{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/15.3","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"15.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.3. (0-1)\nPoniższe opisy odnoszą się do wybranych skał osadowych.\nZaznacz literę, którą oznaczono opis lessu.\nA. Skała złożona z niezwiązanych spoiwem ziaren mineralnych, głównie kwarcu, o średnicy\nod 0,1 do 2 mm. Na skutek procesu diagenezy może przekształcić się w skałę zwięzłą.\nB. Skała pochodzenia eolicznego. Przeważa w niej pył złożony przede wszystkim z drobnych\nziaren kwarcu z domieszką węglanu wapnia i iłu.\nC. Skała złożona ze składników różnych frakcji. Zawiera minerały ilaste, pył i piasek, a czasem\nrównież większe okruchy i otoczaki.\nD. Bardzo drobnoziarnista skała złożona głównie z minerałów ilastych. Po nasiąknięciu wodą\ncharakteryzuje się wysoką plastycznością.","answer":"B","answer_text":"Zadanie 15.3. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.1) Zdający opisuje […] główne grupy\ni rodzaje skał […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nB.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B** - Less to skała **pochodzenia eolicznego** (nawiana przez wiatr), zbudowana głównie z **pyłu kwarcowego** z domieszką węglanu wapnia i iłu.\n\n## Sposób 1 - Identyfikacja przez genezę skały\n\nKluczową cechą diagnostyczną lessu jest jego **geneza eoliczna** - less powstaje przez akumulację pyłu mineralnego transportowanego przez wiatr.\n\n**Krok 1:** Sprawdzamy, która odpowiedź wskazuje na eoliczne (wietrzne) pochodzenie skały.\n- Tylko odpowiedź **B** zawiera sformułowanie „**skała pochodzenia eolicznego**\".\n\n**Krok 2:** Weryfikujemy skład mineralny opisany w B.\n- Less składa się głównie z **pyłu** (frakcja 0,002-0,05 mm), a nie piasku.\n- Dominuje **kwarc**, ale charakterystyczna jest domieszka **węglanu wapnia (CaCO₃)** - to właśnie węglan wapnia sprawia, że lessowe gleby (czarnoziemy, rędziny) są tak żyzne.\n- Domieszkę stanowi również **ił** (minerały ilaste).\n\n**Krok 3:** Wynik.\nLess tworzy rozległe pokrywy na obszarach podgórskich i nizinnych (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Nałęczowski, Ukraina, Chiny - Wyżyna Lessowa). Typową formą rzeźby są **wąwozy lessowe** (np. Kazimierz Dolny).\n\n**Odpowiedź: B** ✓\n\n## Sposób 2 - Eliminacja pozostałych opisów\n\nPrzeanalizujmy każdą odpowiedź i wyklucz je przez identyfikację opisanej skały:\n\n- **A** - „niezwiązane ziarna kwarcu o średnicy 0,1-2 mm\" → to opis **piasku** (frakcja piaskowa). Diageneza piasku → piaskowiec. Nie less.\n- **C** - „różne frakcje, minerały ilaste + pył + piasek + otoczaki\" → to opis **gliny** (lub zwięzłej skały okruchowej mieszanej - np. gliny morenowej). Nie less.\n- **D** - „bardzo drobnoziarnista, minerały ilaste, wysoka plastyczność po nasiąknięciu wodą\" → to klasyczny opis **iłu** (gliny ilastej). Nie less.\n\nJedyna odpowiedź opisująca skałę pyłową, eoliczną, z węglanem wapnia - to **B**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie litery **B** (i tylko B)\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi\n> - **Akceptowane warianty:** wyłącznie odpowiedź B\n> - **Wykluczone:** odpowiedzi A, C, D - nawet jeśli uczeń doda komentarz słowny\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość **geomorfologii eolicznej i petrografii skał osadowych** z geografii fizycznej.\n\n> 🪨 **Less** - skała okruchowa, osad eoliczny. Frakcja dominująca: **pył** (0,002-0,05 mm). Skład mineralny: kwarc (~60-70%), węglan wapnia CaCO₃ (~10-20%), minerały ilaste (~10-15%). Barwa: żółtawo-beżowa. Porowatość bardzo wysoka (~40-50%) - less łatwo przepuszcza wodę pionowo, ale odcina się niemal pionowymi ścianami przy erozji → wąwozy.\n\n> 🌍 **Obszary występowania lessu w Polsce:** Wyżyna Lubelska (rejon Kazimierza Dolnego, Zamościa), Wyżyna Sandomierska, Podgórze Wielickie, część Śląska. Na świecie: Wyżyna Lessowa w Chinach (kilkaset metrów miąższości), ukraińskie czarnoziemy, Wielkie Równiny USA.\n\n> 🌬️ **Geneza eoliczna lessu:** pył był transportowany przez wiatry z obszarów peryglacjalnych (przed lodowcem) lub pustynnych i odkładany w strefach słabszych wiatrów, najczęściej przy krawędziach nizin i podgórzu. Stąd less tworzy pokrywy (nie wydmy).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Opisana skała | Typowy błąd ucznia |\n| A | **Piasek** (→ piaskowiec po diagenezie) | Uczeń myli frakcję pyłową z piaskową; „drobne ziarna kwarcu\" kojarzą mu się z lessem, ale kluczowy jest wymiar - 0,1-2 mm to piasek, nie pył |\n| C | **Glina** (poligeniczna, morenowa lub zwietrzelinowa) | Uczeń myli less z gliną, bo obie skały zawierają pył i minerały ilaste; glina jednak ma szerszy skład frakcyjny i brak eolicznej genezy |\n| D | **Ił** | Uczeń myli very fine-grained skały; ił jest drobniejszy od lessu i ma znacznie wyższą plastyczność - less po nasiąknięciu wodą osiada i zapada, nie staje się plastyczny jak ił |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie frakcji:** Less to skała **pyłowa**, nie piaskowa ani ilasta. Pył ma średnicę ziaren 0,002-0,05 mm - pomiędzy iłem a piaskiem. Uczniowie często mylą \"drobne ziarna kwarcu\" z lessem i wybierają odpowiedź A (piasek), nie zauważając podanego wymiaru 0,1-2 mm (to piasek!).\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - zapominanie o węglanie wapnia:** Charakterystyczną cechą diagnostyczną lessu jest **domieszka węglanu wapnia (CaCO₃)** - to ją wymienia odpowiedź B. Bez tej wzmianki opis mógłby pasować do zwykłego mułku rzecznego. CaCO₃ w lessie pochodzi z rozdrobnionej skały macierzystej i jest kluczową cechą chemiczną.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - geneza jest decydująca:** Klucz CKE i opisy w zadaniu testują znajomość **genezy** skały. Less to JEDYNA z czterech opisanych skał o genezie **eolicznej**. Jeśli uczeń nie pamięta składu mineralnego, samo słowo „eoliczna\" w odpowiedzi B powinno być wystarczającą wskazówką - żadna inna odpowiedź nie wspomina o wietrze.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - less ≠ glina lessowa:** Less (skała) to co innego niż **gleba wytworzona na lessie** (np. czarnoziem lub mada). Zadanie pyta o skałę macierzystą (less), nie o glebę. Uczniowie mylą te pojęcia i mogą szukać opisu żyznej gleby zamiast skały osadowej.","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-15.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15.3. (0-1)
Poniższe opisy odnoszą się do wybranych skał osadowych.
Zaznacz literę, którą oznaczono opis lessu.
A. Skała złożona z niezwiązanych spoiwem ziaren mineralnych, głównie kwarcu, o średnicy
od 0,1 do 2 mm. Na skutek procesu diagenezy może przekształcić się w skałę zwięzłą.
B. Skała pochodzenia eolicznego. Przeważa w niej pył złożony przede wszystkim z drobnych
ziaren kwarcu z domieszką węglanu wapnia i iłu.
C. Skała złożona ze składników różnych frakcji. Zawiera minerały ilaste, pył i piasek, a czasem
również większe okruchy i otoczaki.
D. Bardzo drobnoziarnista skała złożona głównie z minerałów ilastych. Po nasiąknięciu wodą
charakteryzuje się wysoką plastycznością.

","answer_text_html":"

Zadanie 15.3. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
5.1) Zdający opisuje […] główne grupy
i rodzaje skał […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
B.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

B - Less to skała pochodzenia eolicznego (nawiana przez wiatr), zbudowana głównie z pyłu kwarcowego z domieszką węglanu wapnia i iłu.

\n

Sposób 1 - Identyfikacja przez genezę skały

\n

Kluczową cechą diagnostyczną lessu jest jego geneza eoliczna - less powstaje przez akumulację pyłu mineralnego transportowanego przez wiatr.

\n

Krok 1: Sprawdzamy, która odpowiedź wskazuje na eoliczne (wietrzne) pochodzenie skały.

\n\n

Krok 2: Weryfikujemy skład mineralny opisany w B.

\n\n

Krok 3: Wynik.
Less tworzy rozległe pokrywy na obszarach podgórskich i nizinnych (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Nałęczowski, Ukraina, Chiny - Wyżyna Lessowa). Typową formą rzeźby są wąwozy lessowe (np. Kazimierz Dolny).

\n

Odpowiedź: B ✓

\n

Sposób 2 - Eliminacja pozostałych opisów

\n

Przeanalizujmy każdą odpowiedź i wyklucz je przez identyfikację opisanej skały:

\n\n

Jedyna odpowiedź opisująca skałę pyłową, eoliczną, z węglanem wapnia - to B.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.3, max 1 pkt):
- 1 pkt - za zaznaczenie litery B (i tylko B)
- 0 pkt - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi
- Akceptowane warianty: wyłącznie odpowiedź B
- Wykluczone: odpowiedzi A, C, D - nawet jeśli uczeń doda komentarz słowny
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu wystarczy znajomość geomorfologii eolicznej i petrografii skał osadowych z geografii fizycznej.

\n
🪨 Less - skała okruchowa, osad eoliczny. Frakcja dominująca: pył (0,002-0,05 mm). Skład mineralny: kwarc (~60-70%), węglan wapnia CaCO₃ (~10-20%), minerały ilaste (~10-15%). Barwa: żółtawo-beżowa. Porowatość bardzo wysoka (~40-50%) - less łatwo przepuszcza wodę pionowo, ale odcina się niemal pionowymi ścianami przy erozji → wąwozy.
\n
🌍 Obszary występowania lessu w Polsce: Wyżyna Lubelska (rejon Kazimierza Dolnego, Zamościa), Wyżyna Sandomierska, Podgórze Wielickie, część Śląska. Na świecie: Wyżyna Lessowa w Chinach (kilkaset metrów miąższości), ukraińskie czarnoziemy, Wielkie Równiny USA.
\n
🌬️ Geneza eoliczna lessu: pył był transportowany przez wiatry z obszarów peryglacjalnych (przed lodowcem) lub pustynnych i odkładany w strefach słabszych wiatrów, najczęściej przy krawędziach nizin i podgórzu. Stąd less tworzy pokrywy (nie wydmy).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Opisana skała | Typowy błąd ucznia |
| A | Piasek (→ piaskowiec po diagenezie) | Uczeń myli frakcję pyłową z piaskową; „drobne ziarna kwarcu" kojarzą mu się z lessem, ale kluczowy jest wymiar - 0,1-2 mm to piasek, nie pył |
| C | Glina (poligeniczna, morenowa lub zwietrzelinowa) | Uczeń myli less z gliną, bo obie skały zawierają pył i minerały ilaste; glina jednak ma szerszy skład frakcyjny i brak eolicznej genezy |
| D | Ił | Uczeń myli very fine-grained skały; ił jest drobniejszy od lessu i ma znacznie wyższą plastyczność - less po nasiąknięciu wodą osiada i zapada, nie staje się plastyczny jak ił |

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - mylenie frakcji: Less to skała pyłowa, nie piaskowa ani ilasta. Pył ma średnicę ziaren 0,002-0,05 mm - pomiędzy iłem a piaskiem. Uczniowie często mylą "drobne ziarna kwarcu" z lessem i wybierają odpowiedź A (piasek), nie zauważając podanego wymiaru 0,1-2 mm (to piasek!).
\n
⚠️ Pułapka 2 - zapominanie o węglanie wapnia: Charakterystyczną cechą diagnostyczną lessu jest domieszka węglanu wapnia (CaCO₃) - to ją wymienia odpowiedź B. Bez tej wzmianki opis mógłby pasować do zwykłego mułku rzecznego. CaCO₃ w lessie pochodzi z rozdrobnionej skały macierzystej i jest kluczową cechą chemiczną.
\n
⚠️ Pułapka 3 - geneza jest decydująca: Klucz CKE i opisy w zadaniu testują znajomość genezy skały. Less to JEDYNA z czterech opisanych skał o genezie eolicznej. Jeśli uczeń nie pamięta składu mineralnego, samo słowo „eoliczna" w odpowiedzi B powinno być wystarczającą wskazówką - żadna inna odpowiedź nie wspomina o wietrze.
\n
⚠️ Pułapka 4 - less ≠ glina lessowa: Less (skała) to co innego niż gleba wytworzona na lessie (np. czarnoziem lub mada). Zadanie pyta o skałę macierzystą (less), nie o glebę. Uczniowie mylą te pojęcia i mogą szukać opisu żyznej gleby zamiast skały osadowej.
"}]}