{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-2)\nJezioro Tarnobrzeskie (B5) powstało w wyniku zalania wyrobiska po eksploatacji surowca\nchemicznego, którego wydobycie w Polsce ze złóż rodzimych w ostatnim dwudziestoleciu\nznacznie zmalało.\nPodaj nazwę surowca chemicznego wydobywanego w przeszłości w pobliżu Tarnobrzega\noraz inny sposób pozyskiwania tego surowca obecnie w Polsce.\nNazwa surowca chemicznego:\nInny sposób pozyskiwania tego surowca:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego, życia\ni gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek\n przyroda  gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n12.3) Zdający wskazuje obszary\nwystępowania podstawowych zasobów\nnaturalnych i analizuje zmiany wielkości ich\neksploatacji.\n12.6) Zdający przedstawia zmiany\nw gospodarce Polski spowodowane jej\nrestrukturyzacją i modernizacją po 1990 r.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie nazwy właściwego surowca i sposobu pozyskiwania tego surowca obecnie\nw Polsce.\n1 p. - za podanie nazwy właściwego surowca.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawna odpowiedź\nsiarka\nPrzykładowe odpowiedzi\n Odsiarczanie surowców energetycznych (lub gazów poprzemysłowych w elektrowniach\nopalanych węglem).\n Pozyskiwanie siarki metodą otworową (podziemnego wytapiania).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa surowca chemicznego:** siarka\n\n**Inny sposób pozyskiwania:** odsiarczanie surowców energetycznych (gazów przemysłowych / odpadowych w elektrowniach węglowych) **lub** metoda otworowa (podziemnego wytapiania siarki).\n\n## Sposób 1 - Identyfikacja surowca przez kontekst geograficzny i historyczny\n\nTarnobrzeg leży w **Kotlinie Sandomierskiej**, na pograniczu województw podkarpackiego i świętokrzyskiego. Ten rejon był centrum polskiego **górnictwa siarkowego** - w Polsce odkryto tu w XX w. jedne z największych złóż siarki rodzimej na świecie.\n\nRozumowanie krok po kroku:\n\n1. **Wyrobisko poeksploatacyjne** - jezioro powstało przez zalanie odkrywki. W pobliżu Tarnobrzega działały kopalnie odkrywkowe siarki: **Machów** (zrekultywowane jako jezioro Tarnobrzeskie) i Piaseczno.\n2. **Surowiec chemiczny** - siarka jest klasycznym surowcem chemicznym (baza do produkcji kwasu siarkowego H₂SO₄), nie energetycznym ani metalicznym.\n3. **Drastyczny spadek wydobycia w ostatnim dwudziestoleciu** - Polska była niegdyś światowym liderem w wydobyciu siarki rodzimej (lata 70.-90. XX w.), po 2000 r. wydobycie ze złóż rodzimych praktycznie ustało ze względów ekonomicznych i środowiskowych.\n4. **Wniosek:** surowiec = **siarka**.\n\n**Inny sposób pozyskiwania siarki dziś w Polsce:**\n- **Odsiarczanie** - siarka jest produktem ubocznym odsiarczania spalin w elektrowniach węglowych i rafineriach ropy naftowej. To główne źródło siarki w Polsce po zamknięciu kopalń odkrywkowych.\n- **Metoda otworowa (Frasch / podziemne wytapianie)** - do złoża wpompowuje się gorącą wodę, siarka topi się i jest pompowana na powierzchnię (stosowana m.in. na złożu Osiek).\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację innych surowców chemicznych regionu\n\nCzy mógłby to być inny surowiec chemiczny wydobywany w Polsce?\n\n| Surowiec | Czy wydobywano w Tarnobrzegu? | Czy wyrobisko może tworzyć jezioro? | Czy wydobycie zmalało? |\n| **Siarka** | ✅ Tak (Machów, Piaseczno) | ✅ Tak (duże odkrywki) | ✅ Tak - drastycznie po 1990 |\n| Sól kamienna | ❌ Nie w tym rejonie | Raczej leje i zapadliska | Nie zmalało |\n| Fosforyt | ❌ Nie wydobywano w Polsce | - | - |\n| Gips | Nie w Tarnobrzegu | Mniejsze wyrobiska | Nie zmalało drastycznie |\n\nJedynym pasującym surowcem jest **siarka**. Kopalnia odkrywkowa Machów miała powierzchnię kilkuset ha - po zamknięciu i zalaniu wodą Wisły powstało jezioro Tarnobrzeskie (pow. ok. 600 ha).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - za podanie nazwy właściwego surowca (**siarka**) ORAZ sposobu pozyskiwania tego surowca obecnie w Polsce\n> - **1 pkt** - za podanie wyłącznie nazwy właściwego surowca (siarka) bez podania sposobu pozyskiwania\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (błędna nazwa surowca, niezależnie od podanego sposobu)\n>\n> **Akceptowane sposoby pozyskiwania (przykładowe odpowiedzi CKE):**\n> - Odsiarczanie surowców energetycznych (lub gazów poprzemysłowych w elektrowniach opalanych węglem / w rafineriach)\n> - Pozyskiwanie siarki metodą otworową (podziemnego wytapiania)\n>\n> **Uwaga CKE:** odpowiedź musi zawierać OBIE informacje (surowiec + sposób), żeby zdobyć 2 pkt. Sama nazwa \"siarka\" to tylko 1 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z zakresu **geografii gospodarczej Polski** (surowce mineralne, regiony górnicze) oraz **historii przemysłu chemicznego**.\n\n> 🏭 **Siarka rodzima w Polsce** - złoża siarki rodzimej w Polsce skupiają się w strefie **Nida-Tarnobrzeg-Lubaczów** (Kotlina Sandomierska i peryferia Wyżyny Lubelskiej). Największe czynne złoża: **Machów** (zamknięty, dziś jezioro), **Piaseczno** (rekultywacja), **Osiek** (eksploatacja metodą otworową). Polska w latach 70. XX w. była 2. lub 3. producentem siarki na świecie.\n\n> ⚗️ **Zastosowanie siarki:** głównie produkcja **kwasu siarkowego (H₂SO₄)** → nawozy sztuczne (superfosfat), chemia organiczna, akumulatory, wulkanizacja gumy.\n\n> 🌊 **Rekultywacja przez zalanie wyrobisk:** kopalnie odkrywkowe po zakończeniu eksploatacji zalewane są wodą rzeczną (Wisła → Jezioro Tarnobrzeskie) tworząc zbiorniki rekreacyjne - przykład korzystnej rekultywacji terenów pogórniczych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nZadanie jest otwarte (krótka odpowiedź), więc zamiast tabeli ABCD - najczęściej podawane błędne surowce:\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |\n| Węgiel brunatny | Wydobywany odkrywkowo (Bełchatów, Turów), ale nie w Tarnobrzegu i nie jest surowcem chemicznym - to surowiec energetyczny |\n| Sól kamienna | Wydobywana w Polsce (Kłodawa, Wieliczka), ale nie w Tarnobrzegu; nie tworzy jeziora poeksploatacyjnego, lecz hałdy lub leje |\n| Ropa naftowa / gaz | Wydobywane w pobliskim Podkarpaciu, ale eksploatacja otworowa nie tworzy wyrobisk-jezior; nie są surowcami chemicznymi sensu stricto |\n| Fosforyt | Nie wydobywany w Polsce ze złóż rodzimych (import) |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1: Mylenie surowca energetycznego z chemicznym.** Uczniowie często wpisują \"węgiel brunatny\" lub \"ropa naftowa\", bo kojarzą odkrywki z węglem. Tymczasem klucz wymaga **surowca chemicznego** - siarka jest bazą do produkcji kwasu siarkowego, a nie paliwa. Czytaj uważnie treść polecenia: \"surowiec chemiczny\".\n\n> ⚠️ **Pułapka 2: Pomijanie drugiej części odpowiedzi.** Za samą odpowiedź \"siarka\" jest tylko **1 pkt**. Klucz wymaga RÓWNIEŻ podania innego sposobu pozyskiwania. Uczniowie piszą tylko nazwę surowca i tracą 1 pkt. Zawsze odpowiadaj na wszystkie podpunkty formularza.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3: Zbyt ogólny opis sposobu pozyskiwania.** Odpowiedź \"wydobywanie siarki z innych złóż\" jest błędna, bo pyta o **inny sposób** niż dawne wydobycie odkrywkowe. Akceptowane są: odsiarczanie (siarka odpadowa ze spalin / ropy) lub metoda otworowa. Nie wystarczy napisać \"import siarki\" - to nie jest sposób pozyskiwania, lecz sposób zaopatrzenia.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4: Nieznajomość regionu.** Uczniowie nie pamiętają, że Tarnobrzeg to centrum polskiego górnictwa siarkowego. Pomocny trop z treści zadania: \"surowiec chemiczny, którego wydobycie w Polsce ze złóż rodzimych w ostatnim dwudziestoleciu znacznie zmalało\" - to jednoznacznie wskazuje siarki (węgiel czy sól nie mają tak drastycznego spadku, a fosforytów nigdy nie wydobywano).","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13. (0-2)<br>Jezioro Tarnobrzeskie (B5) powstało w wyniku zalania wyrobiska po eksploatacji surowca<br>chemicznego, którego wydobycie w Polsce ze złóż rodzimych w ostatnim dwudziestoleciu<br>znacznie zmalało.<br>Podaj nazwę surowca chemicznego wydobywanego w przeszłości w pobliżu Tarnobrzega<br>oraz inny sposób pozyskiwania tego surowca obecnie w Polsce.<br>Nazwa surowca chemicznego:<br>Inny sposób pozyskiwania tego surowca:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego, życia<br>i gospodarki człowieka oraz wzajemnych<br>powiązań i zależności w systemie człowiek<br> przyroda  gospodarka.<br>IV etap edukacyjny<br>12.3) Zdający wskazuje obszary<br>występowania podstawowych zasobów<br>naturalnych i analizuje zmiany wielkości ich<br>eksploatacji.<br>12.6) Zdający przedstawia zmiany<br>w gospodarce Polski spowodowane jej<br>restrukturyzacją i modernizacją po 1990 r.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za podanie nazwy właściwego surowca i sposobu pozyskiwania tego surowca obecnie<br>w Polsce.<br>1 p. - za podanie nazwy właściwego surowca.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawna odpowiedź<br>siarka<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Odsiarczanie surowców energetycznych (lub gazów poprzemysłowych w elektrowniach<br>opalanych węglem).<br> Pozyskiwanie siarki metodą otworową (podziemnego wytapiania).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Nazwa surowca chemicznego:</strong> siarka</p>\n<p><strong>Inny sposób pozyskiwania:</strong> odsiarczanie surowców energetycznych (gazów przemysłowych / odpadowych w elektrowniach węglowych) <strong>lub</strong> metoda otworowa (podziemnego wytapiania siarki).</p>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja surowca przez kontekst geograficzny i historyczny</h4>\n<p>Tarnobrzeg leży w <strong>Kotlinie Sandomierskiej</strong>, na pograniczu województw podkarpackiego i świętokrzyskiego. Ten rejon był centrum polskiego <strong>górnictwa siarkowego</strong> - w Polsce odkryto tu w XX w. jedne z największych złóż siarki rodzimej na świecie.</p>\n<p>Rozumowanie krok po kroku:</p>\n<ol><li><strong>Wyrobisko poeksploatacyjne</strong> - jezioro powstało przez zalanie odkrywki. W pobliżu Tarnobrzega działały kopalnie odkrywkowe siarki: <strong>Machów</strong> (zrekultywowane jako jezioro Tarnobrzeskie) i Piaseczno.</li><li><strong>Surowiec chemiczny</strong> - siarka jest klasycznym surowcem chemicznym (baza do produkcji kwasu siarkowego H₂SO₄), nie energetycznym ani metalicznym.</li><li><strong>Drastyczny spadek wydobycia w ostatnim dwudziestoleciu</strong> - Polska była niegdyś światowym liderem w wydobyciu siarki rodzimej (lata 70.-90. XX w.), po 2000 r. wydobycie ze złóż rodzimych praktycznie ustało ze względów ekonomicznych i środowiskowych.</li><li><strong>Wniosek:</strong> surowiec = <strong>siarka</strong>.</li></ol>\n<p><strong>Inny sposób pozyskiwania siarki dziś w Polsce:</strong></p>\n<ul><li><strong>Odsiarczanie</strong> - siarka jest produktem ubocznym odsiarczania spalin w elektrowniach węglowych i rafineriach ropy naftowej. To główne źródło siarki w Polsce po zamknięciu kopalń odkrywkowych.</li><li><strong>Metoda otworowa (Frasch / podziemne wytapianie)</strong> - do złoża wpompowuje się gorącą wodę, siarka topi się i jest pompowana na powierzchnię (stosowana m.in. na złożu Osiek).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację innych surowców chemicznych regionu</h4>\n<p>Czy mógłby to być inny surowiec chemiczny wydobywany w Polsce?</p>\n<p>| Surowiec | Czy wydobywano w Tarnobrzegu? | Czy wyrobisko może tworzyć jezioro? | Czy wydobycie zmalało? |<br>| <strong>Siarka</strong> | ✅ Tak (Machów, Piaseczno) | ✅ Tak (duże odkrywki) | ✅ Tak - drastycznie po 1990 |<br>| Sól kamienna | ❌ Nie w tym rejonie | Raczej leje i zapadliska | Nie zmalało |<br>| Fosforyt | ❌ Nie wydobywano w Polsce | - | - |<br>| Gips | Nie w Tarnobrzegu | Mniejsze wyrobiska | Nie zmalało drastycznie |</p>\n<p>Jedynym pasującym surowcem jest <strong>siarka</strong>. Kopalnia odkrywkowa Machów miała powierzchnię kilkuset ha - po zamknięciu i zalaniu wodą Wisły powstało jezioro Tarnobrzeskie (pow. ok. 600 ha).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - za podanie nazwy właściwego surowca (<strong>siarka</strong>) ORAZ sposobu pozyskiwania tego surowca obecnie w Polsce<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie wyłącznie nazwy właściwego surowca (siarka) bez podania sposobu pozyskiwania<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (błędna nazwa surowca, niezależnie od podanego sposobu)<br><br><strong>Akceptowane sposoby pozyskiwania (przykładowe odpowiedzi CKE):</strong><br>- Odsiarczanie surowców energetycznych (lub gazów poprzemysłowych w elektrowniach opalanych węglem / w rafineriach)<br>- Pozyskiwanie siarki metodą otworową (podziemnego wytapiania)<br><br><strong>Uwaga CKE:</strong> odpowiedź musi zawierać OBIE informacje (surowiec + sposób), żeby zdobyć 2 pkt. Sama nazwa &quot;siarka&quot; to tylko 1 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z zakresu <strong>geografii gospodarczej Polski</strong> (surowce mineralne, regiony górnicze) oraz <strong>historii przemysłu chemicznego</strong>.</p>\n<blockquote>🏭 <strong>Siarka rodzima w Polsce</strong> - złoża siarki rodzimej w Polsce skupiają się w strefie <strong>Nida-Tarnobrzeg-Lubaczów</strong> (Kotlina Sandomierska i peryferia Wyżyny Lubelskiej). Największe czynne złoża: <strong>Machów</strong> (zamknięty, dziś jezioro), <strong>Piaseczno</strong> (rekultywacja), <strong>Osiek</strong> (eksploatacja metodą otworową). Polska w latach 70. XX w. była 2. lub 3. producentem siarki na świecie.</blockquote>\n<blockquote>⚗️ <strong>Zastosowanie siarki:</strong> głównie produkcja <strong>kwasu siarkowego (H₂SO₄)</strong> → nawozy sztuczne (superfosfat), chemia organiczna, akumulatory, wulkanizacja gumy.</blockquote>\n<blockquote>🌊 <strong>Rekultywacja przez zalanie wyrobisk:</strong> kopalnie odkrywkowe po zakończeniu eksploatacji zalewane są wodą rzeczną (Wisła → Jezioro Tarnobrzeskie) tworząc zbiorniki rekreacyjne - przykład korzystnej rekultywacji terenów pogórniczych.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Zadanie jest otwarte (krótka odpowiedź), więc zamiast tabeli ABCD - najczęściej podawane błędne surowce:</p>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego błędna |<br>| Węgiel brunatny | Wydobywany odkrywkowo (Bełchatów, Turów), ale nie w Tarnobrzegu i nie jest surowcem chemicznym - to surowiec energetyczny |<br>| Sól kamienna | Wydobywana w Polsce (Kłodawa, Wieliczka), ale nie w Tarnobrzegu; nie tworzy jeziora poeksploatacyjnego, lecz hałdy lub leje |<br>| Ropa naftowa / gaz | Wydobywane w pobliskim Podkarpaciu, ale eksploatacja otworowa nie tworzy wyrobisk-jezior; nie są surowcami chemicznymi sensu stricto |<br>| Fosforyt | Nie wydobywany w Polsce ze złóż rodzimych (import) |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1: Mylenie surowca energetycznego z chemicznym.</strong> Uczniowie często wpisują &quot;węgiel brunatny&quot; lub &quot;ropa naftowa&quot;, bo kojarzą odkrywki z węglem. Tymczasem klucz wymaga <strong>surowca chemicznego</strong> - siarka jest bazą do produkcji kwasu siarkowego, a nie paliwa. Czytaj uważnie treść polecenia: &quot;surowiec chemiczny&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2: Pomijanie drugiej części odpowiedzi.</strong> Za samą odpowiedź &quot;siarka&quot; jest tylko <strong>1 pkt</strong>. Klucz wymaga RÓWNIEŻ podania innego sposobu pozyskiwania. Uczniowie piszą tylko nazwę surowca i tracą 1 pkt. Zawsze odpowiadaj na wszystkie podpunkty formularza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3: Zbyt ogólny opis sposobu pozyskiwania.</strong> Odpowiedź &quot;wydobywanie siarki z innych złóż&quot; jest błędna, bo pyta o <strong>inny sposób</strong> niż dawne wydobycie odkrywkowe. Akceptowane są: odsiarczanie (siarka odpadowa ze spalin / ropy) lub metoda otworowa. Nie wystarczy napisać &quot;import siarki&quot; - to nie jest sposób pozyskiwania, lecz sposób zaopatrzenia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4: Nieznajomość regionu.</strong> Uczniowie nie pamiętają, że Tarnobrzeg to centrum polskiego górnictwa siarkowego. Pomocny trop z treści zadania: &quot;surowiec chemiczny, którego wydobycie w Polsce ze złóż rodzimych w ostatnim dwudziestoleciu znacznie zmalało&quot; - to jednoznacznie wskazuje siarki (węgiel czy sól nie mają tak drastycznego spadku, a fosforytów nigdy nie wydobywano).</blockquote>"}]}