{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nBudowa geologiczna obszaru położonego na północ od Olkusza charakteryzuje się\nobecnością skał węglanowych, których cechą jest silne uszczelinienie.\nNa podstawie mapy podaj skutek występowania skał węglanowych dla zasobów wód\npowierzchniowych obszaru położonego na północ od drogi krajowej nr 94, między\npołudnikami 19°32ʹ a 19°34ʹE.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.\n3.\n4.\n5.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n4.2) Zdający opisuje występowanie i zasoby\nwód w oceanach i na lądach (jeziora, rzeki,\nlodowce, wody podziemne).\nPoprawna odpowiedź\nBrak wód powierzchniowych.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie poprawnego skutku dla zasobów wód powierzchniowych.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Brak wód powierzchniowych** (rzek, strumieni, jezior) na obszarze zbudowanym ze skał węglanowych na północ od Olkusza.\n\n## Sposób 1 - Rozumowanie przez budowę geologiczną (kras)\n\n**Krok 1 - Zidentyfikuj typ skał**\n\nObszar na północ od Olkusza zbudowany jest ze **skał węglanowych** - głównie wapieni i dolomitów triasowych, charakterystycznych dla **Wyżyny Śląsko-Krakowskiej**. Skały te ulegają **rozpuszczaniu** przez wody zawierające CO₂ (wietrzenie chemiczne - krasowienie).\n\n**Krok 2 - Zrozum, co robi woda z tymi skałami**\n\nSpękania i szczeliny w skałach węglanowych stanowią drogi preferencyjnego odpływu wody. Woda opadowa i powierzchniowa **wsiąka przez szczeliny w głąb podłoża**, zamiast spływać po powierzchni. Proces ten nazywamy **krasowieniem** - woda rozpuszcza węglany (CaCO₃), powiększając szczeliny i tworząc podziemne kanały, jaskinie oraz systemy drenażu krasowego.\n\n**Krok 3 - Wyciągnij wniosek dla wód powierzchniowych**\n\nSkoro woda odprowadzana jest pod ziemię, na powierzchni **brakuje rzek, strumieni i stałych zbiorników wodnych**. Sieć rzeczna jest uboga lub zupełnie nieobecna - wody krążą w **systemie podziemnym**, a nie w korytach powierzchniowych.\n\n**Wynik:** Opisana budowa geologiczna powoduje **brak wód powierzchniowych** w rejonie Olkusza.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię krasową\n\nWyżyna Śląsko-Krakowska to klasyczny przykład **krasu węglanowego** w Polsce. Na obszarach krasowych (wapiennych, dolomitowych) obserwuje się typowe cechy:\n\n- leje i zagłębienia krasowe (pochłaniają wodę deszczową),\n- brak rzek stałych na powierzchni,\n- bogate wody podziemne (poziomy wodonośne w skałach węglanowych - to właśnie te zasoby eksploatuje górnictwo w rejonie Olkusza),\n- rzeki \"ponorowe\" - znikają pod ziemią.\n\nZnane rejony krasowe w Polsce pozbawione wód powierzchniowych: **Jura Krakowsko-Częstochowska** (obszar wokół Olkusza), **Tatry Zachodnie** (wapienie). Analogia potwierdza odpowiedź: **brak wód powierzchniowych**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnego skutku dla zasobów wód powierzchniowych, np. \"brak wód powierzchniowych\", \"ubóstwo / niedobór wód powierzchniowych\", \"brak rzek / jezior na tym obszarze\", \"wody odprowadzane są pod powierzchnię\".\n> - **0 pkt** - za odpowiedź błędną (np. \"duże zasoby wód powierzchniowych\", \"częste powodzie\"), ogólnikową (np. \"wody są zanieczyszczone\") lub brak odpowiedzi.\n> - **Akceptowane warianty:** \"brak wód powierzchniowych\" / \"ubóstwo wód powierzchniowych\" / \"wody powierzchniowe wsiąkają w grunt\" / \"obszar pozbawiony rzek / cieków stałych\".\n> - **Wykluczone:** samo słowo \"kras\" bez podania skutku dla wód powierzchniowych; informacja o zanieczyszczeniu wód; informacja o bogatych wodach podziemnych (to nie jest skutek dla wód **powierzchniowych**).\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:** Podaj, że skutkiem jest **brak** (ubóstwo, nieobecność) wód powierzchniowych. Samo napisanie \"jest kras\" lub \"skały są przepuszczalne\" bez wniosku - 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Proces krasowy (krasowienie):** Skały węglanowe (wapienie, dolomity) rozpuszczane są przez wody zawierające CO₂:\n> \\[ \\text{CaCO}_3 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2 \\rightarrow \\text{Ca}^{2+} + 2\\,\\text{HCO}_3^- \\]\n> Reakcja powiększa spękania → powstają podziemne kanały odprowadzające wodę.\n\n> 🇵🇱 **Krainy geograficzne Polski:** Olkusz leży w obrębie **Wyżyny Małopolskiej** (pas wyżyn), konkretnie na **Wyżynie Śląsko-Krakowskiej** (Jura Krakowsko-Częstochowska). Podłoże: wapienie i dolomity triasowe + jury, podatne na krasowienie.\n\n> 💧 **Reżim hydrograficzny obszarów krasowych:** brak stałej sieci rzecznej, pochłaniacze (ponory), wywierzyska (źródła krasowe), bogate wody podziemne. W okolicy Olkusza wody krasowe były historycznie dużym problemem dla górnictwa rud cynku i ołowiu (konieczność odwadniania kopalń).\n\nW tym zadaniu **nie stosujemy wzorów matematycznych** - wystarczy wiedza z zakresu geomorfologii krasowej (geologia strukturalna i hydrologia krasowa).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi byłyby błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |\n| \"Duże zasoby wód powierzchniowych\" | Odwrotność prawdy - kras powoduje odpływ wody **pod ziemię**, nie akumulację na powierzchni |\n| \"Zanieczyszczenie wód powierzchniowych\" | Skały węglanowe same w sobie nie są źródłem zanieczyszczenia; to nie wynika z opisanej budowy geologicznej |\n| \"Bogate wody podziemne\" | To prawda dla wód **podziemnych** - ale pytanie dotyczy **powierzchniowych**; mylenie obu typów to typowy błąd |\n| \"Podatność na powodzie\" | Przeciwnie - brak powierzchniowego odpływu zmniejsza ryzyko powodzi |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić wód **powierzchniowych** z **podziemnymi**. Skały węglanowe mają **bogate zasoby wód podziemnych** - ale pytanie dotyczy skutku dla wód **powierzchniowych**, które właśnie z powodu krasowienia **nie istnieją**.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Samo napisanie \"obszar jest krasowy\" lub \"skały są przepuszczalne\" to za mało. Klucz CKE wymaga podania **skutku** - czyli wniosku: brak wód powierzchniowych.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Rejon Olkusza jest wyjątkowy - słynne niegdyś górnictwo rud Zn-Pb musiało walczyć z wodami krasowymi zalewającymi kopalnie. To dodatkowy argument potwierdzający, że wody krążą **pod ziemią**, nie na powierzchni.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5. (0-1)
Budowa geologiczna obszaru położonego na północ od Olkusza charakteryzuje się
obecnością skał węglanowych, których cechą jest silne uszczelinienie.
Na podstawie mapy podaj skutek występowania skał węglanowych dla zasobów wód
powierzchniowych obszaru położonego na północ od drogi krajowej nr 94, między
południkami 19°32ʹ a 19°34ʹE.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
1.
2.
3.
4.
5.
Maks. liczba pkt
2
1
1
1
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 5. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
4.2) Zdający opisuje występowanie i zasoby
wód w oceanach i na lądach (jeziora, rzeki,
lodowce, wody podziemne).
Poprawna odpowiedź
Brak wód powierzchniowych.
Schemat punktowania
1 p. - za podanie poprawnego skutku dla zasobów wód powierzchniowych.
0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Brak wód powierzchniowych (rzek, strumieni, jezior) na obszarze zbudowanym ze skał węglanowych na północ od Olkusza.

\n

Sposób 1 - Rozumowanie przez budowę geologiczną (kras)

\n

Krok 1 - Zidentyfikuj typ skał

\n

Obszar na północ od Olkusza zbudowany jest ze skał węglanowych - głównie wapieni i dolomitów triasowych, charakterystycznych dla Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Skały te ulegają rozpuszczaniu przez wody zawierające CO₂ (wietrzenie chemiczne - krasowienie).

\n

Krok 2 - Zrozum, co robi woda z tymi skałami

\n

Spękania i szczeliny w skałach węglanowych stanowią drogi preferencyjnego odpływu wody. Woda opadowa i powierzchniowa wsiąka przez szczeliny w głąb podłoża, zamiast spływać po powierzchni. Proces ten nazywamy krasowieniem - woda rozpuszcza węglany (CaCO₃), powiększając szczeliny i tworząc podziemne kanały, jaskinie oraz systemy drenażu krasowego.

\n

Krok 3 - Wyciągnij wniosek dla wód powierzchniowych

\n

Skoro woda odprowadzana jest pod ziemię, na powierzchni brakuje rzek, strumieni i stałych zbiorników wodnych. Sieć rzeczna jest uboga lub zupełnie nieobecna - wody krążą w systemie podziemnym, a nie w korytach powierzchniowych.

\n

Wynik: Opisana budowa geologiczna powoduje brak wód powierzchniowych w rejonie Olkusza.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię krasową

\n

Wyżyna Śląsko-Krakowska to klasyczny przykład krasu węglanowego w Polsce. Na obszarach krasowych (wapiennych, dolomitowych) obserwuje się typowe cechy:

\n\n

Znane rejony krasowe w Polsce pozbawione wód powierzchniowych: Jura Krakowsko-Częstochowska (obszar wokół Olkusza), Tatry Zachodnie (wapienie). Analogia potwierdza odpowiedź: brak wód powierzchniowych.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):
- 1 pkt - za podanie poprawnego skutku dla zasobów wód powierzchniowych, np. "brak wód powierzchniowych", "ubóstwo / niedobór wód powierzchniowych", "brak rzek / jezior na tym obszarze", "wody odprowadzane są pod powierzchnię".
- 0 pkt - za odpowiedź błędną (np. "duże zasoby wód powierzchniowych", "częste powodzie"), ogólnikową (np. "wody są zanieczyszczone") lub brak odpowiedzi.
- Akceptowane warianty: "brak wód powierzchniowych" / "ubóstwo wód powierzchniowych" / "wody powierzchniowe wsiąkają w grunt" / "obszar pozbawiony rzek / cieków stałych".
- Wykluczone: samo słowo "kras" bez podania skutku dla wód powierzchniowych; informacja o zanieczyszczeniu wód; informacja o bogatych wodach podziemnych (to nie jest skutek dla wód powierzchniowych).
\n

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt: Podaj, że skutkiem jest brak (ubóstwo, nieobecność) wód powierzchniowych. Samo napisanie "jest kras" lub "skały są przepuszczalne" bez wniosku - 0 pkt.

\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Proces krasowy (krasowienie): Skały węglanowe (wapienie, dolomity) rozpuszczane są przez wody zawierające CO₂:
CaCO3+H2O+CO2→Ca2++2HCO3−
Reakcja powiększa spękania → powstają podziemne kanały odprowadzające wodę.
\n
🇵🇱 Krainy geograficzne Polski: Olkusz leży w obrębie Wyżyny Małopolskiej (pas wyżyn), konkretnie na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (Jura Krakowsko-Częstochowska). Podłoże: wapienie i dolomity triasowe + jury, podatne na krasowienie.
\n
💧 Reżim hydrograficzny obszarów krasowych: brak stałej sieci rzecznej, pochłaniacze (ponory), wywierzyska (źródła krasowe), bogate wody podziemne. W okolicy Olkusza wody krasowe były historycznie dużym problemem dla górnictwa rud cynku i ołowiu (konieczność odwadniania kopalń).
\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z zakresu geomorfologii krasowej (geologia strukturalna i hydrologia krasowa).

\n

Dlaczego inne odpowiedzi byłyby błędne

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |
| "Duże zasoby wód powierzchniowych" | Odwrotność prawdy - kras powoduje odpływ wody pod ziemię, nie akumulację na powierzchni |
| "Zanieczyszczenie wód powierzchniowych" | Skały węglanowe same w sobie nie są źródłem zanieczyszczenia; to nie wynika z opisanej budowy geologicznej |
| "Bogate wody podziemne" | To prawda dla wód podziemnych - ale pytanie dotyczy powierzchniowych; mylenie obu typów to typowy błąd |
| "Podatność na powodzie" | Przeciwnie - brak powierzchniowego odpływu zmniejsza ryzyko powodzi |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić wód powierzchniowych z podziemnymi. Skały węglanowe mają bogate zasoby wód podziemnych - ale pytanie dotyczy skutku dla wód powierzchniowych, które właśnie z powodu krasowienia nie istnieją.
\n
⚠️ Uwaga 2: Samo napisanie "obszar jest krasowy" lub "skały są przepuszczalne" to za mało. Klucz CKE wymaga podania skutku - czyli wniosku: brak wód powierzchniowych.
\n
⚠️ Uwaga 3: Rejon Olkusza jest wyjątkowy - słynne niegdyś górnictwo rud Zn-Pb musiało walczyć z wodami krasowymi zalewającymi kopalnie. To dodatkowy argument potwierdzający, że wody krążą pod ziemią, nie na powierzchni.
"}]}