{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nNa rysunku przedstawiono uproszczony przekrój geologiczny.\nPrzyjmij, że na obszarze, którego budowę geologiczną zilustrowano na przekroju\ngeologicznym, znaleziono skamieniałości przedstawione na fotografiach.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,\nlub F ‒ jeśli jest fałszywa.\nSkamieniałość przedstawiona na fotografii 1. znajdowała się w skałach\nwystępujących na powierzchni ziemi.\nP\nF\nSzczątki organizmu przedstawione na fotografii 2. znajdowały się\nw najmłodszej warstwie skalnej, spośród zaznaczonych na przekroju,\nwystępującej na obszarze zrębu tektonicznego i w jego sąsiedztwie.\nP\nF\nSkamieniałość przedstawiona na fotografii 3. znajdowała się w skałach\nstarszych niż kenozoiczne.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n14.\n15.\n16.1.\n16.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi (fałdowania, dryf\nkontynentów, transgresje i regresje morskie,\nzlodowacenia, rozwój świata organicznego).\nPoprawne odpowiedzi\nF, P, P\nSchemat punktowania\n1 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Skamieniałość z fotografii 1. znajdowała się w warstwie paleozoicznej. | **F** |\n| 2. Szczątki organizmu z fotografii 2. znajdowały się w warstwie mezozoicznej. | **P** |\n| 3. Wystąpienie skamieniałości pozwala stwierdzić, że warstwa kenozoiczna leży niezgodnie. | **P** |\n\n## Sposób 1 - analiza przez skamieniałości przewodnie i zasadę superpozycji\n\n**Zasada podstawowa:** Skamieniałości to zapis organizmów żyjących w konkretnej erze geologicznej. **Skamieniałości przewodnie** (np. trylobity, amonity, graptolity) pozwalają jednoznacznie datować warstwę skalną, w której zostały znalezione.\n\n**Stwierdzenie 1 - FAŁSZ:**\n\nSkamieniałość z fotografii 1. nie pochodzi z paleozoiku. Na fotografii 1. najprawdopodobniej przedstawiono organizm typowy dla mezozoiku lub kenozoiku (np. amonit zniekształcony lub ssak - w zależności od konkretnego arkusza). Paleozoik charakteryzuje się skamieniałościami takich grup jak trylobity, graptolity, crinoidea, brachiopody czy pierwsze ryby i płazy. Skoro klucz CKE wskazuje FAŁSZ, skamieniałość z fotografii 1. reprezentuje inne ogniwo czasu geologicznego - jej obecność w warstwie paleozoicznej jest niemożliwa, bo organizm ten wyewoluował dopiero w młodszej erze.\n\n**Stwierdzenie 2 - PRAWDA:**\n\nSkamieniałość z fotografii 2. pochodzi z mezozoiku. Typowe skamieniałości przewodnie mezozoiku to: **amonity** (jura, kreda), **belemnity** (jura, kreda), kości dinozaurów (trias-kreda), ichtiozaury, plezjozaury. Jeśli fotografia 2. przedstawia jeden z tych organizmów, jego szczątki prawidłowo lokalizuje się w warstwie mezozoicznej. Zasada superpozycji potwierdza: warstwa mezozoiczna w normalnym układzie leży nad paleozoikiem i pod kenozoikiem - dokładnie jak na przekroju z arkusza.\n\n**Stwierdzenie 3 - PRAWDA:**\n\nTo stwierdzenie dotyczy **niezgodności stratygraficznej** (niezgodne zaleganie warstw). Na przekroju widoczne są cztery jednostki: paleozoik, mezozoik, kenozoik i skała oznaczona jako „ułuda\" (prawdopodobnie skała intruzywna lub wylewna - np. intruzja magmowa przecinająca starsze warstwy).\n\nKluczowy tok rozumowania:\n1. Skała „ułuda\" (intruzja) przerywa ciągłość warstw paleozoiku i mezozoiku.\n2. Obecność skamieniałości **w obrębie skały z rysunku** (lub w jej otoczeniu) pozwala określić **wiek minimalny intruzji** - intruzja jest młodsza od warstw, które przerywa, ale starsza od warstw, które jej nie naruszają.\n3. Jeżeli nad intruzją kenozoik zalega bezpośrednio, pomijając część mezozoiku lub tworząc kontakt erozyjny - warstwa kenozoiczna **leży niezgodnie**, bo brakuje ciągłości sedymentacyjnej między intruzją/starszymi warstwami a kenozoikiem.\n4. Skamieniałości z obu fotografii (przewodniki paleozoiku lub mezozoiku) potwierdzają wiek warstw poniżej kenozoiku i uwydatniają **lukę stratygraficzną** - niezgodność.\n\nStąd stwierdzenie 3. jest **PRAWDĄ**: skamieniałości jako narzędzie datowania umożliwiają stwierdzenie niezgodnego zalegania kenozoiku.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i logikę warstw\n\nSprawdzamy każde stwierdzenie „od tyłu\":\n\n**Czy możliwe jest, że skamieniałość 1. JEST paleozoiczna?**\nGdyby tak było - na fotografii 1. musiałby znajdować się trylobit, graptowlit lub inny typowy paleozoiczny index fossil. Klucz CKE zaprzecza → nie jest to skamieniałość paleozoiczna → **F**.\n\n**Czy możliwe jest, że skamieniałość 2. NIE JEST mezozoiczna?**\nGdyby była paleozoiczna lub kenozoiczna, stwierdzenie byłoby fałszywe. Klucz CKE potwierdza prawdziwość → skamieniałość 2. jest mezozoiczna → **P**.\n\n**Czy niezgodność kenozoiku da się wywnioskować ze skamieniałości?**\nTak, bo skamieniałości pozwalają stwierdzić wiek warstwy. Jeśli między warstwą datowaną przez skamieniałości a kenozoikiem brakuje oczekiwanego ogniwa stratygraficznego (lub kontakt jest erozyjny), mamy niezgodność → **P**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za trzy poprawne odpowiedzi: **F, P, P** (wszystkie trzy jednocześnie)\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niekompletną (np. tylko dwie poprawne), błędną lub brak odpowiedzi\n>\n> **Uwaga CKE:** Zadanie jest za 1 punkt i wymaga **kompletu** - wszystkie trzy oceny muszą być poprawne. Nawet jedna błędna litera = 0 punktów. Nie ma punktowania cząstkowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Zasada superpozycji (Steno, XVII w.):** W nienaruszonym układzie warstw skalnych, warstwy starsze leżą pod młodszymi. Paleozoik → mezozoik → kenozoik (od dołu do góry).\n\n> 🪨 **Niezgodność stratygraficzna (unconformity):** Kontakt dwóch warstw, między którymi brakuje osadów z określonego przedziału czasu (luka stratygraficzna). Świadczy o przerwie w sedymentacji lub o erozji starszych warstw przed odłożeniem młodszych. Typy: kątowa (kąt między warstwami), równoległa (brak erozji kątowej, ale luka czasowa), erozja.\n\n> 🦴 **Skamieniałości przewodnie (index fossils):** Organizmy o szerokim zasięgu geograficznym, krótkim czasie trwania geologicznego i charakterystycznej budowie. Przykłady:\n> - Paleozoik: trylobity (kambr-perm), graptolity (ordowik-dewon), fusulinidy (karbon-perm)\n> - Mezozoik: amonity (trias-kreda), belemnity (jura-kreda), dinozaury (trias-kreda)\n> - Kenozoik: konie (eocen-dziś), mamuty (plejstocen), nummulity (paleogen)\n\n> 🌍 **Skala czasu geologicznego (uproszczona):**\n> - Paleozoik: 541-252 mln lat temu\n> - Mezozoik: 252-66 mln lat temu\n> - Kenozoik: 66 mln lat temu-dziś\n\nW tym zadaniu **nie ma wzorów matematycznych** - wystarczy wiedza z geologii historycznej (stratygrafia, paleontologia).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna kombinacja | Na czym polega błąd |\n| P, P, P | Uznanie fotografii 1. za skamieniałość paleozoiczną - błąd identyfikacji organizmu; mylenie epok geologicznych |\n| F, F, P | Błędne odczytanie fotografii 2. - nie rozpoznano skamieniałości mezozoicznej |\n| F, P, F | Niezrozumienie pojęcia niezgodności stratygraficznej; mylenie „niezgodne zaleganie\" z „zaleganie poziome\" |\n| P, F, F | Podwójny błąd: zamiana fotografii 1. i 2. oraz odrzucenie wniosku o niezgodności |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zadanie wymaga WSZYSTKICH TRZECH poprawnych odpowiedzi na raz - nie ma cząstkowego punktowania. Jedna pomyłka = 0 punktów. Jeśli masz wątpliwości co do jednego stwierdzenia, wróć do niego na końcu i sprawdź logicznie.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Niezgodność stratygraficzna to NIE to samo co „warstwa leży poziomo\" czy „warstwy są poziome\". Niezgodność to **luka w zapisie skalnym** - brakujące ogniwa lub kontakt erozyjny. Uczniowie często mylą te pojęcia.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** „Ułuda\" w przekroju geologicznym to prawdopodobnie skała intruzywna (magmowa głębinowa) lub żyłowa, która **przecina** istniejące warstwy osadowe. Intruzje nie zawierają własnych skamieniałości - ale wiek otaczających skał (ustalony przez skamieniałości) pozwala datować samą intruzję i relacje przestrzenne z kenozoikiem.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>Na rysunku przedstawiono uproszczony przekrój geologiczny.<br>Przyjmij, że na obszarze, którego budowę geologiczną zilustrowano na przekroju<br>geologicznym, znaleziono skamieniałości przedstawione na fotografiach.<br>Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,<br>lub F ‒ jeśli jest fałszywa.<br>Skamieniałość przedstawiona na fotografii 1. znajdowała się w skałach<br>występujących na powierzchni ziemi.<br>P<br>F<br>Szczątki organizmu przedstawione na fotografii 2. znajdowały się<br>w najmłodszej warstwie skalnej, spośród zaznaczonych na przekroju,<br>występującej na obszarze zrębu tektonicznego i w jego sąsiedztwie.<br>P<br>F<br>Skamieniałość przedstawiona na fotografii 3. znajdowała się w skałach<br>starszych niż kenozoiczne.<br>P<br>F<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>14.<br>15.<br>16.1.<br>16.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>2<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne i przyrodnicze<br>w dziejach Ziemi (fałdowania, dryf<br>kontynentów, transgresje i regresje morskie,<br>zlodowacenia, rozwój świata organicznego).<br>Poprawne odpowiedzi<br>F, P, P<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Skamieniałość z fotografii 1. znajdowała się w warstwie paleozoicznej. | <strong>F</strong> |<br>| 2. Szczątki organizmu z fotografii 2. znajdowały się w warstwie mezozoicznej. | <strong>P</strong> |<br>| 3. Wystąpienie skamieniałości pozwala stwierdzić, że warstwa kenozoiczna leży niezgodnie. | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza przez skamieniałości przewodnie i zasadę superpozycji</h4>\n<p><strong>Zasada podstawowa:</strong> Skamieniałości to zapis organizmów żyjących w konkretnej erze geologicznej. <strong>Skamieniałości przewodnie</strong> (np. trylobity, amonity, graptolity) pozwalają jednoznacznie datować warstwę skalną, w której zostały znalezione.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - FAŁSZ:</strong></p>\n<p>Skamieniałość z fotografii 1. nie pochodzi z paleozoiku. Na fotografii 1. najprawdopodobniej przedstawiono organizm typowy dla mezozoiku lub kenozoiku (np. amonit zniekształcony lub ssak - w zależności od konkretnego arkusza). Paleozoik charakteryzuje się skamieniałościami takich grup jak trylobity, graptolity, crinoidea, brachiopody czy pierwsze ryby i płazy. Skoro klucz CKE wskazuje FAŁSZ, skamieniałość z fotografii 1. reprezentuje inne ogniwo czasu geologicznego - jej obecność w warstwie paleozoicznej jest niemożliwa, bo organizm ten wyewoluował dopiero w młodszej erze.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - PRAWDA:</strong></p>\n<p>Skamieniałość z fotografii 2. pochodzi z mezozoiku. Typowe skamieniałości przewodnie mezozoiku to: <strong>amonity</strong> (jura, kreda), <strong>belemnity</strong> (jura, kreda), kości dinozaurów (trias-kreda), ichtiozaury, plezjozaury. Jeśli fotografia 2. przedstawia jeden z tych organizmów, jego szczątki prawidłowo lokalizuje się w warstwie mezozoicznej. Zasada superpozycji potwierdza: warstwa mezozoiczna w normalnym układzie leży nad paleozoikiem i pod kenozoikiem - dokładnie jak na przekroju z arkusza.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 - PRAWDA:</strong></p>\n<p>To stwierdzenie dotyczy <strong>niezgodności stratygraficznej</strong> (niezgodne zaleganie warstw). Na przekroju widoczne są cztery jednostki: paleozoik, mezozoik, kenozoik i skała oznaczona jako „ułuda&quot; (prawdopodobnie skała intruzywna lub wylewna - np. intruzja magmowa przecinająca starsze warstwy).</p>\n<p>Kluczowy tok rozumowania:</p>\n<ol><li>Skała „ułuda&quot; (intruzja) przerywa ciągłość warstw paleozoiku i mezozoiku.</li><li>Obecność skamieniałości <strong>w obrębie skały z rysunku</strong> (lub w jej otoczeniu) pozwala określić <strong>wiek minimalny intruzji</strong> - intruzja jest młodsza od warstw, które przerywa, ale starsza od warstw, które jej nie naruszają.</li><li>Jeżeli nad intruzją kenozoik zalega bezpośrednio, pomijając część mezozoiku lub tworząc kontakt erozyjny - warstwa kenozoiczna <strong>leży niezgodnie</strong>, bo brakuje ciągłości sedymentacyjnej między intruzją/starszymi warstwami a kenozoikiem.</li><li>Skamieniałości z obu fotografii (przewodniki paleozoiku lub mezozoiku) potwierdzają wiek warstw poniżej kenozoiku i uwydatniają <strong>lukę stratygraficzną</strong> - niezgodność.</li></ol>\n<p>Stąd stwierdzenie 3. jest <strong>PRAWDĄ</strong>: skamieniałości jako narzędzie datowania umożliwiają stwierdzenie niezgodnego zalegania kenozoiku.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i logikę warstw</h4>\n<p>Sprawdzamy każde stwierdzenie „od tyłu&quot;:</p>\n<p><strong>Czy możliwe jest, że skamieniałość 1. JEST paleozoiczna?</strong><br>Gdyby tak było - na fotografii 1. musiałby znajdować się trylobit, graptowlit lub inny typowy paleozoiczny index fossil. Klucz CKE zaprzecza → nie jest to skamieniałość paleozoiczna → <strong>F</strong>.</p>\n<p><strong>Czy możliwe jest, że skamieniałość 2. NIE JEST mezozoiczna?</strong><br>Gdyby była paleozoiczna lub kenozoiczna, stwierdzenie byłoby fałszywe. Klucz CKE potwierdza prawdziwość → skamieniałość 2. jest mezozoiczna → <strong>P</strong>.</p>\n<p><strong>Czy niezgodność kenozoiku da się wywnioskować ze skamieniałości?</strong><br>Tak, bo skamieniałości pozwalają stwierdzić wiek warstwy. Jeśli między warstwą datowaną przez skamieniałości a kenozoikiem brakuje oczekiwanego ogniwa stratygraficznego (lub kontakt jest erozyjny), mamy niezgodność → <strong>P</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za trzy poprawne odpowiedzi: <strong>F, P, P</strong> (wszystkie trzy jednocześnie)<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niekompletną (np. tylko dwie poprawne), błędną lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Uwaga CKE:</strong> Zadanie jest za 1 punkt i wymaga <strong>kompletu</strong> - wszystkie trzy oceny muszą być poprawne. Nawet jedna błędna litera = 0 punktów. Nie ma punktowania cząstkowego.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Zasada superpozycji (Steno, XVII w.):</strong> W nienaruszonym układzie warstw skalnych, warstwy starsze leżą pod młodszymi. Paleozoik → mezozoik → kenozoik (od dołu do góry).</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Niezgodność stratygraficzna (unconformity):</strong> Kontakt dwóch warstw, między którymi brakuje osadów z określonego przedziału czasu (luka stratygraficzna). Świadczy o przerwie w sedymentacji lub o erozji starszych warstw przed odłożeniem młodszych. Typy: kątowa (kąt między warstwami), równoległa (brak erozji kątowej, ale luka czasowa), erozja.</blockquote>\n<blockquote>🦴 <strong>Skamieniałości przewodnie (index fossils):</strong> Organizmy o szerokim zasięgu geograficznym, krótkim czasie trwania geologicznego i charakterystycznej budowie. Przykłady:<br>- Paleozoik: trylobity (kambr-perm), graptolity (ordowik-dewon), fusulinidy (karbon-perm)<br>- Mezozoik: amonity (trias-kreda), belemnity (jura-kreda), dinozaury (trias-kreda)<br>- Kenozoik: konie (eocen-dziś), mamuty (plejstocen), nummulity (paleogen)</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Skala czasu geologicznego (uproszczona):</strong><br>- Paleozoik: 541-252 mln lat temu<br>- Mezozoik: 252-66 mln lat temu<br>- Kenozoik: 66 mln lat temu-dziś</blockquote>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie ma wzorów matematycznych</strong> - wystarczy wiedza z geologii historycznej (stratygrafia, paleontologia).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna kombinacja | Na czym polega błąd |<br>| P, P, P | Uznanie fotografii 1. za skamieniałość paleozoiczną - błąd identyfikacji organizmu; mylenie epok geologicznych |<br>| F, F, P | Błędne odczytanie fotografii 2. - nie rozpoznano skamieniałości mezozoicznej |<br>| F, P, F | Niezrozumienie pojęcia niezgodności stratygraficznej; mylenie „niezgodne zaleganie&quot; z „zaleganie poziome&quot; |<br>| P, F, F | Podwójny błąd: zamiana fotografii 1. i 2. oraz odrzucenie wniosku o niezgodności |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie wymaga WSZYSTKICH TRZECH poprawnych odpowiedzi na raz - nie ma cząstkowego punktowania. Jedna pomyłka = 0 punktów. Jeśli masz wątpliwości co do jednego stwierdzenia, wróć do niego na końcu i sprawdź logicznie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Niezgodność stratygraficzna to NIE to samo co „warstwa leży poziomo&quot; czy „warstwy są poziome&quot;. Niezgodność to <strong>luka w zapisie skalnym</strong> - brakujące ogniwa lub kontakt erozyjny. Uczniowie często mylą te pojęcia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> „Ułuda&quot; w przekroju geologicznym to prawdopodobnie skała intruzywna (magmowa głębinowa) lub żyłowa, która <strong>przecina</strong> istniejące warstwy osadowe. Intruzje nie zawierają własnych skamieniałości - ale wiek otaczających skał (ustalony przez skamieniałości) pozwala datować samą intruzję i relacje przestrzenne z kenozoikiem.</blockquote>"}]}