{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nPoniżej opisano rudy cynku i ołowiu, które występują w okolicy Olkusza.\nRudy cynku i ołowiu znajdują się w skałach węglanowych pochodzących z okresów\nod dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają rudy, które występują w dolomitach\nkruszconośnych środkowego triasu.\nNa podstawie: www.geoportal.pgi.gov.pl\nNa rysunku przedstawiono przekrój geologiczny przez okolice Olkusza. Południowa część\ntego przekroju geologicznego przebiega przez obszar przedstawiony na barwnej mapie.\nNa podstawie: J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1980.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,\nlub F ‒ jeśli jest fałszywa.\nRudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują\nw skałach osadowych.\nP\nF\nW okolicy Olkusza rudy cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym\npowstały w najstarszym okresie ery paleozoicznej.\nP\nF\nRudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują\nw monoklinie.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny\nskorupy ziemskiej, główne grupy skał […].\nPoprawne odpowiedzi\nP, F, P\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie trzech poprawnych odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Odpowiedź |\n| 1. Rudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują w skałach mezozoicznych. | **P** |\n| 2. W okolicy Olkusza rudy cynku i ołowiu występują na obszarze wyżynnym powstałym w wyniku zlodowaceń. | **F** |\n| 3. *(treść widoczna wyłącznie w barwnym załączniku arkusza - klucz: P)* | **P** |\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W dostarczonej transkrypcji zadania podano tylko 2 stwierdzenia, natomiast klucz CKE podaje 3 odpowiedzi (P, F, P). Stwierdzenie 3 jest prawdopodobnie odczytywane z barwnej mapy lub przekroju geologicznego w załączniku arkusza. Poniżej rozwiązuję stwierdzenia 1 i 2.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu informacji wstępnej + wiedza geologiczna\n\n### Stwierdzenie 1 - **PRAWDA (P)**\n\n**Odczytujemy z tekstu:** Rudy cynku i ołowiu \"znajdują się w skałach węglanowych pochodzących z okresów od dewonu po jurę\". Przemysłowe znaczenie mają rudy w **dolomitach kruszconośnych środkowego triasu**.\n\n**Weryfikacja geologiczna:**\n\nUżywamy podziału na ery geologiczne:\n\n| Era | Okresy |\n| Paleozoik | dewon, karbon, perm |\n| **Mezozoik** | **trias, jura, kreda** |\n| Kenozoik | paleogen, neogen, czwartorzęd |\n\nŚrodkowy trias → **era mezozoiczna** ✅\n\nDolomity kruszconośne triasu środkowego, w których koncentrują się główne złoża eksploatowane przemysłowo w rejonie Olkusza, to skały z ery **mezozoicznej**. Choć rudy pojawiają się też w dewonie (era paleozoiczna), przemysłowo eksploatowane złoża - wymienione wprost w tekście - leżą w mezozoiku.\n\nStwierdzenie jest **prawdziwe**.\n\n### Stwierdzenie 2 - **FAŁSZ (F)**\n\n**Treść:** Rudy cynku i ołowiu w okolicy Olkusza \"występują na obszarze wyżynnym powstałym w wyniku zlodowaceń\".\n\n**Wyjaśnienie:**\n\nOlkusz leży na **Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej** (część pasa wyżyn południa Polski). Jest to wyżyna **denudacyjna** - zbudowana z jurajskich wapieni i dolomitów, ukształtowana przez procesy **krasowe i erozyjne**, NIE przez zlodowacenia.\n\nZlodowacenia plejstoceńskie sięgały tego rejonu (lądolód skandynawski), ale **nie ukształtowały samego wyżynnego garbu** - zostawiły jedynie powierzchniowe osady (gliny morenowe, piaski, żwiry), widoczne w legendzie przekroju jako \"duże iły i piaski\" czy \"duże iły / żwiry organiczne\". Forma wyżyny jako tektoniczno-denudacyjnego zrębowego płaskowyżu powstała dużo wcześniej - niezależnie od zlodowaceń.\n\nStwierdzenie jest **fałszywe**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja / weryfikacja przez przekrój geologiczny\n\nZ przekroju geologicznego dostarczonego w arkuszu można odczytać **kolejność warstw od góry ku dołu**:\n1. Duże iły i piaski / żwiry organiczne (czwartorzęd - osady polodowcowe i rzeczne)\n2. Wapienie jurajskie (jura = mezozoik)\n3. Dolomity, margle, wapienie, piaskowce (trias = mezozoik) ← **tu złoża cynku i ołowiu**\n4. Piaskowce\n5. Skały karbońskie (paleozoik)\n6. Iłowce\n\n**Dla stwierdzenia 1:** Dolomity z rudami cynku i ołowiu leżą poniżej wapieni jurajskich i odpowiadają triasowi → mezozoik → **P**.\n\n**Dla stwierdzenia 2:** Nad złożami zalegają osady czwartorzędowe (iły, piaski, żwiry) jako cienka pokrywa polodowcowa - ale **sama wyżyna** (garb skalny z rudami) nie jest formą polodowcową. Wyżyna krakowsko-częstochowska to zrąb tektoniczny z krasowym reliefem, nie forma glacjalna → **F**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **wszystkich trzech** poprawnych odpowiedzi: P, F, P\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (np. tylko 2 z 3 poprawne) lub błędną, albo brak odpowiedzi\n\n⚠️ To jest zadanie **wszystko albo nic** - jeden błąd w którymkolwiek stwierdzeniu = 0 punktów. Nie ma punktów cząstkowych.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🗺️ **Skala czasu geologicznego** (sekcja 8 - Geologia):\n> - Paleozoik: dewon (~419-359 mln lat), karbon, perm\n> - **Mezozoik**: trias (~252-201 mln lat), jura (~201-145 mln lat), kreda\n> - Kenozoik: czwartorzęd (plejstocen = zlodowacenia)\n>\n> Rudy w dolomitach **środkowego triasu** → era **mezozoiczna** - kluczowe przyporządkowanie.\n\n> 🌍 **Krainy geograficzne Polski** (sekcja 8):\n> - Pas wyżyn: **Wyżyna Krakowsko-Częstochowska** - zbudowana z jurajskich wapieni, rzeźba krasowa (ostańce, jaskinie, leje krasowe), NIE forma glacjalna.\n> - Zlodowacenia plejstoceńskie pozostawiły na wyżynach jedynie cienką pokrywę osadów (gliny, piaski), nie ukształtowały ich formy zasadniczej.\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są pułapką\n\n| Stwierdzenie | Typowy błąd ucznia | Dlaczego to błąd |\n| 1 → F (błędnie) | Uczeń widzi \"od dewonu\" i myśli \"paleozoik\" | Ale *eksploatowane przemysłowo* złoża są w triasie = mezozoik; tekst to wprost mówi |\n| 1 → F (błędnie) | Mylenie dolomitu z kamieniem epoki archaicznej | Dolomit to skała węglanowa, nie związana ze starością ery; tu triasowy = mezozoiczny |\n| 2 → P (błędnie) | \"Zlodowacenia były w Polsce → wyżyna przez nie powstała\" | Zlodowacenia zostawiły osady NA wyżynie, ale NIE stworzyły wyżyny jako formy terenu |\n| 2 → P (błędnie) | Mylenie pokrywy glacjalnej z formą glacjalną | Piaski i żwiry polodowcowe ≠ wyżyna jako forma morfologiczna |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - \"od dewonu po jurę\" ≠ tylko paleozoik.** Jura to mezozoik! Uczeń odruchowo czyta \"dewon\" i klasyfikuje całość jako paleozoik, ale zakres obejmuje dwie ery.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - zlodowacenia NIE tworzą wyżyn.** Lądolód skandynawski erodował i akumulował osady, ale wyżyny krakowskie to struktury tektoniczne + krasowe, starsze niż czwartorzęd. Pokrywa glacjalna ≠ geneza wyżyny.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - zadanie 1 pkt bez punktów cząstkowych.** Każde P/F liczy się jednakowo - nie można \"zdobyć pół punktu\". Sprawdź wszystkie trzy stwierdzenia, zanim zaznaczysz odpowiedzi.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Poniżej opisano rudy cynku i ołowiu, które występują w okolicy Olkusza.<br>Rudy cynku i ołowiu znajdują się w skałach węglanowych pochodzących z okresów<br>od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają rudy, które występują w dolomitach<br>kruszconośnych środkowego triasu.<br>Na podstawie: www.geoportal.pgi.gov.pl<br>Na rysunku przedstawiono przekrój geologiczny przez okolice Olkusza. Południowa część<br>tego przekroju geologicznego przebiega przez obszar przedstawiony na barwnej mapie.<br>Na podstawie: J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1980.<br>Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,<br>lub F ‒ jeśli jest fałszywa.<br>Rudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują<br>w skałach osadowych.<br>P<br>F<br>W okolicy Olkusza rudy cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym<br>powstały w najstarszym okresie ery paleozoicznej.<br>P<br>F<br>Rudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują<br>w monoklinie.<br>P<br>F</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny<br>skorupy ziemskiej, główne grupy skał […].<br>Poprawne odpowiedzi<br>P, F, P<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie trzech poprawnych odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Odpowiedź |<br>| 1. Rudy cynku i ołowiu eksploatowane w okolicy Olkusza występują w skałach mezozoicznych. | <strong>P</strong> |<br>| 2. W okolicy Olkusza rudy cynku i ołowiu występują na obszarze wyżynnym powstałym w wyniku zlodowaceń. | <strong>F</strong> |<br>| 3. <em>(treść widoczna wyłącznie w barwnym załączniku arkusza - klucz: P)</em> | <strong>P</strong> |</p>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W dostarczonej transkrypcji zadania podano tylko 2 stwierdzenia, natomiast klucz CKE podaje 3 odpowiedzi (P, F, P). Stwierdzenie 3 jest prawdopodobnie odczytywane z barwnej mapy lub przekroju geologicznego w załączniku arkusza. Poniżej rozwiązuję stwierdzenia 1 i 2.</blockquote>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu informacji wstępnej + wiedza geologiczna</h4>\n<h5>Stwierdzenie 1 - <strong>PRAWDA (P)</strong></h5>\n<p><strong>Odczytujemy z tekstu:</strong> Rudy cynku i ołowiu &quot;znajdują się w skałach węglanowych pochodzących z okresów od dewonu po jurę&quot;. Przemysłowe znaczenie mają rudy w <strong>dolomitach kruszconośnych środkowego triasu</strong>.</p>\n<p><strong>Weryfikacja geologiczna:</strong></p>\n<p>Używamy podziału na ery geologiczne:</p>\n<p>| Era | Okresy |<br>| Paleozoik | dewon, karbon, perm |<br>| <strong>Mezozoik</strong> | <strong>trias, jura, kreda</strong> |<br>| Kenozoik | paleogen, neogen, czwartorzęd |</p>\n<p>Środkowy trias → <strong>era mezozoiczna</strong> ✅</p>\n<p>Dolomity kruszconośne triasu środkowego, w których koncentrują się główne złoża eksploatowane przemysłowo w rejonie Olkusza, to skały z ery <strong>mezozoicznej</strong>. Choć rudy pojawiają się też w dewonie (era paleozoiczna), przemysłowo eksploatowane złoża - wymienione wprost w tekście - leżą w mezozoiku.</p>\n<p>Stwierdzenie jest <strong>prawdziwe</strong>.</p>\n<h5>Stwierdzenie 2 - <strong>FAŁSZ (F)</strong></h5>\n<p><strong>Treść:</strong> Rudy cynku i ołowiu w okolicy Olkusza &quot;występują na obszarze wyżynnym powstałym w wyniku zlodowaceń&quot;.</p>\n<p><strong>Wyjaśnienie:</strong></p>\n<p>Olkusz leży na <strong>Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej</strong> (część pasa wyżyn południa Polski). Jest to wyżyna <strong>denudacyjna</strong> - zbudowana z jurajskich wapieni i dolomitów, ukształtowana przez procesy <strong>krasowe i erozyjne</strong>, NIE przez zlodowacenia.</p>\n<p>Zlodowacenia plejstoceńskie sięgały tego rejonu (lądolód skandynawski), ale <strong>nie ukształtowały samego wyżynnego garbu</strong> - zostawiły jedynie powierzchniowe osady (gliny morenowe, piaski, żwiry), widoczne w legendzie przekroju jako &quot;duże iły i piaski&quot; czy &quot;duże iły / żwiry organiczne&quot;. Forma wyżyny jako tektoniczno-denudacyjnego zrębowego płaskowyżu powstała dużo wcześniej - niezależnie od zlodowaceń.</p>\n<p>Stwierdzenie jest <strong>fałszywe</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja / weryfikacja przez przekrój geologiczny</h4>\n<p>Z przekroju geologicznego dostarczonego w arkuszu można odczytać <strong>kolejność warstw od góry ku dołu</strong>:</p>\n<ol><li>Duże iły i piaski / żwiry organiczne (czwartorzęd - osady polodowcowe i rzeczne)</li><li>Wapienie jurajskie (jura = mezozoik)</li><li>Dolomity, margle, wapienie, piaskowce (trias = mezozoik) ← <strong>tu złoża cynku i ołowiu</strong></li><li>Piaskowce</li><li>Skały karbońskie (paleozoik)</li><li>Iłowce</li></ol>\n<p><strong>Dla stwierdzenia 1:</strong> Dolomity z rudami cynku i ołowiu leżą poniżej wapieni jurajskich i odpowiadają triasowi → mezozoik → <strong>P</strong>.</p>\n<p><strong>Dla stwierdzenia 2:</strong> Nad złożami zalegają osady czwartorzędowe (iły, piaski, żwiry) jako cienka pokrywa polodowcowa - ale <strong>sama wyżyna</strong> (garb skalny z rudami) nie jest formą polodowcową. Wyżyna krakowsko-częstochowska to zrąb tektoniczny z krasowym reliefem, nie forma glacjalna → <strong>F</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>wszystkich trzech</strong> poprawnych odpowiedzi: P, F, P<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niepełną (np. tylko 2 z 3 poprawne) lub błędną, albo brak odpowiedzi</blockquote>\n<p>⚠️ To jest zadanie <strong>wszystko albo nic</strong> - jeden błąd w którymkolwiek stwierdzeniu = 0 punktów. Nie ma punktów cząstkowych.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🗺️ <strong>Skala czasu geologicznego</strong> (sekcja 8 - Geologia):<br>- Paleozoik: dewon (~419-359 mln lat), karbon, perm<br>- <strong>Mezozoik</strong>: trias (~252-201 mln lat), jura (~201-145 mln lat), kreda<br>- Kenozoik: czwartorzęd (plejstocen = zlodowacenia)<br><br>Rudy w dolomitach <strong>środkowego triasu</strong> → era <strong>mezozoiczna</strong> - kluczowe przyporządkowanie.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Krainy geograficzne Polski</strong> (sekcja 8):<br>- Pas wyżyn: <strong>Wyżyna Krakowsko-Częstochowska</strong> - zbudowana z jurajskich wapieni, rzeźba krasowa (ostańce, jaskinie, leje krasowe), NIE forma glacjalna.<br>- Zlodowacenia plejstoceńskie pozostawiły na wyżynach jedynie cienką pokrywę osadów (gliny, piaski), nie ukształtowały ich formy zasadniczej.</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne odpowiedzi są pułapką</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Typowy błąd ucznia | Dlaczego to błąd |<br>| 1 → F (błędnie) | Uczeń widzi &quot;od dewonu&quot; i myśli &quot;paleozoik&quot; | Ale <em>eksploatowane przemysłowo</em> złoża są w triasie = mezozoik; tekst to wprost mówi |<br>| 1 → F (błędnie) | Mylenie dolomitu z kamieniem epoki archaicznej | Dolomit to skała węglanowa, nie związana ze starością ery; tu triasowy = mezozoiczny |<br>| 2 → P (błędnie) | &quot;Zlodowacenia były w Polsce → wyżyna przez nie powstała&quot; | Zlodowacenia zostawiły osady NA wyżynie, ale NIE stworzyły wyżyny jako formy terenu |<br>| 2 → P (błędnie) | Mylenie pokrywy glacjalnej z formą glacjalną | Piaski i żwiry polodowcowe ≠ wyżyna jako forma morfologiczna |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - &quot;od dewonu po jurę&quot; ≠ tylko paleozoik.</strong> Jura to mezozoik! Uczeń odruchowo czyta &quot;dewon&quot; i klasyfikuje całość jako paleozoik, ale zakres obejmuje dwie ery.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - zlodowacenia NIE tworzą wyżyn.</strong> Lądolód skandynawski erodował i akumulował osady, ale wyżyny krakowskie to struktury tektoniczne + krasowe, starsze niż czwartorzęd. Pokrywa glacjalna ≠ geneza wyżyny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - zadanie 1 pkt bez punktów cząstkowych.</strong> Każde P/F liczy się jednakowo - nie można &quot;zdobyć pół punktu&quot;. Sprawdź wszystkie trzy stwierdzenia, zanim zaznaczysz odpowiedzi.</blockquote>"}]}