{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono liczbę urodzeń żywych na 1000 kobiet według wieku matek\nw Polsce w latach 1990 i 2012.\nNa podstawie: Rocznik Demograficzny 2013, Warszawa 2013.\nPodaj dwie przyczyny zmian w urodzeniach dzieci przez kobiety w wieku 20-24 lat\nw roku 2012 w porównaniu z rokiem 1990.\n1\n2\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n23.\n24.\n25.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 25. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n11.1) Zdający charakteryzuje rozwój\ndemograficzny w wybranych okresach na\npodstawie danych statystycznych […].\nPrzykładowe odpowiedzi\n Wydłużenie okresu kształcenia się młodych ludzi i późniejsze podejmowanie decyzji\no posiadaniu potomstwa.\n Bezrobocie, którego natężenie jest szczególnie wysokie wśród młodych ludzi, utrudnia im\nusamodzielnienie się i założenie rodziny.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch poprawnych przyczyn.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Wydłużenie okresu kształcenia młodych ludzi → odkładanie decyzji o posiadaniu dzieci na późniejszy wiek.\n2. Wysokie bezrobocie wśród młodych → trudności z usamodzielnieniem się i założeniem rodziny.\n\n## Sposób 1 - odczyt wykresu + analiza demograficzna\n\n**Co widzimy na wykresie:**\nDla grupy wiekowej **20-24 lata** słupek roku **2012 jest wyraźnie niższy** niż słupek roku 1990 - liczba urodzeń żywych na 1000 kobiet w tej grupie drastycznie spadła. Jednocześnie słupki dla grupy **25-29** i **30-34** w 2012 r. są wyższe niż w 1990 r. - kobiety rodziły dzieci później, nie wcześniej.\n\n**Krok 1 - rozpoznaj typ zmiany:**\nTo nie jest ogólny spadek dzietności - to **przesunięcie wieku macierzyństwa** ku starszym grupom wiekowym. Zjawisko typowe dla krajów przechodzących z III do IV fazy przejścia demograficznego.\n\n**Krok 2 - poszukaj przyczyn dla grupy 20-24:**\n\n**Przyczyna 1 - edukacja:**\nPo 1990 r. w Polsce nastąpiła masowa ekspansja szkolnictwa wyższego. Udział kobiet studiujących wzrósł kilkakrotnie. Studia trwają do ok. 23-25 roku życia - kobieta w tym czasie **odkłada macierzyństwo**, bo:\n- jest na utrzymaniu rodziców lub ma nieregularne dochody,\n- chce najpierw ukończyć edukację i wejść na rynek pracy,\n- zmiana norm społecznych: najpierw dyplom, potem rodzina.\n\n**Przyczyna 2 - bezrobocie wśród młodych:**\nW Polsce po transformacji ustrojowej i w czasie kryzysów (2008-2012) bezrobocie w grupie 20-24 lata było kilkakrotnie wyższe niż średnia krajowa (niekiedy ponad 25%). Brak stabilnego zatrudnienia i dochodu → niemożność wynajęcia/kupna mieszkania → brak warunków do założenia rodziny i urodzenia dziecka.\n\n**Wynik:** Obie przyczyny działają razem - razem prowadzą do **przesunięcia macierzyństwa** z grupy 20-24 do grup 25-34.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst społeczno-ekonomiczny Polski po 1990 r.\n\nTransformacja ustrojowa 1989-1990 uruchomiła kilka procesów jednocześnie:\n\n| Czynnik | Skutek dla urodzin w gr. 20-24 |\n| Masowe otwarcie szkół wyższych (lata 90.) | Kobiety studiują, nie rodzą w tym czasie |\n| Wzrost bezrobocia strukturalnego | Brak środków na utrzymanie dziecka |\n| Drożejące mieszkania / kredyty hipoteczne | Para nie może usamodzielnić się finansowo |\n| Zmiana wzorców kulturowych (westernizacja) | Priorytet: kariera przed rodziną |\n| Dostęp do antykoncepcji | Możliwość świadomego planowania rodziny |\n\nKażda z powyższych to potencjalnie akceptowalna przyczyna - ale klucz CKE wskazuje **edukację** i **bezrobocie** jako przykładowe, co oznacza, że komisja akceptuje każde uzasadnienie logicznie powiązane ze zjawiskiem.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 25, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych przyczyn spadku liczby urodzeń wśród kobiet w wieku 20-24 lata w 2012 r. w porównaniu z 1990 r.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej przyczyny, odpowiedź błędną, ogólnikową lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „Dłuższy okres nauki / studia wyższe / wzrost scholaryzacji\" → ✅\n> - „Bezrobocie wśród młodych / trudności ze znalezieniem pracy / brak stabilności finansowej\" → ✅\n> - „Brak własnego mieszkania / koszty utrzymania / niskie zarobki\" → ✅ (jeśli logicznie powiązane z trudnościami finansowymi)\n> - „Zmiana modelu życia - priorytet kariery / odkładanie decyzji o rodzinie\" → ✅\n>\n> **Wykluczone / za 0 pkt:**\n> - Samo napisanie „zmieniły się wartości\" bez wyjaśnienia mechanizmu.\n> - „Kobiety nie chciały mieć dzieci\" - zbyt ogólnikowe, bez przyczyny.\n> - Jedna poprawna przyczyna zamiast wymaganych dwóch.\n\n⚠️ **KRYTYCZNA UWAGA:** To zadanie za 1 punkt, ale wymaga **dwóch** przyczyn jednocześnie - podanie tylko jednej daje **0 pkt**. Nie ma punktu cząstkowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Faza przejścia demograficznego (Notestein):** Polska ok. 2012 r. - faza IV/V. Urodzenia żywe na 1000 kobiet w gr. 20-24 lat drastycznie spadły (efekt masowej edukacji + bezrobocia strukturalnego po transformacji). Jednocześnie wzrosły urodzenia w gr. 25-34 lat → klasyczne **przesunięcie macierzyństwa** (*postponement of motherhood*).\n\n> 👶 **TFR (współczynnik dzietności):** W 1990 r. Polska TFR ≈ 2.0; w 2012 r. TFR ≈ 1.3 - poniżej progu zastępowalności 2.1. Wykres ilustruje jeden z mechanizmów tego spadku: kobiety w najważniejszej demograficznie grupie 20-24 przestały rodzić tak licznie jak poprzednio.\n\n> W tym zadaniu **nie stosujemy wzorów matematycznych** - wystarczy wiedza z demografii społeczno-ekonomicznej (faza przejścia demograficznego, przyczyny zmian płodności).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi mogłyby być błędne\n\n| Odpowiedź ucznia | Dlaczego niewystarczająca |\n| „Kobiety wolą pracować\" | Zbyt ogólnikowe - brak mechanizmu ekonomicznego; komisja oczekuje konkretnej przyczyny (np. bezrobocia lub edukacji) |\n| „Zmienił się styl życia\" | Ogólnik - nie wskazuje konkretnego czynnika demograficzno-ekonomicznego |\n| Tylko jedna przyczyna, np. „studia\" | Poprawna, ale za mało - zadanie wymaga DWÓCH przyczyn; skutek: 0 pkt |\n| „Mniej kobiet w tym wieku\" | Błąd - wykres pokazuje urodzenia na 1000 kobiet, więc różnica liczebności grupy jest już wyeliminowana |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Wykres pokazuje liczbę urodzeń **na 1000 kobiet** w danej grupie wiekowej - nie liczbę bezwzględną. Spadek słupka oznacza, że kobiety w tej grupie **rzadziej rodziły**, nie że było ich mniej. Nie pisz „bo było mniej kobiet w tym wieku\".\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Zadanie pyta wyłącznie o grupę **20-24 lata** - nie o ogólny spadek dzietności w Polsce. Twoje przyczyny muszą odnosić się do tej konkretnej grupy (dlaczego akurat młodsze kobiety przestały rodzić - nie starsze).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Za 1 punkt wymagane są **dwie** przyczyny - to jeden z częstszych błędów: uczeń pisze jedną rozbudowaną przyczynę i dostaje 0 pkt zamiast pisać dwie krótkie, ale kompletne.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 25. (0-1)<br>Na wykresie przedstawiono liczbę urodzeń żywych na 1000 kobiet według wieku matek<br>w Polsce w latach 1990 i 2012.<br>Na podstawie: Rocznik Demograficzny 2013, Warszawa 2013.<br>Podaj dwie przyczyny zmian w urodzeniach dzieci przez kobiety w wieku 20-24 lat<br>w roku 2012 w porównaniu z rokiem 1990.<br>1<br>2<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>23.<br>24.<br>25.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>2<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 25. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>11.1) Zdający charakteryzuje rozwój<br>demograficzny w wybranych okresach na<br>podstawie danych statystycznych […].<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Wydłużenie okresu kształcenia się młodych ludzi i późniejsze podejmowanie decyzji<br>o posiadaniu potomstwa.<br> Bezrobocie, którego natężenie jest szczególnie wysokie wśród młodych ludzi, utrudnia im<br>usamodzielnienie się i założenie rodziny.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie dwóch poprawnych przyczyn.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Wydłużenie okresu kształcenia młodych ludzi → odkładanie decyzji o posiadaniu dzieci na późniejszy wiek.</li><li>Wysokie bezrobocie wśród młodych → trudności z usamodzielnieniem się i założeniem rodziny.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - odczyt wykresu + analiza demograficzna</h4>\n<p><strong>Co widzimy na wykresie:</strong><br>Dla grupy wiekowej <strong>20-24 lata</strong> słupek roku <strong>2012 jest wyraźnie niższy</strong> niż słupek roku 1990 - liczba urodzeń żywych na 1000 kobiet w tej grupie drastycznie spadła. Jednocześnie słupki dla grupy <strong>25-29</strong> i <strong>30-34</strong> w 2012 r. są wyższe niż w 1990 r. - kobiety rodziły dzieci później, nie wcześniej.</p>\n<p><strong>Krok 1 - rozpoznaj typ zmiany:</strong><br>To nie jest ogólny spadek dzietności - to <strong>przesunięcie wieku macierzyństwa</strong> ku starszym grupom wiekowym. Zjawisko typowe dla krajów przechodzących z III do IV fazy przejścia demograficznego.</p>\n<p><strong>Krok 2 - poszukaj przyczyn dla grupy 20-24:</strong></p>\n<p><strong>Przyczyna 1 - edukacja:</strong><br>Po 1990 r. w Polsce nastąpiła masowa ekspansja szkolnictwa wyższego. Udział kobiet studiujących wzrósł kilkakrotnie. Studia trwają do ok. 23-25 roku życia - kobieta w tym czasie <strong>odkłada macierzyństwo</strong>, bo:</p>\n<ul><li>jest na utrzymaniu rodziców lub ma nieregularne dochody,</li><li>chce najpierw ukończyć edukację i wejść na rynek pracy,</li><li>zmiana norm społecznych: najpierw dyplom, potem rodzina.</li></ul>\n<p><strong>Przyczyna 2 - bezrobocie wśród młodych:</strong><br>W Polsce po transformacji ustrojowej i w czasie kryzysów (2008-2012) bezrobocie w grupie 20-24 lata było kilkakrotnie wyższe niż średnia krajowa (niekiedy ponad 25%). Brak stabilnego zatrudnienia i dochodu → niemożność wynajęcia/kupna mieszkania → brak warunków do założenia rodziny i urodzenia dziecka.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Obie przyczyny działają razem - razem prowadzą do <strong>przesunięcia macierzyństwa</strong> z grupy 20-24 do grup 25-34.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst społeczno-ekonomiczny Polski po 1990 r.</h4>\n<p>Transformacja ustrojowa 1989-1990 uruchomiła kilka procesów jednocześnie:</p>\n<p>| Czynnik | Skutek dla urodzin w gr. 20-24 |<br>| Masowe otwarcie szkół wyższych (lata 90.) | Kobiety studiują, nie rodzą w tym czasie |<br>| Wzrost bezrobocia strukturalnego | Brak środków na utrzymanie dziecka |<br>| Drożejące mieszkania / kredyty hipoteczne | Para nie może usamodzielnić się finansowo |<br>| Zmiana wzorców kulturowych (westernizacja) | Priorytet: kariera przed rodziną |<br>| Dostęp do antykoncepcji | Możliwość świadomego planowania rodziny |</p>\n<p>Każda z powyższych to potencjalnie akceptowalna przyczyna - ale klucz CKE wskazuje <strong>edukację</strong> i <strong>bezrobocie</strong> jako przykładowe, co oznacza, że komisja akceptuje każde uzasadnienie logicznie powiązane ze zjawiskiem.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 25, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych przyczyn spadku liczby urodzeń wśród kobiet w wieku 20-24 lata w 2012 r. w porównaniu z 1990 r.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej przyczyny, odpowiedź błędną, ogólnikową lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- „Dłuższy okres nauki / studia wyższe / wzrost scholaryzacji&quot; → ✅<br>- „Bezrobocie wśród młodych / trudności ze znalezieniem pracy / brak stabilności finansowej&quot; → ✅<br>- „Brak własnego mieszkania / koszty utrzymania / niskie zarobki&quot; → ✅ (jeśli logicznie powiązane z trudnościami finansowymi)<br>- „Zmiana modelu życia - priorytet kariery / odkładanie decyzji o rodzinie&quot; → ✅<br><br><strong>Wykluczone / za 0 pkt:</strong><br>- Samo napisanie „zmieniły się wartości&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu.<br>- „Kobiety nie chciały mieć dzieci&quot; - zbyt ogólnikowe, bez przyczyny.<br>- Jedna poprawna przyczyna zamiast wymaganych dwóch.</blockquote>\n<p>⚠️ <strong>KRYTYCZNA UWAGA:</strong> To zadanie za 1 punkt, ale wymaga <strong>dwóch</strong> przyczyn jednocześnie - podanie tylko jednej daje <strong>0 pkt</strong>. Nie ma punktu cząstkowego.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Faza przejścia demograficznego (Notestein):</strong> Polska ok. 2012 r. - faza IV/V. Urodzenia żywe na 1000 kobiet w gr. 20-24 lat drastycznie spadły (efekt masowej edukacji + bezrobocia strukturalnego po transformacji). Jednocześnie wzrosły urodzenia w gr. 25-34 lat → klasyczne <strong>przesunięcie macierzyństwa</strong> (<em>postponement of motherhood</em>).</blockquote>\n<blockquote>👶 <strong>TFR (współczynnik dzietności):</strong> W 1990 r. Polska TFR ≈ 2.0; w 2012 r. TFR ≈ 1.3 - poniżej progu zastępowalności 2.1. Wykres ilustruje jeden z mechanizmów tego spadku: kobiety w najważniejszej demograficznie grupie 20-24 przestały rodzić tak licznie jak poprzednio.</blockquote>\n<blockquote>W tym zadaniu <strong>nie stosujemy wzorów matematycznych</strong> - wystarczy wiedza z demografii społeczno-ekonomicznej (faza przejścia demograficznego, przyczyny zmian płodności).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi mogłyby być błędne</h4>\n<p>| Odpowiedź ucznia | Dlaczego niewystarczająca |<br>| „Kobiety wolą pracować&quot; | Zbyt ogólnikowe - brak mechanizmu ekonomicznego; komisja oczekuje konkretnej przyczyny (np. bezrobocia lub edukacji) |<br>| „Zmienił się styl życia&quot; | Ogólnik - nie wskazuje konkretnego czynnika demograficzno-ekonomicznego |<br>| Tylko jedna przyczyna, np. „studia&quot; | Poprawna, ale za mało - zadanie wymaga DWÓCH przyczyn; skutek: 0 pkt |<br>| „Mniej kobiet w tym wieku&quot; | Błąd - wykres pokazuje urodzenia na 1000 kobiet, więc różnica liczebności grupy jest już wyeliminowana |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Wykres pokazuje liczbę urodzeń <strong>na 1000 kobiet</strong> w danej grupie wiekowej - nie liczbę bezwzględną. Spadek słupka oznacza, że kobiety w tej grupie <strong>rzadziej rodziły</strong>, nie że było ich mniej. Nie pisz „bo było mniej kobiet w tym wieku&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Zadanie pyta wyłącznie o grupę <strong>20-24 lata</strong> - nie o ogólny spadek dzietności w Polsce. Twoje przyczyny muszą odnosić się do tej konkretnej grupy (dlaczego akurat młodsze kobiety przestały rodzić - nie starsze).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Za 1 punkt wymagane są <strong>dwie</strong> przyczyny - to jeden z częstszych błędów: uczeń pisze jedną rozbudowaną przyczynę i dostaje 0 pkt zamiast pisać dwie krótkie, ale kompletne.</blockquote>"}]}