymana w śniegu (retencja dodatnia). Odpływ niski mimo opadów.\nWiosną: \\(\\Delta S < 0\\) - zasoby śniegu uwalniane. Odpływ przewyższa bieżące opady.\nLatem: \\(E\\) duże → \\(H\\) małe mimo dużego \\(P\\).\n\nTo potwierdza: brak prostej relacji opad → odpływ (stwierdzenie 1 = **F**) oraz tłumaczy wiosenne maksimum odpływu (stwierdzenie 3 = **P**).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za wszystkie trzy poprawne odpowiedzi: **F, P, P** (bez wyjątku - trzeba trafić wszystkie trzy).\n> - **0 pkt** - jeśli choćby jedna z trzech odpowiedzi jest błędna lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga:** To zadanie jest \"wszystko albo nic\" - nie ma oceniania częściowego. Jeden błąd = 0 punktów.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Bilans wodny zlewni:**\n> \\[ P = E + H \\pm \\Delta S \\]\n> \\(P\\) - opad, \\(E\\) - ewapotranspiracja (parowanie), \\(H\\) - odpływ, \\(\\Delta S\\) - retencja. W Polsce zimą \\(\\Delta S > 0\\) (śnieg akumuluje wodę), wiosną \\(\\Delta S < 0\\) (uwalnianie zasobów śnieżnych).\n\n> 🌊 **Reżim rzek - typ śnieżno-deszczowy (Wisła, Odra, Warta):** maximum przepływu wiosną (III-IV) z roztopów; wtórne maximum letnie (VII) z opadów konwekcyjnych; minimum odpływu późnym latem i jesienią.\n\n> 🌡️ **Ewapotranspiracja potencjalna** zależy od temperatury i nasłonecznienia. W Polsce: lato (VII-VIII) ≈ 70-90 mm/miesiąc, zima (XII-I) < 5 mm/miesiąc - różnica ponad 15-krotna.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi (warianty błędne) są mylące\n\n| Stwierdzenie | Intuicja ucznia (błędna) | Dlaczego to pułapka |\n| 1 (F) | \"Więcej deszczu = więcej wody w rzekach\" | Ignoruje parowanie (letnie max) i retencję śniegu; korelacja pozorna |\n| 3 (P) | Uczeń może myśleć, że odpływ jest zawsze proporcjonalny do bieżących opadów | Nie uwzględnia roli roztopów - wiosna ma wyższy odpływ NIE dzięki opadom, lecz dzięki topnieniu śniegu |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie opadów z odpływem:** Uczeń zakłada, że skoro lipiec ma najwięcej deszczu, to też wtedy rzeki są najbardziej pełne. Błąd - latem parowanie \"zjada\" wodę; rzeki polskie mają wiosenne maximum.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - rok hydrologiczny ≠ rok kalendarzowy:** Polski rok hydrologiczny zaczyna się 1 listopada. Wykres może zaczynać się od XI, nie od I - uważaj na odczyt miesięcy.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - ocenianie częściowe:** To zadanie punktuje się TYLKO za komplet trzech poprawnych odpowiedzi. Jeśli masz wątpliwości co do jednej - przemyśl ponownie całość, bo 2/3 = 0 punktów.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
Na wykresie przedstawiono przebieg w roku hydrologicznym (ustalony na podstawie
wieloletnich obserwacji) średnich miesięcznych wartości składowych bilansu wodnego dla
Polski.
Na podstawie: L. Starkel, Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.
Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,
lub F ‒ jeśli jest fałszywa.
Im wyższa miesięczna suma opadów, tym większy miesięczny odpływ.
P
F
Największe parowanie jest w najcieplejszym miesiącu roku.
P
F
Miesięczne sumy odpływów są większe w okresie wiosennego topnienia
śniegu niż w pozostałej części roku.
P
F
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
10.5) Zdający charakteryzuje składowe
bilansu wodnego Polski w roku
hydrologicznym.
Poprawne odpowiedzi
F, P, P
Schemat punktowania
1 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.
0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. Im wyższa miesięczna suma opadów, tym wyższy miesięczny odpływ. | F |
| 2. Największe parowanie jest w najcieplejszych miesiącach. | P |
| 3. Miesięczne sumy odpływu wody są wyższe w okresie wiosennego topnienia śniegu i lodu na obszarze Polski niż w pozostałej części roku. | P |

\n

Sposób 1 - analiza wykresu składowych bilansu wodnego

\n

Krok 1 - odczytaj układ krzywych z wykresu.

\n

Z opisu wykresu wynika:

\n\n

Krok 2 - oceń stwierdzenie 1 (F).

\n

Stwierdzenie mówi, że wysoki opad → wysoki odpływ. Tymczasem z wykresu widać, że szczyt opadów (VII) i szczyt odpływu (III-IV) NIE pokrywają się w czasie - są przesunięte o kilka miesięcy.

\n

Dlaczego? Mechanizm geograficzny:

\n\n

➡ Zależność opad → odpływ NIE jest prosta - pomiędzy nimi stoi parowanie i retencja śniegu. Stwierdzenie FAŁSZYWE.

\n

Krok 3 - oceń stwierdzenie 2 (P).

\n

Parowanie (ewapotranspiracja) zależy przede wszystkim od temperatury powietrza i dostępności energii słonecznej. W Polsce:

\n\n

Najcieplejsze miesiące = najwyższe parowanie. Stwierdzenie PRAWDZIWE.

\n

Krok 4 - oceń stwierdzenie 3 (P).

\n

Wykres wyraźnie pokazuje, że odpływ osiąga maximum w marcu-kwietniu. To efekt:

\n
  1. Topnienia pokrywy śnieżnej (nagromadzonej przez IV-III miesiące zimy).
  2. Topnienia lodu na rzekach i zamarzniętych glebach (woda nie wsiąka w zamarznięte podłoże - spływa po powierzchni).
  3. Niskie parowanie wiosną (gleba zimna, roślinność dopiero się budzi) → więcej wody trafia do rzek.
\n

W pozostałej części roku odpływ jest wyraźnie niższy. Polska ma typowy reżim śnieżno-deszczowy z wiosennym maksimum. Stwierdzenie PRAWDZIWE.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez bilans wodny

\n

Bilans wodny zlewni:

\n
P=E+H±ΔS
\n

gdzie P - opad, E - parowanie, H - odpływ, ΔS - zmiana zasobów (retencja).

\n

Zimą: ΔS>0 - woda zatrzymana w śniegu (retencja dodatnia). Odpływ niski mimo opadów.
Wiosną: ΔS<0 - zasoby śniegu uwalniane. Odpływ przewyższa bieżące opady.
Latem: E duże → H małe mimo dużego P.

\n

To potwierdza: brak prostej relacji opad → odpływ (stwierdzenie 1 = F) oraz tłumaczy wiosenne maksimum odpływu (stwierdzenie 3 = P).

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):
- 1 pkt - za wszystkie trzy poprawne odpowiedzi: F, P, P (bez wyjątku - trzeba trafić wszystkie trzy).
- 0 pkt - jeśli choćby jedna z trzech odpowiedzi jest błędna lub brak odpowiedzi.

Uwaga: To zadanie jest "wszystko albo nic" - nie ma oceniania częściowego. Jeden błąd = 0 punktów.
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Bilans wodny zlewni:
P=E+H±ΔS
P - opad, E - ewapotranspiracja (parowanie), H - odpływ, ΔS - retencja. W Polsce zimą ΔS>0 (śnieg akumuluje wodę), wiosną ΔS<0 (uwalnianie zasobów śnieżnych).
\n
🌊 Reżim rzek - typ śnieżno-deszczowy (Wisła, Odra, Warta): maximum przepływu wiosną (III-IV) z roztopów; wtórne maximum letnie (VII) z opadów konwekcyjnych; minimum odpływu późnym latem i jesienią.
\n
🌡️ Ewapotranspiracja potencjalna zależy od temperatury i nasłonecznienia. W Polsce: lato (VII-VIII) ≈ 70-90 mm/miesiąc, zima (XII-I) < 5 mm/miesiąc - różnica ponad 15-krotna.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi (warianty błędne) są mylące

\n

| Stwierdzenie | Intuicja ucznia (błędna) | Dlaczego to pułapka |
| 1 (F) | "Więcej deszczu = więcej wody w rzekach" | Ignoruje parowanie (letnie max) i retencję śniegu; korelacja pozorna |
| 3 (P) | Uczeń może myśleć, że odpływ jest zawsze proporcjonalny do bieżących opadów | Nie uwzględnia roli roztopów - wiosna ma wyższy odpływ NIE dzięki opadom, lecz dzięki topnieniu śniegu |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - mylenie opadów z odpływem: Uczeń zakłada, że skoro lipiec ma najwięcej deszczu, to też wtedy rzeki są najbardziej pełne. Błąd - latem parowanie "zjada" wodę; rzeki polskie mają wiosenne maximum.
\n
⚠️ Pułapka 2 - rok hydrologiczny ≠ rok kalendarzowy: Polski rok hydrologiczny zaczyna się 1 listopada. Wykres może zaczynać się od XI, nie od I - uważaj na odczyt miesięcy.
\n
⚠️ Pułapka 3 - ocenianie częściowe: To zadanie punktuje się TYLKO za komplet trzech poprawnych odpowiedzi. Jeśli masz wątpliwości co do jednej - przemyśl ponownie całość, bo 2/3 = 0 punktów.
"}]}