{"id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"geografia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nNa podstawie mapy podaj dwa skutki dla środowiska geograficznego wynikające\nz głębinowej eksploatacji rud cynku i ołowiu lub wykorzystywania tych rud\nw hutnictwie w rejonie Bukowna.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy\nI. Wykorzystanie różnych źródeł informacji\ndo analizy i prezentowania współczesnych\nproblemów przyrodniczych […].\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy\n3.1) Zdający formułuje problemy\nwynikające z eksploatowania zasobów\nodnawialnych i nieodnawialnych; potrafi\nprzewidzieć przyrodnicze\ni pozaprzyrodnicze przyczyny i skutki\nzakłóceń równowagi ekologicznej.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Zmiana rzeźby terenu (wzrost deniwelacji).\n Występowanie osadników.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch poprawnych skutków odczytanych z mapy.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Zmiana rzeźby terenu (wzrost deniwelacji) - m.in. powstanie hałd, wyrobisk lub osiadania terenu nad wyrobiskami.\n2. Występowanie osadników (zbiorniki osadowe) - związane z odprowadzaniem odpadów po flotacji rud.\n\n## Sposób 1 - odczyt z mapy (analiza elementów środowiska geograficznego)\n\nZadanie wymaga uważnego odczytania barwnej mapy rejonu **Bukowna** (okolice Olkusza, Wyżyna Śląsko-Krakowska) - obszaru od dziesięcioleci związanego z eksploatacją **rud cynku i ołowiu (galeny i sfalerytu)**.\n\n**Krok 1 - identyfikacja form terenu na mapie**\n\nNa mapie w rejonie Bukowna widoczne są:\n- **Hałdy** - usypane wzgórza skalne (skała płonna, odpady wydobywcze) → sztuczne wypukłe formy terenu, zwiększają deniwelację.\n- **Wyrobiska odkrywkowe lub niecky osiadania** → sztuczne wklęsłe formy terenu, powstałe nad podziemnymi chodnikami (poeksploatacyjne osiadanie).\n- **Osadniki / stawy flotacyjne** - charakterystyczne prostokątne lub owalne zbiorniki wodne widoczne na mapie; powstają przy zakładach przeróbczych (flotacja - oddzielanie rudy od skały płonnej w wodzie).\n\n**Krok 2 - powiązanie z pytaniem**\n\nPolecenie wskazuje DWA źródła oddziaływania:\n- **Eksploatacja** (płytka i głęboka) → skutki geomorfologiczne (zmiany rzeźby).\n- **Hutnictwo** (przerób rud, flotacja) → skutki hydrologiczne i krajobrazowe (osadniki).\n\n**Krok 3 - sformułowanie odpowiedzi**\n\n1. **Zmiana rzeźby terenu / wzrost deniwelacji** - na mapie widoczne hałdy (wypukłe) i niecki osiadań lub wyrobiska (wklęsłe); teren naturalnie płaski lub lekko falisty Wyżyny Śląsko-Krakowskiej zostaje silnie przekształcony.\n2. **Występowanie osadników** - zbiorniki osadowe gromadzą szlamy poflotacyjne (wody z zawiesiną mineralną); stanowią zagrożenie dla gleb i wód gruntowych, jednocześnie trwale zmieniają użytkowanie terenu.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez wiedzę o regionie\n\n**Rejon Olkusza-Bukowna** to klasyczny przykład degradacji środowiska przez przemysł wydobywczo-hutniczy. Nawet bez mapy można wnioskować o:\n\n- **Formach antropogenicznych rzeźby**: hałdy skały płonnej (widoczne jako wzgórza oznaczone na mapie), leje i niecki osiadania nad wyrobiskami podziemnymi → **zmiana rzeźby, wzrost deniwelacji**.\n- **Zanieczyszczeniu wód / hydrogeologii**: flotacja rud wymaga ogromnych ilości wody → **osadniki** z odpadami poflotacyjnymi (szlamy zawierające Pb, Zn, Cd) → degradacja gleb i wód.\n- Dodatkowe (akceptowane przez CKE o ile wynikają z mapy): hałdy jako bariery krajobrazowe, wykluczenie gruntów z użytkowania rolniczego, przekształcenie sieci hydrograficznej.\n\nWeryfikacja potwierdza odpowiedź ze Sposobu 1.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych skutków odczytanych z mapy (np. zmiana rzeźby terenu / wzrost deniwelacji ORAZ występowanie osadników).\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednego skutku, za odpowiedź niespełniającą kryterium „odczytanych z mapy\", za odpowiedzi ogólnikowe (np. „zanieczyszczenie środowiska\" bez konkretyzacji), za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „Zmiana rzeźby terenu\" / „wzrost deniwelacji\" / „powstanie hałd i wyrobisk\".\n> - „Występowanie osadników\" / „zbiorniki poflotacyjne\" / „stawy osadowe\".\n>\n> **Kluczowa zasada „z mapy\":** CKE wymaga, żeby oba skutki były możliwe do odczytania lub zidentyfikowania na załączonej mapie - nie wystarczy ogólna wiedza o przemyśle.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.\n\n> 🌍 **Referencja: Procesy egzogeniczne - formy antropogeniczne**\n> Eksploatacja górnicza i hutnictwo tworzą charakterystyczne formy antropogeniczne rzeźby terenu:\n> - **Hałdy** - usypiska skały płonnej (wydobytej lecz niezawierającej rudy) → sztuczne wzgórza.\n> - **Niecki i leje osiadania** - nad wyrobiskami podziemnymi grunt zapada się, tworząc wklęsłe formy.\n> - **Osadniki** - sztuczne zbiorniki wodne z szlamami po flotacji (oddzielanie minerałów w wodzie); zawierają metale ciężkie (Pb, Zn, Cd).\n\n> 🇵🇱 **Krainy geograficzne:** Bukowno leży na **Wyżynie Śląsko-Krakowskiej** (rejon olkuski) - obszar triasowych dolomitów z kruszcami Zn-Pb, eksploatowanych od średniowiecza (kopalnia Pomorzany, ZGH Bolesław).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Typowy błąd ucznia | Przykład błędnej odpowiedzi | Dlaczego niepełna/błędna |\n| Zbyt ogólna | „zanieczyszczenie środowiska\" | Brak konkretyzacji - co dokładnie na mapie wskazuje na zanieczyszczenie? |\n| Bez odczytu z mapy | „emisja SO₂ z huty\" | Może być prawdziwa, ale CKE wymaga odczytu z **mapy** - jeśli na mapie nie ma symbolu emitora, odpowiedź nie spełnia kryterium |\n| Tylko jeden skutek | „hałdy\" (bez drugiego punktu) | Za jeden skutek - 0 pkt; zadanie wymaga **dwóch** |\n| Mylenie procesu ze skutkiem | „eksploatacja rud\" jako odpowiedź | To jest przyczyna, nie skutek dla środowiska |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zadanie ma **1 punkt za DWIE odpowiedzi jednocześnie** - to klasyczna pułapka. Podanie tylko jednego, nawet świetnego skutku daje 0 pkt. Musisz podać DWA poprawne.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Odpowiedzi MUSZĄ wynikać z mapy - nie wystarczy wiedza ogólna o zanieczyszczeniach przemysłowych. Pisz tylko o tym, co da się dostrzec/odczytać na załączonej mapie (hałdy, osadniki, wyrobiska, niecky).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie mylić skutków dla środowiska z procesami technologicznymi. „Flotacja rud\" to proces - „osadniki\" to skutek widoczny w środowisku geograficznym.","image":"img/geografia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Na podstawie mapy podaj dwa skutki dla środowiska geograficznego wynikające<br>z głębinowej eksploatacji rud cynku i ołowiu lub wykorzystywania tych rud<br>w hutnictwie w rejonie Bukowna.<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>IV etap edukacyjny - zakres podstawowy<br>I. Wykorzystanie różnych źródeł informacji<br>do analizy i prezentowania współczesnych<br>problemów przyrodniczych […].<br>IV etap edukacyjny - zakres podstawowy<br>3.1) Zdający formułuje problemy<br>wynikające z eksploatowania zasobów<br>odnawialnych i nieodnawialnych; potrafi<br>przewidzieć przyrodnicze<br>i pozaprzyrodnicze przyczyny i skutki<br>zakłóceń równowagi ekologicznej.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Zmiana rzeźby terenu (wzrost deniwelacji).<br> Występowanie osadników.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie dwóch poprawnych skutków odczytanych z mapy.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub niepełną albo brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Zmiana rzeźby terenu (wzrost deniwelacji) - m.in. powstanie hałd, wyrobisk lub osiadania terenu nad wyrobiskami.</li><li>Występowanie osadników (zbiorniki osadowe) - związane z odprowadzaniem odpadów po flotacji rud.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - odczyt z mapy (analiza elementów środowiska geograficznego)</h4>\n<p>Zadanie wymaga uważnego odczytania barwnej mapy rejonu <strong>Bukowna</strong> (okolice Olkusza, Wyżyna Śląsko-Krakowska) - obszaru od dziesięcioleci związanego z eksploatacją <strong>rud cynku i ołowiu (galeny i sfalerytu)</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 1 - identyfikacja form terenu na mapie</strong></p>\n<p>Na mapie w rejonie Bukowna widoczne są:</p>\n<ul><li><strong>Hałdy</strong> - usypane wzgórza skalne (skała płonna, odpady wydobywcze) → sztuczne wypukłe formy terenu, zwiększają deniwelację.</li><li><strong>Wyrobiska odkrywkowe lub niecky osiadania</strong> → sztuczne wklęsłe formy terenu, powstałe nad podziemnymi chodnikami (poeksploatacyjne osiadanie).</li><li><strong>Osadniki / stawy flotacyjne</strong> - charakterystyczne prostokątne lub owalne zbiorniki wodne widoczne na mapie; powstają przy zakładach przeróbczych (flotacja - oddzielanie rudy od skały płonnej w wodzie).</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - powiązanie z pytaniem</strong></p>\n<p>Polecenie wskazuje DWA źródła oddziaływania:</p>\n<ul><li><strong>Eksploatacja</strong> (płytka i głęboka) → skutki geomorfologiczne (zmiany rzeźby).</li><li><strong>Hutnictwo</strong> (przerób rud, flotacja) → skutki hydrologiczne i krajobrazowe (osadniki).</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - sformułowanie odpowiedzi</strong></p>\n<ol><li><strong>Zmiana rzeźby terenu / wzrost deniwelacji</strong> - na mapie widoczne hałdy (wypukłe) i niecki osiadań lub wyrobiska (wklęsłe); teren naturalnie płaski lub lekko falisty Wyżyny Śląsko-Krakowskiej zostaje silnie przekształcony.</li><li><strong>Występowanie osadników</strong> - zbiorniki osadowe gromadzą szlamy poflotacyjne (wody z zawiesiną mineralną); stanowią zagrożenie dla gleb i wód gruntowych, jednocześnie trwale zmieniają użytkowanie terenu.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez wiedzę o regionie</h4>\n<p><strong>Rejon Olkusza-Bukowna</strong> to klasyczny przykład degradacji środowiska przez przemysł wydobywczo-hutniczy. Nawet bez mapy można wnioskować o:</p>\n<ul><li><strong>Formach antropogenicznych rzeźby</strong>: hałdy skały płonnej (widoczne jako wzgórza oznaczone na mapie), leje i niecki osiadania nad wyrobiskami podziemnymi → <strong>zmiana rzeźby, wzrost deniwelacji</strong>.</li><li><strong>Zanieczyszczeniu wód / hydrogeologii</strong>: flotacja rud wymaga ogromnych ilości wody → <strong>osadniki</strong> z odpadami poflotacyjnymi (szlamy zawierające Pb, Zn, Cd) → degradacja gleb i wód.</li><li>Dodatkowe (akceptowane przez CKE o ile wynikają z mapy): hałdy jako bariery krajobrazowe, wykluczenie gruntów z użytkowania rolniczego, przekształcenie sieci hydrograficznej.</li></ul>\n<p>Weryfikacja potwierdza odpowiedź ze Sposobu 1.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych skutków odczytanych z mapy (np. zmiana rzeźby terenu / wzrost deniwelacji ORAZ występowanie osadników).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednego skutku, za odpowiedź niespełniającą kryterium „odczytanych z mapy&quot;, za odpowiedzi ogólnikowe (np. „zanieczyszczenie środowiska&quot; bez konkretyzacji), za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- „Zmiana rzeźby terenu&quot; / „wzrost deniwelacji&quot; / „powstanie hałd i wyrobisk&quot;.<br>- „Występowanie osadników&quot; / „zbiorniki poflotacyjne&quot; / „stawy osadowe&quot;.<br><br><strong>Kluczowa zasada „z mapy&quot;:</strong> CKE wymaga, żeby oba skutki były możliwe do odczytania lub zidentyfikowania na załączonej mapie - nie wystarczy ogólna wiedza o przemyśle.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Referencja: Procesy egzogeniczne - formy antropogeniczne</strong><br>Eksploatacja górnicza i hutnictwo tworzą charakterystyczne formy antropogeniczne rzeźby terenu:<br>- <strong>Hałdy</strong> - usypiska skały płonnej (wydobytej lecz niezawierającej rudy) → sztuczne wzgórza.<br>- <strong>Niecki i leje osiadania</strong> - nad wyrobiskami podziemnymi grunt zapada się, tworząc wklęsłe formy.<br>- <strong>Osadniki</strong> - sztuczne zbiorniki wodne z szlamami po flotacji (oddzielanie minerałów w wodzie); zawierają metale ciężkie (Pb, Zn, Cd).</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Krainy geograficzne:</strong> Bukowno leży na <strong>Wyżynie Śląsko-Krakowskiej</strong> (rejon olkuski) - obszar triasowych dolomitów z kruszcami Zn-Pb, eksploatowanych od średniowiecza (kopalnia Pomorzany, ZGH Bolesław).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Typowy błąd ucznia | Przykład błędnej odpowiedzi | Dlaczego niepełna/błędna |<br>| Zbyt ogólna | „zanieczyszczenie środowiska&quot; | Brak konkretyzacji - co dokładnie na mapie wskazuje na zanieczyszczenie? |<br>| Bez odczytu z mapy | „emisja SO₂ z huty&quot; | Może być prawdziwa, ale CKE wymaga odczytu z <strong>mapy</strong> - jeśli na mapie nie ma symbolu emitora, odpowiedź nie spełnia kryterium |<br>| Tylko jeden skutek | „hałdy&quot; (bez drugiego punktu) | Za jeden skutek - 0 pkt; zadanie wymaga <strong>dwóch</strong> |<br>| Mylenie procesu ze skutkiem | „eksploatacja rud&quot; jako odpowiedź | To jest przyczyna, nie skutek dla środowiska |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie ma <strong>1 punkt za DWIE odpowiedzi jednocześnie</strong> - to klasyczna pułapka. Podanie tylko jednego, nawet świetnego skutku daje 0 pkt. Musisz podać DWA poprawne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Odpowiedzi MUSZĄ wynikać z mapy - nie wystarczy wiedza ogólna o zanieczyszczeniach przemysłowych. Pisz tylko o tym, co da się dostrzec/odczytać na załączonej mapie (hałdy, osadniki, wyrobiska, niecky).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Nie mylić skutków dla środowiska z procesami technologicznymi. „Flotacja rud&quot; to proces - „osadniki&quot; to skutek widoczny w środowisku geograficznym.</blockquote>"}]}