{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/34","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"34","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 34. (0-1)\nW tabeli podano dwa wybrane wskaźniki rozwoju społeczno-ekonomicznego dla Kataru\ni Norwegii w 2013 roku.\nPaństwo\nPKB na 1 mieszkańca\nw USD\n(wg parytetu siły\nnabywczej)\nHDI\nKatar\n102 100\n0,851\nNorwegia\n55 400\n0,944\nNa podstawie: www.cia.gov, www.hdr.undp.org\nZaznacz dwa czynniki, które decydują o wyższym HDI dla Norwegii niż dla Kataru.\nA. Większa liczba ludności Norwegii w porównaniu z Katarem.\nB. Dłuższa oczekiwana długość życia w Norwegii niż w Katarze.\nC. Wyższy poziom rozwoju rolnictwa w Norwegii niż w Katarze.\nD. Wyższa oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających naukę w Norwegii\nniż w Katarze.\nE. Wyższy udział wyrobów przemysłu zaawansowanych technologii w eksporcie Norwegii\nw porównaniu z eksportem Kataru.","answer":"B, D","answer_text":"Zadanie 34. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\n[…] życia i gospodarki człowieka.\nIV etap edukacyjny\n7.1) Zdający wyróżnia kryteria podziału\npaństw według PKB na jednego mieszkańca\noraz Wskaźnika Rozwoju Społecznego\n(HDI).\nPoprawne odpowiedzi\nB., D.\nSchemat punktowania\n1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPoprawne odpowiedzi: **B** i **D**.\n\n- **B** - Dłuższa oczekiwana długość życia w Norwegii niż w Katarze.\n- **D** - Wyższy poziom oświaty w Norwegii niż w Katarze.\n\n## Sposób 1 - przez definicję składowych HDI\n\nHDI (Human Development Index) to **średnia geometryczna trzech i tylko trzech składowych**:\n\n1. **Zdrowie** - mierzone oczekiwaną długością życia przy urodzeniu.\n2. **Edukacja** - mierzona średnią i oczekiwaną liczbą lat nauki.\n3. **Dochód** - mierzone PKB per capita (wg PPP).\n\nŻeby wyjaśnić, dlaczego Norwegia ma wyższy HDI (0,944) od Kataru (0,851) **pomimo niższego PKB per capita** (55 400 vs 102 100 USD), należy wskazać czynniki, które wchodzą bezpośrednio w skład indeksu i w których Norwegia wypada lepiej.\n\n**Krok 1.** PKB Kataru jest niemal dwukrotnie wyższy - składowa dochodowa *przemawia za Katarem*. Mimo to HDI Norwegii jest wyższy. Znaczy to, że w pozostałych dwóch składowych (zdrowie i edukacja) Norwegia ma przewagę na tyle dużą, że nadrabia gorszy wynik dochodowy.\n\n**Krok 2.** Składowa zdrowotna → oczekiwana długość życia. Norwegia (ok. 82 lata) istotnie przewyższa Katar (ok. 78 lat) - odpowiada temu **opcja B**.\n\n**Krok 3.** Składowa edukacyjna → lata nauki, dostęp do edukacji, skolaryzacja. Norwegia ma rozbudowany, bezpłatny system oświaty na każdym szczeblu; w 2013 r. wskaźniki skolaryzacji Norwegii były znacznie wyższe niż w Katarze, gdzie system edukacji był wówczas mniej rozwinięty. Odpowiada temu **opcja D** (wyższy poziom oświaty).\n\n**Wniosek:** Opcje B i D wskazują dokładnie dwie składowe HDI (zdrowie i edukacja), w których Norwegia góruje nad Katarem - i właśnie dlatego przy niższym dochodzie uzyskuje wyższy wskaźnik HDI.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\nSprawdzamy każdą opcję pod kątem: *czy należy do trzech składowych HDI?*\n\n| Opcja | Dotyczy składowej HDI? | Wniosek |\n| A. Liczba ludności | NIE - liczba mieszkańców nie wchodzi do HDI | Eliminujemy |\n| B. Długość życia | TAK - składowa zdrowotna | **Zachowujemy** |\n| C. Poziom rolnictwa | NIE - HDI nie mierzy struktury gospodarki | Eliminujemy |\n| D. Poziom oświaty | TAK - składowa edukacyjna | **Zachowujemy** |\n| E. Wydatki na zaawansowane technologie | NIE - HDI nie mierzy struktury inwestycji | Eliminujemy |\n\nZostają B i D. ✓\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 34, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: **B** i **D** (i żadnej innej).\n> - **0 pkt** - za zaznaczenie tylko jednej z nich, za zaznaczenie więcej niż dwóch odpowiedzi, za zaznaczenie którejkolwiek błędnej opcji (A, C, E) łącznie z poprawnymi, lub brak odpowiedzi.\n>\n> ⚠️ **Uwaga klucza:** zadanie jest za 1 punkt i nie przewiduje punktu częściowego - musisz zaznaczyć **obie** poprawne i **żadnej** błędnej.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Wskaźnik HDI (Human Development Index)** - średnia geometryczna trzech wymiarów:\n> \\[\n> \\text{HDI} = \\sqrt[3]{I_\\text{zdrowie} \\times I_\\text{edukacja} \\times I_\\text{dochód}}\n> \\]\n> - \\(I_\\text{zdrowie}\\) - indeks oczekiwanej długości życia (min 20 lat, max 85 lat).\n> - \\(I_\\text{edukacja}\\) - indeks edukacji (średnia lat nauki + oczekiwana liczba lat nauki).\n> - \\(I_\\text{dochód}\\) - indeks dochodu (PKB/c wg PPP, w skali logarytmicznej).\n>\n> Katar 2013: PKB/c = 102 100 USD, HDI = 0,851. Mimo ogromnych przychodów z ropy naftowej, wartość HDI ograniczona przez niższe wskaźniki zdrowia i edukacji.\n>\n> Norwegia 2013: PKB/c = 55 400 USD, HDI = 0,944 - jedna z najwyższych wartości na świecie, dzięki doskonałym systemom opieki zdrowotnej i edukacji.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| A | Większa liczba ludności Norwegii | Liczba ludności nie jest składową HDI. Poza tym Katar ma proporcjonalnie więcej imigrantów, co zaburza porównanie; sam rozmiar populacji nic nie mówi o jakości życia. |\n| C | Wyższy poziom rozwoju rolnictwa | Rolnictwo nie wchodzi do żadnej składowej HDI. Zarówno Norwegia, jak i Katar mają marginalny sektor rolny. |\n| E | Wyższy udział wydatków na zaawansowane technologie | Struktura wydatków inwestycyjnych nie jest mierzona przez HDI. To czynnik związany z PKB, ale nie z indeksem HDI bezpośrednio. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie PKB z HDI.** Uczniowie często myślą, że wyższe PKB per capita automatycznie oznacza wyższy HDI. Zadanie pokazuje odwrotny przykład: Katar ma prawie dwukrotnie wyższe PKB, a mimo to *niższy* HDI. Kluczowe są zdrowie i edukacja.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - wybór opcji E (\"zaawansowane technologie\").** Brzmi \"nowocześnie\" i kojarzy się z rozwojem, ale HDI nie mierzy struktury inwestycji ani innowacyjności. Wymagana jest znajomość *dokładnej definicji* trzech składowych indeksu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - zaznaczenie 3 opcji.** Niektórzy zaznaczają B, D i dodatkowo np. E \"na wszelki wypadek\". Za trzy zaznaczenia przy odpowiedzi zawierającej błędną opcję - 0 punktów.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-34.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":25,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 34. (0-1)<br>W tabeli podano dwa wybrane wskaźniki rozwoju społeczno-ekonomicznego dla Kataru<br>i Norwegii w 2013 roku.<br>Państwo<br>PKB na 1 mieszkańca<br>w USD<br>(wg parytetu siły<br>nabywczej)<br>HDI<br>Katar<br>102 100<br>0,851<br>Norwegia<br>55 400<br>0,944<br>Na podstawie: www.cia.gov, www.hdr.undp.org<br>Zaznacz dwa czynniki, które decydują o wyższym HDI dla Norwegii niż dla Kataru.<br>A. Większa liczba ludności Norwegii w porównaniu z Katarem.<br>B. Dłuższa oczekiwana długość życia w Norwegii niż w Katarze.<br>C. Wyższy poziom rozwoju rolnictwa w Norwegii niż w Katarze.<br>D. Wyższa oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających naukę w Norwegii<br>niż w Katarze.<br>E. Wyższy udział wyrobów przemysłu zaawansowanych technologii w eksporcie Norwegii<br>w porównaniu z eksportem Kataru.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 34. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>[…] życia i gospodarki człowieka.<br>IV etap edukacyjny<br>7.1) Zdający wyróżnia kryteria podziału<br>państw według PKB na jednego mieszkańca<br>oraz Wskaźnika Rozwoju Społecznego<br>(HDI).<br>Poprawne odpowiedzi<br>B., D.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Poprawne odpowiedzi: <strong>B</strong> i <strong>D</strong>.</p>\n<ul><li><strong>B</strong> - Dłuższa oczekiwana długość życia w Norwegii niż w Katarze.</li><li><strong>D</strong> - Wyższy poziom oświaty w Norwegii niż w Katarze.</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - przez definicję składowych HDI</h4>\n<p>HDI (Human Development Index) to <strong>średnia geometryczna trzech i tylko trzech składowych</strong>:</p>\n<ol><li><strong>Zdrowie</strong> - mierzone oczekiwaną długością życia przy urodzeniu.</li><li><strong>Edukacja</strong> - mierzona średnią i oczekiwaną liczbą lat nauki.</li><li><strong>Dochód</strong> - mierzone PKB per capita (wg PPP).</li></ol>\n<p>Żeby wyjaśnić, dlaczego Norwegia ma wyższy HDI (0,944) od Kataru (0,851) <strong>pomimo niższego PKB per capita</strong> (55 400 vs 102 100 USD), należy wskazać czynniki, które wchodzą bezpośrednio w skład indeksu i w których Norwegia wypada lepiej.</p>\n<p><strong>Krok 1.</strong> PKB Kataru jest niemal dwukrotnie wyższy - składowa dochodowa <em>przemawia za Katarem</em>. Mimo to HDI Norwegii jest wyższy. Znaczy to, że w pozostałych dwóch składowych (zdrowie i edukacja) Norwegia ma przewagę na tyle dużą, że nadrabia gorszy wynik dochodowy.</p>\n<p><strong>Krok 2.</strong> Składowa zdrowotna → oczekiwana długość życia. Norwegia (ok. 82 lata) istotnie przewyższa Katar (ok. 78 lat) - odpowiada temu <strong>opcja B</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3.</strong> Składowa edukacyjna → lata nauki, dostęp do edukacji, skolaryzacja. Norwegia ma rozbudowany, bezpłatny system oświaty na każdym szczeblu; w 2013 r. wskaźniki skolaryzacji Norwegii były znacznie wyższe niż w Katarze, gdzie system edukacji był wówczas mniej rozwinięty. Odpowiada temu <strong>opcja D</strong> (wyższy poziom oświaty).</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Opcje B i D wskazują dokładnie dwie składowe HDI (zdrowie i edukacja), w których Norwegia góruje nad Katarem - i właśnie dlatego przy niższym dochodzie uzyskuje wyższy wskaźnik HDI.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji</h4>\n<p>Sprawdzamy każdą opcję pod kątem: <em>czy należy do trzech składowych HDI?</em></p>\n<p>| Opcja | Dotyczy składowej HDI? | Wniosek |<br>| A. Liczba ludności | NIE - liczba mieszkańców nie wchodzi do HDI | Eliminujemy |<br>| B. Długość życia | TAK - składowa zdrowotna | <strong>Zachowujemy</strong> |<br>| C. Poziom rolnictwa | NIE - HDI nie mierzy struktury gospodarki | Eliminujemy |<br>| D. Poziom oświaty | TAK - składowa edukacyjna | <strong>Zachowujemy</strong> |<br>| E. Wydatki na zaawansowane technologie | NIE - HDI nie mierzy struktury inwestycji | Eliminujemy |</p>\n<p>Zostają B i D. ✓</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 34, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: <strong>B</strong> i <strong>D</strong> (i żadnej innej).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za zaznaczenie tylko jednej z nich, za zaznaczenie więcej niż dwóch odpowiedzi, za zaznaczenie którejkolwiek błędnej opcji (A, C, E) łącznie z poprawnymi, lub brak odpowiedzi.<br><br>⚠️ <strong>Uwaga klucza:</strong> zadanie jest za 1 punkt i nie przewiduje punktu częściowego - musisz zaznaczyć <strong>obie</strong> poprawne i <strong>żadnej</strong> błędnej.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Wskaźnik HDI (Human Development Index)</strong> - średnia geometryczna trzech wymiarów:<br><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mo>&#x0003E;</mo><mtext>HDI</mtext><mo>&#x0003D;</mo><mroot><mrow><msub><mi>I</mi><mtext>zdrowie</mtext></msub><mo>&#x000D7;</mo><msub><mi>I</mi><mtext>edukacja</mtext></msub><mo>&#x000D7;</mo><msub><mi>I</mi><mtext>dochód</mtext></msub></mrow><mn>3</mn></mroot><mo>&#x0003E;</mo></mrow></math><br>- <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msub><mi>I</mi><mtext>zdrowie</mtext></msub></mrow></math> - indeks oczekiwanej długości życia (min 20 lat, max 85 lat).<br>- <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msub><mi>I</mi><mtext>edukacja</mtext></msub></mrow></math> - indeks edukacji (średnia lat nauki + oczekiwana liczba lat nauki).<br>- <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msub><mi>I</mi><mtext>dochód</mtext></msub></mrow></math> - indeks dochodu (PKB/c wg PPP, w skali logarytmicznej).<br><br>Katar 2013: PKB/c = 102 100 USD, HDI = 0,851. Mimo ogromnych przychodów z ropy naftowej, wartość HDI ograniczona przez niższe wskaźniki zdrowia i edukacji.<br><br>Norwegia 2013: PKB/c = 55 400 USD, HDI = 0,944 - jedna z najwyższych wartości na świecie, dzięki doskonałym systemom opieki zdrowotnej i edukacji.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| A | Większa liczba ludności Norwegii | Liczba ludności nie jest składową HDI. Poza tym Katar ma proporcjonalnie więcej imigrantów, co zaburza porównanie; sam rozmiar populacji nic nie mówi o jakości życia. |<br>| C | Wyższy poziom rozwoju rolnictwa | Rolnictwo nie wchodzi do żadnej składowej HDI. Zarówno Norwegia, jak i Katar mają marginalny sektor rolny. |<br>| E | Wyższy udział wydatków na zaawansowane technologie | Struktura wydatków inwestycyjnych nie jest mierzona przez HDI. To czynnik związany z PKB, ale nie z indeksem HDI bezpośrednio. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie PKB z HDI.</strong> Uczniowie często myślą, że wyższe PKB per capita automatycznie oznacza wyższy HDI. Zadanie pokazuje odwrotny przykład: Katar ma prawie dwukrotnie wyższe PKB, a mimo to <em>niższy</em> HDI. Kluczowe są zdrowie i edukacja.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - wybór opcji E (&quot;zaawansowane technologie&quot;).</strong> Brzmi &quot;nowocześnie&quot; i kojarzy się z rozwojem, ale HDI nie mierzy struktury inwestycji ani innowacyjności. Wymagana jest znajomość <em>dokładnej definicji</em> trzech składowych indeksu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - zaznaczenie 3 opcji.</strong> Niektórzy zaznaczają B, D i dodatkowo np. E &quot;na wszelki wypadek&quot;. Za trzy zaznaczenia przy odpowiedzi zawierającej błędną opcję - 0 punktów.</blockquote>"}]}