{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-2)\nNa zdjęciu satelitarnym, wykonanym 22 maja 2010 roku, tereny zalane mają jasną barwę.\nLiterami A i B oznaczono dwa wybrane obszary, które nie zostały zalane podczas opisanej\npowodzi.\nNa podstawie barwnej mapy szczegółowej, zdjęcia satelitarnego i opisu uzasadnij,\ndlaczego każdy z obszarów A i B nie uległ zalaniu.\nObszar A:\nObszar B:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.1. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] i społeczno-\n-gospodarczego […] na podstawie mapy\ntopograficznej […].\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego i społeczno-gospodarczego\n[…].\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzasadnienie dla obszarów A i B.\n1 p. - za poprawne uzasadnienie dla obszaru A albo obszaru B.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nObszar A podczas powodzi nie uległ zalaniu z powodu położenia na krawędzi wyżyny powyżej\nterasy zalewowej Wisły.\nObszar B nie został zalany, ponieważ podczas powodzi nurkowie uszczelnili geowłókniną wał\nprzeciwpowodziowy ochraniający hutę szkła.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Obszar A:** Nie uległ zalaniu, ponieważ leży na krawędzi wyżyny, powyżej terasy zalewowej Wisły - woda powodziowa nie dotarła do tego poziomu wysokościowego.\n\n**Obszar B:** Nie uległ zalaniu, ponieważ nurkowie w dniu 22 maja skutecznie uszczelnili geowłókniną nasiąknięty wał przeciwpowodziowy, który chronił hutę szkła.\n\n## Sposób 1 - analiza mapy + opisu (podejście geograficzno-hipsometryczne)\n\n**Krok 1 - zidentyfikuj obszar A na mapie.**\n\nNa barwnej mapie szczegółowej obszar A leży wyraźnie na **krawędzi wyżyny** (widoczne poziomice pokazują duży skok wysokości względem doliny). Dolina Wisły to **terasa zalewowa** - płaski, nisko położony obszar periodycznie zatapiany podczas wezbrań. Krawędź wyżyny jest powyżej zasięgu wody powodziowej, bo:\n\n- rzeka wylewa na teren terasy (zbliżony poziom do koryta),\n- wyżyna leży **kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów wyżej** niż dno doliny,\n- woda nie jest w stanie piąć się w górę zbocza - płynie grawitacyjnie wzdłuż doliny.\n\n**Wniosek dla A:** Naturalna **bariera hipsometryczna** (wyniesienie terenu) skutecznie chroniła obszar A - nie ma tu wałów, bo sama rzeźba terenu pełni funkcję ochronną.\n\n**Krok 2 - zidentyfikuj obszar B na mapie i skonfrontuj z opisem.**\n\nObszar B leży na **prawym brzegu Wisły**, w pobliżu huty szkła. Z treści wynika:\n- wał przy hucie był zagrożony przesiąkaniem,\n- 22 maja nurkowie rozkładali pod wodą **geowłókninę** uszczelniającą wał,\n- akcja zakończyła się sukcesem.\n\nZdjęcie satelitarne z 22 maja pokazuje obszar B niezalany - to bezpośredni efekt skutecznej **interwencji człowieka**: uszczelnienia wału hydrotechnicznego geowłókniną, która ograniczyła filtrację wody przez nasiąknięty wał i zapobiegła jego przerwaniu.\n\n**Wniosek dla B:** Obszar B był chroniony przez **wał przeciwpowodziowy**, który w krytycznym momencie został uratowany przez nurków.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i logikę powodzi\n\n**Weryfikacja A - czy nie mógł być chroniony wałem?**\n\nZ opisu wynika, że wał **na południowy zachód od Zarzekowic pękł** - prawobrzeżna część Sandomierza została zalana. Skoro obszar A leżący w sąsiedztwie *nie* został zalany pomimo pęknięcia wału, jedynym wyjaśnieniem jest **położenie na wyniesieniu terenu** (krawędź wyżyny). Gdyby A leżał na terasie zalewowej, woda z przerwanego wału dotarłaby tam tak samo jak do reszty prawobrzeżnej części miasta.\n\n**Weryfikacja B - wyłącz naturalne wyniesienie jako przyczynę.**\n\nZdjęcie satelitarne pokazuje, że rozległy obszar wokół B jest zalany (jasna barwa). Obszar B jest zatem **otoczony wodą z każdej strony** - gdyby nie wał, byłby zalany. Wyjaśnienie naturalne (wyżyna) tu nie pasuje, bo B leży w obrębie nizinnej doliny. Odpowiedź musi więc odwoływać się do **działalności człowieka** - wał + uszczelnienie geowłókniną.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12.1, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - za poprawne uzasadnienie dla **obu** obszarów: A i B.\n> - **1 pkt** - za poprawne uzasadnienie dla **tylko jednego** z obszarów (A albo B).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (np. ogólnikowe stwierdzenia bez odniesienia do konkretnych przyczyn).\n>\n> **Akceptowane sformułowania:**\n> - Obszar A: \"położenie na krawędzi wyżyny powyżej terasy zalewowej Wisły\" / \"teren wyższy niż zasięg wody powodziowej\" / \"naturalne wyniesienie nad doliną Wisły\".\n> - Obszar B: \"uszczelnienie wału geowłókniną przez nurków\" / \"wał przeciwpowodziowy przy hucie szkła został skutecznie uszczelniony\" / \"interwencja nurków 22 maja uratowała wał chroniący hutę\".\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n> - Dla A - KONIECZNIE wskaż: (1) położenie na wyżynie / wyniesieniu i (2) powyżej terasy zalewowej / powyżej zasięgu wody. Samo \"wyżej\" bez kontekstu terasy lub wyżyny może być niewystarczające.\n> - Dla B - KONIECZNIE wskaż: (1) wał przeciwpowodziowy i (2) jego uszczelnienie geowłókniną / działanie nurków. Samo \"był wał\" bez informacji o uszczelnieniu może nie wystarczyć.\n\n## Wzory i referencje (jeśli używane)\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:\n\n> 🌍 **Geomorfologia doliny rzecznej**: Dolina Wisły w rejonie Sandomierza zbudowana jest z **terasy zalewowej** (nisko położony, płaski obszar wzdłuż rzeki, periodycznie zalewany) oraz **krawędzi wyżyny** (strome zbocze oddzielające dolinę od Wyżyny Sandomierskiej). Terasa zalewowa leży na poziomie bliskim poziomowi wody w korycie, dlatego podczas wezbrań jest zalewana jako pierwsza. Wyżyna - wyniesiona o kilkanaście-kilkadziesiąt metrów - pozostaje poza zasięgiem wody.\n\n> 💧 **Hydrologia - ochrona przeciwpowodziowa**: Wały przeciwpowodziowe to sztuczne nasypy ziemne uszczelniające dostęp wody do terenów chronionych. Podczas długotrwałej powodzi wały **nasiąkają wodą** (filtracja przez grunt), co grozi ich przerwaniem. **Geowłóknina** (przepuszczalna tkanina techniczna) układana od strony odpowietrznej wału zmniejsza filtrację i wzmacnia strukturę nasypu.\n\n> 🗺️ **Czytanie barwnej mapy szczegółowej**: Poziomice i barwa hipsometryczna pozwalają odczytać różnicę wysokości między doliną a krawędzią wyżyny. Im gęstsze poziomice, tym stromszy stok. Strome zbocze przy obszarze A to sygnał, że teren leży wyraźnie powyżej dna doliny.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nTo zadanie jest otwarte, więc nie ma wariantów A/B/C/D do wyeliminowania. Poniżej typowe błędne odpowiedzi uczniów zamiast tabeli opcji:\n\n| Błędna odpowiedź ucznia | Dlaczego CKE jej nie akceptuje |\n| \"Obszar A nie był zalany, bo jest daleko od rzeki\" | Ogólnik - nie wskazuje na hipsometrię / krawędź wyżyny. Odległość od rzeki nie jest wystarczającym argumentem. |\n| \"Obszar B nie był zalany, bo strażacy pilnowali wału\" | Nieścisłość - to nurkowie uszczelniali wał geowłókniną, nie straż pilnowała. Klucz wymaga konkretnego mechanizmu (geowłóknina / uszczelnienie). |\n| \"Obszar A był chroniony przez wał\" | Błędne - A leży na wyżynie i nie potrzebuje wału. Pomieszanie przyczyn A i B. |\n| \"Obszar B nie został zalany dzięki modlitwom mieszkańców i pomocy wojska\" | Nawet jeśli prawdziwe historycznie - klucz wymaga konkretnej przyczyny techniczno-geograficznej. |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - zamiana przyczyn A i B:** Bardzo częsty błąd to przypisanie \"wału\" do obszaru A i \"wyżyny\" do obszaru B. Uczeń powinien uważnie zidentyfikować oba obszary na mapie i dopasować wyjaśnienie: A = naturalne wyniesienie, B = sztuczny wał + interwencja człowieka.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - pominięcie geowłókniny przy B:** Wielu uczniów pisze tylko \"wał nie pękł\" lub \"wał był utrzymany\" - to za mało. Klucz wymaga wyjaśnienia DLACZEGO wał się utrzymał: bo nurkowie uszczelnili go geowłókniną. Bez tego mechanizmu odpowiedź jest niekompletna i może nie uzyskać punktu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - brak odniesienia do terasy zalewowej przy A:** Samo stwierdzenie \"teren jest wysoko\" lub \"daleko od rzeki\" jest zbyt ogólne. Należy wskazać **kontrast między terasą zalewową** (obszar zalewany) **a krawędzią wyżyny** (powyżej zasięgu wody). Terminologia geomorfologiczna świadczy o rozumieniu mechanizmu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - nieużywanie mapy i opisu razem:** Zadanie wymaga syntezy trzech źródeł: mapy (hipsometria), zdjęcia satelitarnego (zasięg wody) i opisu (akcja nurków). Uczniowie często opierają się tylko na opisie - przez co dla obszaru A nie potrafią uzasadnić geograficznego powodu braku zalania (wyżyna nie jest wprost wymieniona w opisie, trzeba ją zidentyfikować z mapy).","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12.1. (0-2)
Na zdjęciu satelitarnym, wykonanym 22 maja 2010 roku, tereny zalane mają jasną barwę.
Literami A i B oznaczono dwa wybrane obszary, które nie zostały zalane podczas opisanej
powodzi.
Na podstawie barwnej mapy szczegółowej, zdjęcia satelitarnego i opisu uzasadnij,
dlaczego każdy z obszarów A i B nie uległ zalaniu.
Obszar A:
Obszar B:

","answer_text_html":"

Zadanie 12.1. (0-2)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy
środowiska przyrodniczego […] i społeczno-
-gospodarczego […] na podstawie mapy
topograficznej […].
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego i społeczno-gospodarczego
[…].
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne uzasadnienie dla obszarów A i B.
1 p. - za poprawne uzasadnienie dla obszaru A albo obszaru B.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowe odpowiedzi
Obszar A podczas powodzi nie uległ zalaniu z powodu położenia na krawędzi wyżyny powyżej
terasy zalewowej Wisły.
Obszar B nie został zalany, ponieważ podczas powodzi nurkowie uszczelnili geowłókniną wał
przeciwpowodziowy ochraniający hutę szkła.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Obszar A: Nie uległ zalaniu, ponieważ leży na krawędzi wyżyny, powyżej terasy zalewowej Wisły - woda powodziowa nie dotarła do tego poziomu wysokościowego.

\n

Obszar B: Nie uległ zalaniu, ponieważ nurkowie w dniu 22 maja skutecznie uszczelnili geowłókniną nasiąknięty wał przeciwpowodziowy, który chronił hutę szkła.

\n

Sposób 1 - analiza mapy + opisu (podejście geograficzno-hipsometryczne)

\n

Krok 1 - zidentyfikuj obszar A na mapie.

\n

Na barwnej mapie szczegółowej obszar A leży wyraźnie na krawędzi wyżyny (widoczne poziomice pokazują duży skok wysokości względem doliny). Dolina Wisły to terasa zalewowa - płaski, nisko położony obszar periodycznie zatapiany podczas wezbrań. Krawędź wyżyny jest powyżej zasięgu wody powodziowej, bo:

\n\n

Wniosek dla A: Naturalna bariera hipsometryczna (wyniesienie terenu) skutecznie chroniła obszar A - nie ma tu wałów, bo sama rzeźba terenu pełni funkcję ochronną.

\n

Krok 2 - zidentyfikuj obszar B na mapie i skonfrontuj z opisem.

\n

Obszar B leży na prawym brzegu Wisły, w pobliżu huty szkła. Z treści wynika:

\n\n

Zdjęcie satelitarne z 22 maja pokazuje obszar B niezalany - to bezpośredni efekt skutecznej interwencji człowieka: uszczelnienia wału hydrotechnicznego geowłókniną, która ograniczyła filtrację wody przez nasiąknięty wał i zapobiegła jego przerwaniu.

\n

Wniosek dla B: Obszar B był chroniony przez wał przeciwpowodziowy, który w krytycznym momencie został uratowany przez nurków.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i logikę powodzi

\n

Weryfikacja A - czy nie mógł być chroniony wałem?

\n

Z opisu wynika, że wał na południowy zachód od Zarzekowic pękł - prawobrzeżna część Sandomierza została zalana. Skoro obszar A leżący w sąsiedztwie nie został zalany pomimo pęknięcia wału, jedynym wyjaśnieniem jest położenie na wyniesieniu terenu (krawędź wyżyny). Gdyby A leżał na terasie zalewowej, woda z przerwanego wału dotarłaby tam tak samo jak do reszty prawobrzeżnej części miasta.

\n

Weryfikacja B - wyłącz naturalne wyniesienie jako przyczynę.

\n

Zdjęcie satelitarne pokazuje, że rozległy obszar wokół B jest zalany (jasna barwa). Obszar B jest zatem otoczony wodą z każdej strony - gdyby nie wał, byłby zalany. Wyjaśnienie naturalne (wyżyna) tu nie pasuje, bo B leży w obrębie nizinnej doliny. Odpowiedź musi więc odwoływać się do działalności człowieka - wał + uszczelnienie geowłókniną.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12.1, max 2 pkt):

- 2 pkt - za poprawne uzasadnienie dla obu obszarów: A i B.
- 1 pkt - za poprawne uzasadnienie dla tylko jednego z obszarów (A albo B).
- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (np. ogólnikowe stwierdzenia bez odniesienia do konkretnych przyczyn).

Akceptowane sformułowania:
- Obszar A: "położenie na krawędzi wyżyny powyżej terasy zalewowej Wisły" / "teren wyższy niż zasięg wody powodziowej" / "naturalne wyniesienie nad doliną Wisły".
- Obszar B: "uszczelnienie wału geowłókniną przez nurków" / "wał przeciwpowodziowy przy hucie szkła został skutecznie uszczelniony" / "interwencja nurków 22 maja uratowała wał chroniący hutę".

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:
- Dla A - KONIECZNIE wskaż: (1) położenie na wyżynie / wyniesieniu i (2) powyżej terasy zalewowej / powyżej zasięgu wody. Samo "wyżej" bez kontekstu terasy lub wyżyny może być niewystarczające.
- Dla B - KONIECZNIE wskaż: (1) wał przeciwpowodziowy i (2) jego uszczelnienie geowłókniną / działanie nurków. Samo "był wał" bez informacji o uszczelnieniu może nie wystarczyć.
\n

Wzory i referencje (jeśli używane)

\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:

\n
🌍 Geomorfologia doliny rzecznej: Dolina Wisły w rejonie Sandomierza zbudowana jest z terasy zalewowej (nisko położony, płaski obszar wzdłuż rzeki, periodycznie zalewany) oraz krawędzi wyżyny (strome zbocze oddzielające dolinę od Wyżyny Sandomierskiej). Terasa zalewowa leży na poziomie bliskim poziomowi wody w korycie, dlatego podczas wezbrań jest zalewana jako pierwsza. Wyżyna - wyniesiona o kilkanaście-kilkadziesiąt metrów - pozostaje poza zasięgiem wody.
\n
💧 Hydrologia - ochrona przeciwpowodziowa: Wały przeciwpowodziowe to sztuczne nasypy ziemne uszczelniające dostęp wody do terenów chronionych. Podczas długotrwałej powodzi wały nasiąkają wodą (filtracja przez grunt), co grozi ich przerwaniem. Geowłóknina (przepuszczalna tkanina techniczna) układana od strony odpowietrznej wału zmniejsza filtrację i wzmacnia strukturę nasypu.
\n
🗺️ Czytanie barwnej mapy szczegółowej: Poziomice i barwa hipsometryczna pozwalają odczytać różnicę wysokości między doliną a krawędzią wyżyny. Im gęstsze poziomice, tym stromszy stok. Strome zbocze przy obszarze A to sygnał, że teren leży wyraźnie powyżej dna doliny.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

To zadanie jest otwarte, więc nie ma wariantów A/B/C/D do wyeliminowania. Poniżej typowe błędne odpowiedzi uczniów zamiast tabeli opcji:

\n

| Błędna odpowiedź ucznia | Dlaczego CKE jej nie akceptuje |
| "Obszar A nie był zalany, bo jest daleko od rzeki" | Ogólnik - nie wskazuje na hipsometrię / krawędź wyżyny. Odległość od rzeki nie jest wystarczającym argumentem. |
| "Obszar B nie był zalany, bo strażacy pilnowali wału" | Nieścisłość - to nurkowie uszczelniali wał geowłókniną, nie straż pilnowała. Klucz wymaga konkretnego mechanizmu (geowłóknina / uszczelnienie). |
| "Obszar A był chroniony przez wał" | Błędne - A leży na wyżynie i nie potrzebuje wału. Pomieszanie przyczyn A i B. |
| "Obszar B nie został zalany dzięki modlitwom mieszkańców i pomocy wojska" | Nawet jeśli prawdziwe historycznie - klucz wymaga konkretnej przyczyny techniczno-geograficznej. |

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - zamiana przyczyn A i B: Bardzo częsty błąd to przypisanie "wału" do obszaru A i "wyżyny" do obszaru B. Uczeń powinien uważnie zidentyfikować oba obszary na mapie i dopasować wyjaśnienie: A = naturalne wyniesienie, B = sztuczny wał + interwencja człowieka.
\n
⚠️ Pułapka 2 - pominięcie geowłókniny przy B: Wielu uczniów pisze tylko "wał nie pękł" lub "wał był utrzymany" - to za mało. Klucz wymaga wyjaśnienia DLACZEGO wał się utrzymał: bo nurkowie uszczelnili go geowłókniną. Bez tego mechanizmu odpowiedź jest niekompletna i może nie uzyskać punktu.
\n
⚠️ Pułapka 3 - brak odniesienia do terasy zalewowej przy A: Samo stwierdzenie "teren jest wysoko" lub "daleko od rzeki" jest zbyt ogólne. Należy wskazać kontrast między terasą zalewową (obszar zalewany) a krawędzią wyżyny (powyżej zasięgu wody). Terminologia geomorfologiczna świadczy o rozumieniu mechanizmu.
\n
⚠️ Pułapka 4 - nieużywanie mapy i opisu razem: Zadanie wymaga syntezy trzech źródeł: mapy (hipsometria), zdjęcia satelitarnego (zasięg wody) i opisu (akcja nurków). Uczniowie często opierają się tylko na opisie - przez co dla obszaru A nie potrafią uzasadnić geograficznego powodu braku zalania (wyżyna nie jest wprost wymieniona w opisie, trzeba ją zidentyfikować z mapy).
"}]}