{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nNa stoku Diablej Góry (pole A5) znajduje się forma rzeźby wytworzona w skałach\nwęglanowych.\nPodaj nazwę czynnika i procesu rzeźbotwórczego, które przyczyniły się do powstania tej\nformy.\nCzynnik rzeźbotwórczy Proces rzeźbotwórczy\nKopalnia „Olkusz”\n1,5 km\nZakłady Górniczo-Hutnicze „Bolesław”\n6 km\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.6) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia […] chemicznego (np. kras […])\noraz opisuje produkty i formy powstałe\nw wyniku tych procesów.\nPoprawne odpowiedzi\nCzynnik rzeźbotwórczy: woda z CO2\nProces rzeźbotwórczy: krasowienie\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie poprawnej nazwy czynnika i procesu rzeźbotwórczego.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Czynnik rzeźbotwórczy:** woda z CO₂ (woda zawierająca dwutlenek węgla)\n\n**Proces rzeźbotwórczy:** krasowienie\n\n## Sposób 1 - Rozpoznanie przez typ skały i środowisko\n\nNa Diablich Górach występują **skały wapienne** - to klucz do identyfikacji procesu.\n\n**Krok 1:** Skała to **wapień** (węglan wapnia, CaCO₃). Wapień jest podatny na jedno konkretne działanie zewnętrzne: **chemiczne rozpuszczanie** przez wodę.\n\n**Krok 2:** Czynnikiem rzeźbotwórczym jest **woda z CO₂** - woda opadowa wchłania z atmosfery i gleby dwutlenek węgla, tworząc słaby kwas węglowy (H₂CO₃). Ten kwas reaguje z wapieniem:\n\n\\[\n\\text{CaCO}_3 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2 \\rightarrow \\text{Ca(HCO}_3)_2\n\\]\n\nPowstający wodorowęglan wapnia jest dobrze rozpuszczalny w wodzie - skała dosłownie \"znika\", woda ją wynosi.\n\n**Krok 3:** Proces, w którym woda z CO₂ chemicznie rozpuszcza skały węglanowe (wapienie, dolomity), to **krasowienie** (kras / krasowacenie).\n\n**Efekt:** Na powierzchni wapiennych wzniesień (Diable Góry) tworzą się **formy krasowe** - żłobki, lejki krasowe, skałki wapienne o charakterystycznych wydrążeniach i rowkach.\n\n**Odpowiedź: czynnik - woda z CO₂; proces - krasowienie.**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację innych procesów\n\nCzy mogło to być inne działanie?\n\n- **Lodowiec** - tworzy doliny U, moreny, drumliny. Nie tworzy form charakterystycznych wyłącznie dla wapieni.\n- **Rzeka** - tworzy doliny V, meandry, delty. Nie tworzy żłobków krasowych na szczytach wzgórz.\n- **Wiatr** - tworzy wydmy, grzyby skalne w piaskowcach. W wapieniu dominuje kras.\n- **Mróz (wietrzenie mrozowe)** - rozsadza skałę, ale to proces **mechaniczny**, nie tworzący typowych form krasowych (lejów, żłobków, jaski).\n\n**Wniosek:** Jedyną kombinacją dla skał wapiennych, dającą formy charakterystyczne wyłącznie dla tego litotypu, jest **woda z CO₂ + krasowienie**. Żaden inny czynnik nie wytworzyłby form opisanych jako \"charakterystyczne dla obszarów wapiennych\".\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **obu** poprawnych elementów jednocześnie: czynnika (woda z CO₂) **oraz** procesu (krasowienie).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (tylko czynnik lub tylko proces), błędną lub brak odpowiedzi.\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n- Czynnik: **woda z CO₂** (akceptowane: \"woda zawierająca dwutlenek węgla\", \"kwaśna woda deszczowa z CO₂\"). Sama \"woda\" bez CO₂ to prawdopodobnie 0 punktów - klucz wymaga wskazania kwasowego charakteru czynnika.\n- Proces: **krasowienie** (akceptowane: \"kras\", \"krasowacenie\", \"proces krasowy\"). NIE wystarczy napisać \"erozja\" ani \"wietrzenie chemiczne\" bez wskazania, że chodzi o kras.\n\n> ⚠️ **Oboje muszą być poprawne - jeden element nie wystarczy!**\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Reakcja krasowania (wietrzenie chemiczne wapienia):**\n> \\[\n> \\text{CaCO}_3 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2 \\rightarrow \\text{Ca(HCO}_3)_2\n> \\]\n> Wapień reaguje z wodą nasyconą CO₂, tworząc rozpuszczalny wodorowęglan wapnia - skała jest wynoszona w roztworze.\n\n> 🌍 **Formy krasowe** (referencja: sekcja Geomorfologia / Krasowa):\n> - **Powierzchniowe**: żłobki, bruzdy, lejki krasowe (doliny), polja, wywierzyska.\n> - **Podziemne**: jaskinie, stalaktyty, stalagmity, stalagmaty.\n> - **Polska**: Jura Krakowsko-Częstochowska, Tatry wapienne (Tatra Zachodnia), Góry Świętokrzyskie - typowe regiony krasowe.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |\n| Czynnik: \"woda\" (bez CO₂) | Sama woda nie rozpuszcza wapienia - konieczny jest CO₂ nadający jej kwasowy charakter (H₂CO₃). |\n| Czynnik: \"kwas solny / siarkowy\" | To nie jest czynnik naturalny działający na wapienie w normalnych warunkach atmosferycznych (kwaśne deszcze to inny kontekst). |\n| Proces: \"erozja\" | Termin zbyt ogólny - erozja to mechaniczne niszczenie. Krasowienie to specyficzny proces **chemiczny** dla skał węglanowych. |\n| Proces: \"wietrzenie chemiczne\" | Odpowiedź zbyt ogólna - klucz wymaga konkretnej nazwy **krasowienie** / kras. Wietrzenie chemiczne obejmuje też inne procesy (utlenianie, hydrolizę). |\n| Proces: \"denudacja\" | Denudacja to ogólny termin oznaczający obniżanie powierzchni terenu - nie jest procesem rzeźbotwórczym w wąskim sensie. |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** \"Woda\" jako czynnik to **za mało** - klucz wymaga \"wody z CO₂\". Bez tej precyzji odpowiedź jest niepełna i może dać 0 punktów.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie mylić **krasowienia** z **wietrzeniem mrozowym** - oba działają w obszarach górskich, ale tylko krasowienie jest charakterystyczne **wyłącznie dla skał wapiennych**.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W zadaniach maturalnych \"formy charakterystyczne dla obszarów wapiennych\" to zawsze sygnał → **kras**. Zapamiętaj tę regułę skróconą: wapień = kras = woda z CO₂.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 3. (0-1)
Na stoku Diablej Góry (pole A5) znajduje się forma rzeźby wytworzona w skałach
węglanowych.
Podaj nazwę czynnika i procesu rzeźbotwórczego, które przyczyniły się do powstania tej
formy.
Czynnik rzeźbotwórczy Proces rzeźbotwórczy
Kopalnia „Olkusz”
1,5 km
Zakłady Górniczo-Hutnicze „Bolesław”
6 km
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 3. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
5.6) Zdający charakteryzuje zjawiska
wietrzenia […] chemicznego (np. kras […])
oraz opisuje produkty i formy powstałe
w wyniku tych procesów.
Poprawne odpowiedzi
Czynnik rzeźbotwórczy: woda z CO2
Proces rzeźbotwórczy: krasowienie
Schemat punktowania
1 p. - za podanie poprawnej nazwy czynnika i procesu rzeźbotwórczego.
0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Czynnik rzeźbotwórczy: woda z CO₂ (woda zawierająca dwutlenek węgla)

\n

Proces rzeźbotwórczy: krasowienie

\n

Sposób 1 - Rozpoznanie przez typ skały i środowisko

\n

Na Diablich Górach występują skały wapienne - to klucz do identyfikacji procesu.

\n

Krok 1: Skała to wapień (węglan wapnia, CaCO₃). Wapień jest podatny na jedno konkretne działanie zewnętrzne: chemiczne rozpuszczanie przez wodę.

\n

Krok 2: Czynnikiem rzeźbotwórczym jest woda z CO₂ - woda opadowa wchłania z atmosfery i gleby dwutlenek węgla, tworząc słaby kwas węglowy (H₂CO₃). Ten kwas reaguje z wapieniem:

\n
CaCO3+H2O+CO2→Ca(HCO3)2
\n

Powstający wodorowęglan wapnia jest dobrze rozpuszczalny w wodzie - skała dosłownie "znika", woda ją wynosi.

\n

Krok 3: Proces, w którym woda z CO₂ chemicznie rozpuszcza skały węglanowe (wapienie, dolomity), to krasowienie (kras / krasowacenie).

\n

Efekt: Na powierzchni wapiennych wzniesień (Diable Góry) tworzą się formy krasowe - żłobki, lejki krasowe, skałki wapienne o charakterystycznych wydrążeniach i rowkach.

\n

Odpowiedź: czynnik - woda z CO₂; proces - krasowienie.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację innych procesów

\n

Czy mogło to być inne działanie?

\n\n

Wniosek: Jedyną kombinacją dla skał wapiennych, dającą formy charakterystyczne wyłącznie dla tego litotypu, jest woda z CO₂ + krasowienie. Żaden inny czynnik nie wytworzyłby form opisanych jako "charakterystyczne dla obszarów wapiennych".

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 1 pkt):
- 1 pkt - za podanie obu poprawnych elementów jednocześnie: czynnika (woda z CO₂) oraz procesu (krasowienie).
- 0 pkt - za odpowiedź niepełną (tylko czynnik lub tylko proces), błędną lub brak odpowiedzi.
\n

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:

\n\n
⚠️ Oboje muszą być poprawne - jeden element nie wystarczy!
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Reakcja krasowania (wietrzenie chemiczne wapienia):
>CaCO3+H2O+CO2→Ca(HCO3)2>
Wapień reaguje z wodą nasyconą CO₂, tworząc rozpuszczalny wodorowęglan wapnia - skała jest wynoszona w roztworze.
\n
🌍 Formy krasowe (referencja: sekcja Geomorfologia / Krasowa):
- Powierzchniowe: żłobki, bruzdy, lejki krasowe (doliny), polja, wywierzyska.
- Podziemne: jaskinie, stalaktyty, stalagmity, stalagmaty.
- Polska: Jura Krakowsko-Częstochowska, Tatry wapienne (Tatra Zachodnia), Góry Świętokrzyskie - typowe regiony krasowe.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |
| Czynnik: "woda" (bez CO₂) | Sama woda nie rozpuszcza wapienia - konieczny jest CO₂ nadający jej kwasowy charakter (H₂CO₃). |
| Czynnik: "kwas solny / siarkowy" | To nie jest czynnik naturalny działający na wapienie w normalnych warunkach atmosferycznych (kwaśne deszcze to inny kontekst). |
| Proces: "erozja" | Termin zbyt ogólny - erozja to mechaniczne niszczenie. Krasowienie to specyficzny proces chemiczny dla skał węglanowych. |
| Proces: "wietrzenie chemiczne" | Odpowiedź zbyt ogólna - klucz wymaga konkretnej nazwy krasowienie / kras. Wietrzenie chemiczne obejmuje też inne procesy (utlenianie, hydrolizę). |
| Proces: "denudacja" | Denudacja to ogólny termin oznaczający obniżanie powierzchni terenu - nie jest procesem rzeźbotwórczym w wąskim sensie. |

\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Uwaga 1: "Woda" jako czynnik to za mało - klucz wymaga "wody z CO₂". Bez tej precyzji odpowiedź jest niepełna i może dać 0 punktów.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nie mylić krasowienia z wietrzeniem mrozowym - oba działają w obszarach górskich, ale tylko krasowienie jest charakterystyczne wyłącznie dla skał wapiennych.
\n
⚠️ Uwaga 3: W zadaniach maturalnych "formy charakterystyczne dla obszarów wapiennych" to zawsze sygnał → kras. Zapamiętaj tę regułę skróconą: wapień = kras = woda z CO₂.
"}]}