{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-1)\nNa mapie numerami od 1 do 3 oznaczono zasięgi wybranych zlodowaceń plejstoceńskich,\na literami X, Y, Z wskazano  wyznaczone tymi liniami  trzy obszary w Polsce, z których\nkażdy był objęty przynajmniej jednym ze zlodowaceń.\nNa podstawie: Geograficzny atlas Polski, Warszawa 2000.\nZaznacz dwie cechy obszaru oznaczonego na mapie literą Y, odróżniające go od obszaru\noznaczonego literą X.\nA. Mniejsza jeziorność.\nB. Występowanie pradolin.\nC. Silniej zdenudowane wały moren czołowych.\nD. Większe deniwelacje polodowcowych form terenu.\nE. Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n13.\n14.\n15.1.\n15.2.\n15.3.\n16.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nX\nY\nZ\nMGE_1R","answer":"A, C","answer_text":"Zadanie 16. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Polski i określa jej związek\nz budową geologiczną […], wykazuje\nwpływ […] zlodowaceń na ukształtowanie\npowierzchni kraju.\nSchemat punktowania\n1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nA., C.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nDwie cechy obszaru Y odróżniające go od obszaru X to:\n\n- **A. Mniejsza jeziorność**\n- **C. Silniej zdenudowane wały moren czołowych**\n\n## Sposób 1 - Rozumowanie przez wiek zlodowacenia i czas trwania denudacji\n\n**Kluczowa zasada:** Im starsze zlodowacenie, tym dłużej procesy zewnętrzne (erozja, denudacja, wypełnianie mis jeziornych) miały czas niszczyć polodowcowe formy terenu.\n\nZ mapy odczytujemy, że obszar **Y** leży w zasięgu **starszego zlodowacenia** (Warty / Odry lub San / Krakowskiego), a obszar **X** leży w zasięgu **najmłodszego zlodowacenia bałtyckiego** (Wisły), które zakończyło się ok. 10 000-15 000 lat temu.\n\n**Krok 1 - jeziorność:**\n- Obszar X (młodsze zlodowacenie bałtyckie) → lądolód wycofał się niedawno → misy polodowcowe jeszcze nie zdążyły wypełnić się osadami ani odwodnić → **duża jeziorność** (np. Pojezierze Mazurskie: Śniardwy, Mamry).\n- Obszar Y (starsze zlodowacenie) → lądolód wycofał się wcześniej → przez dziesiątki tysięcy lat jeziora były stopniowo zasypywane, zarastały i zamieniały się w torfowiska lub równiny aluwialne → **mniejsza jeziorność**.\n\n**→ Cecha A jest prawdziwa: Y ma mniejszą jeziorność niż X.**\n\n**Krok 2 - wały moren czołowych:**\n- Obszar X (młodsze) → wały moren czołowych są wysokie, strome, wyraźnie zarysowane w terenie (mało czasu na erozję).\n- Obszar Y (starsze) → przez dłuższy czas działały procesy wietrzenia, spłukiwania i erozji rzecznej → wały moren zostały silniej zerodowane (zdenudowane), są bardziej spłaszczone i mało czytelne w terenie.\n\n**→ Cecha C jest prawdziwa: w obszarze Y moreny czołowe są silniej zdenudowane niż w X.**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych opcji\n\nSprawdzamy, czy pozostałe cechy (B, D, E) rzeczywiście odróżniają Y od X:\n\n**B. Występowanie pradolin** - Pradoliny (szerokie doliny odpływu wód roztopowych płynących na zachód) istnieją **w obu obszarach** - zarówno starszego, jak i młodszego zlodowacenia. Nie są cechą wyróżniającą Y na tle X. ✗\n\n**D. Większe denivelacje polodowcowych form terenu** - Większe deniwelacje (różnice wysokości między formami) są charakterystyczne dla obszaru **X** (młodszego), gdzie formy są lepiej zachowane i bardziej wyniesione. W Y deniwelacje są mniejsze wskutek denudacji. Cecha D należy do X, nie Y. ✗\n\n**E. Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej** - Bogactwo form (ozy, kemy, drumliny, moreny czołowe, rynny jezior) jest lepiej zachowane w obszarze **X** (najmłodszego zlodowacenia). W Y starsze formy zostały w dużej mierze zniszczone lub przykryte osadami. Cecha E należy do X, nie Y. ✗\n\nZostają tylko **A i C** - zgodnie z kluczem CKE.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie **dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: A i C** (i żadnej więcej).\n> - **0 pkt** - za zaznaczenie tylko jednej poprawnej, lub zaznaczenie innej kombinacji (np. A i D, C i E), lub zaznaczenia więcej niż dwóch odpowiedzi.\n> - **Akceptowane:** wyłącznie kombinacja A + C.\n> - **Wykluczone:** każda inna kombinacja odpowiedzi, w tym B, D, E.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:\n\n> 🌍 **Zasada denudacji chronologicznej (geomorfologia polodowcowa):** Im starsze zlodowacenie, tym dłużej formy terenu podlegają procesom zewnętrznym (erozja, denudacja, akumulacja). Efekty: spłaszczenie moren, zanikanie jezior polodowcowych, zmniejszenie różnorodności rzeźby.\n\n> 🇵🇱 **Zlodowacenia plejstoceńskie Polski** (od najstarszego do najmłodszego):\n> - **Zlodowacenie Sanu / Krakowskie** - najstarsze, zasięg aż po Karpaty i Sudety\n> - **Zlodowacenie Odry / Warty** - środkowe, zasięg do ok. środkowej Polski\n> - **Zlodowacenie Wisły / Bałtyckie** - najmłodsze (~80 000-10 000 lat temu), tylko północna Polska → tu najświeższe formy, największa jeziorność (Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Pomorskie)\n\n> 💧 **Jeziorność:** Obszary objęte najmłodszym zlodowaceniem bałtyckim (ok. 10 000 lat temu) mają najwyższą jeziorność w Polsce - lądolód wycofał się zbyt niedawno, by jeziora zdążyły wypełnić misy. Starsze obszary: jeziora stopniowo zasypane lub odprowadzone przez rzeki.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |\n| B | Występowanie pradolin | Pradoliny (Noteci-Warty, Wrocławska) istnieją w obu obszarach - zarówno w strefie starszego, jak i młodszego zlodowacenia. Nie odróżniają Y od X. |\n| D | Większe denivelacje polodowcowych form terenu | Większe deniwelacje są cechą obszaru X (młodsze zlodowacenie = formy mniej zniszczone, wyraźniejsze różnice wysokości). Uczeń myli kierunek zależności: myśli \"starsze = bardziej zróżnicowane\". |\n| E | Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej | Większa różnorodność form (ozy, kemy, moreny, drumliny) dotyczy obszaru X. Uczeń mylnie utożsamia \"starsze\" z \"bardziej urozmaiconym\" - jest odwrotnie. |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie \"starszy = bogatszy\" z \"młodszy = świeższy\":**\n> Uczniowie często rozumują: \"starsze zlodowacenie = więcej form = większa różnorodność\". To błąd. Starsze zlodowacenie = **więcej czasu na zniszczenie form** → mniej urozmaicony teren, mniej jezior, spłaszczone moreny. Młodsze zlodowacenie = świeże, niezniszczone formy → więcej jezior, wyraźniejsze moreny. Pojezierze Mazurskie jest tak jeziorne właśnie dlatego, że zlodowacenie bałtyckie skończyło się stosunkowo niedawno.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - wybór odpowiedzi D (większe denivelacje) dla Y:**\n> Uczniowie wskazują D dla obszaru Y, bo myślą o \"wyraźniejszych\" formach. Tymczasem większe deniwelacje (wyraźniejsze różnice wysokości terenu) są cechą obszarów **młodszego** zlodowacenia (X), gdzie erozja nie zdążyła spłaszczyć wałów. W Y moreny są obniżone przez tysiąclecia denudacji.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - wskazanie trzech lub więcej odpowiedzi:**\n> Klucz CKE wymaga **dokładnie dwóch** odpowiedzi (A i C). Zaznaczenie B, D lub E jako trzeciej odpowiedzi skutkuje **0 punktów**, nawet jeśli A i C są zaznaczone poprawnie. To ważna zasada punktowania zadań z \"zaznacz dwie cechy\".\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - mylenie pradolin z reżimem jeziornym:**\n> Pradoliny (B) są formą odpływu wód roztopowych, a ich obecność nie jest cechą wyróżniającą obszary Y i X - obie strefy posiadają pradoliny. Uczniowie wybierają B, bo wiedzą, że pradoliny są cechą polodowcową, ale nie analizują, czy jest to CECHA RÓŻNICUJĄCA Y od X.","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>Na mapie numerami od 1 do 3 oznaczono zasięgi wybranych zlodowaceń plejstoceńskich,<br>a literami X, Y, Z wskazano  wyznaczone tymi liniami  trzy obszary w Polsce, z których<br>każdy był objęty przynajmniej jednym ze zlodowaceń.<br>Na podstawie: Geograficzny atlas Polski, Warszawa 2000.<br>Zaznacz dwie cechy obszaru oznaczonego na mapie literą Y, odróżniające go od obszaru<br>oznaczonego literą X.<br>A. Mniejsza jeziorność.<br>B. Występowanie pradolin.<br>C. Silniej zdenudowane wały moren czołowych.<br>D. Większe deniwelacje polodowcowych form terenu.<br>E. Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>13.<br>14.<br>15.1.<br>15.2.<br>15.3.<br>16.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>X<br>Y<br>Z<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania<br>powierzchni Polski i określa jej związek<br>z budową geologiczną […], wykazuje<br>wpływ […] zlodowaceń na ukształtowanie<br>powierzchni kraju.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>A., C.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Dwie cechy obszaru Y odróżniające go od obszaru X to:</p>\n<ul><li><strong>A. Mniejsza jeziorność</strong></li><li><strong>C. Silniej zdenudowane wały moren czołowych</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Rozumowanie przez wiek zlodowacenia i czas trwania denudacji</h4>\n<p><strong>Kluczowa zasada:</strong> Im starsze zlodowacenie, tym dłużej procesy zewnętrzne (erozja, denudacja, wypełnianie mis jeziornych) miały czas niszczyć polodowcowe formy terenu.</p>\n<p>Z mapy odczytujemy, że obszar <strong>Y</strong> leży w zasięgu <strong>starszego zlodowacenia</strong> (Warty / Odry lub San / Krakowskiego), a obszar <strong>X</strong> leży w zasięgu <strong>najmłodszego zlodowacenia bałtyckiego</strong> (Wisły), które zakończyło się ok. 10 000-15 000 lat temu.</p>\n<p><strong>Krok 1 - jeziorność:</strong></p>\n<ul><li>Obszar X (młodsze zlodowacenie bałtyckie) → lądolód wycofał się niedawno → misy polodowcowe jeszcze nie zdążyły wypełnić się osadami ani odwodnić → <strong>duża jeziorność</strong> (np. Pojezierze Mazurskie: Śniardwy, Mamry).</li><li>Obszar Y (starsze zlodowacenie) → lądolód wycofał się wcześniej → przez dziesiątki tysięcy lat jeziora były stopniowo zasypywane, zarastały i zamieniały się w torfowiska lub równiny aluwialne → <strong>mniejsza jeziorność</strong>.</li></ul>\n<p><strong>→ Cecha A jest prawdziwa: Y ma mniejszą jeziorność niż X.</strong></p>\n<p><strong>Krok 2 - wały moren czołowych:</strong></p>\n<ul><li>Obszar X (młodsze) → wały moren czołowych są wysokie, strome, wyraźnie zarysowane w terenie (mało czasu na erozję).</li><li>Obszar Y (starsze) → przez dłuższy czas działały procesy wietrzenia, spłukiwania i erozji rzecznej → wały moren zostały silniej zerodowane (zdenudowane), są bardziej spłaszczone i mało czytelne w terenie.</li></ul>\n<p><strong>→ Cecha C jest prawdziwa: w obszarze Y moreny czołowe są silniej zdenudowane niż w X.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych opcji</h4>\n<p>Sprawdzamy, czy pozostałe cechy (B, D, E) rzeczywiście odróżniają Y od X:</p>\n<p><strong>B. Występowanie pradolin</strong> - Pradoliny (szerokie doliny odpływu wód roztopowych płynących na zachód) istnieją <strong>w obu obszarach</strong> - zarówno starszego, jak i młodszego zlodowacenia. Nie są cechą wyróżniającą Y na tle X. ✗</p>\n<p><strong>D. Większe denivelacje polodowcowych form terenu</strong> - Większe deniwelacje (różnice wysokości między formami) są charakterystyczne dla obszaru <strong>X</strong> (młodszego), gdzie formy są lepiej zachowane i bardziej wyniesione. W Y deniwelacje są mniejsze wskutek denudacji. Cecha D należy do X, nie Y. ✗</p>\n<p><strong>E. Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej</strong> - Bogactwo form (ozy, kemy, drumliny, moreny czołowe, rynny jezior) jest lepiej zachowane w obszarze <strong>X</strong> (najmłodszego zlodowacenia). W Y starsze formy zostały w dużej mierze zniszczone lub przykryte osadami. Cecha E należy do X, nie Y. ✗</p>\n<p>Zostają tylko <strong>A i C</strong> - zgodnie z kluczem CKE.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie <strong>dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: A i C</strong> (i żadnej więcej).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za zaznaczenie tylko jednej poprawnej, lub zaznaczenie innej kombinacji (np. A i D, C i E), lub zaznaczenia więcej niż dwóch odpowiedzi.<br>- <strong>Akceptowane:</strong> wyłącznie kombinacja A + C.<br>- <strong>Wykluczone:</strong> każda inna kombinacja odpowiedzi, w tym B, D, E.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Zasada denudacji chronologicznej (geomorfologia polodowcowa):</strong> Im starsze zlodowacenie, tym dłużej formy terenu podlegają procesom zewnętrznym (erozja, denudacja, akumulacja). Efekty: spłaszczenie moren, zanikanie jezior polodowcowych, zmniejszenie różnorodności rzeźby.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Zlodowacenia plejstoceńskie Polski</strong> (od najstarszego do najmłodszego):<br>- <strong>Zlodowacenie Sanu / Krakowskie</strong> - najstarsze, zasięg aż po Karpaty i Sudety<br>- <strong>Zlodowacenie Odry / Warty</strong> - środkowe, zasięg do ok. środkowej Polski<br>- <strong>Zlodowacenie Wisły / Bałtyckie</strong> - najmłodsze (~80 000-10 000 lat temu), tylko północna Polska → tu najświeższe formy, największa jeziorność (Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Pomorskie)</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Jeziorność:</strong> Obszary objęte najmłodszym zlodowaceniem bałtyckim (ok. 10 000 lat temu) mają najwyższą jeziorność w Polsce - lądolód wycofał się zbyt niedawno, by jeziora zdążyły wypełnić misy. Starsze obszary: jeziora stopniowo zasypane lub odprowadzone przez rzeki.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |<br>| B | Występowanie pradolin | Pradoliny (Noteci-Warty, Wrocławska) istnieją w obu obszarach - zarówno w strefie starszego, jak i młodszego zlodowacenia. Nie odróżniają Y od X. |<br>| D | Większe denivelacje polodowcowych form terenu | Większe deniwelacje są cechą obszaru X (młodsze zlodowacenie = formy mniej zniszczone, wyraźniejsze różnice wysokości). Uczeń myli kierunek zależności: myśli &quot;starsze = bardziej zróżnicowane&quot;. |<br>| E | Większa różnorodność form rzeźby polodowcowej | Większa różnorodność form (ozy, kemy, moreny, drumliny) dotyczy obszaru X. Uczeń mylnie utożsamia &quot;starsze&quot; z &quot;bardziej urozmaiconym&quot; - jest odwrotnie. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie &quot;starszy = bogatszy&quot; z &quot;młodszy = świeższy&quot;:</strong><br>Uczniowie często rozumują: &quot;starsze zlodowacenie = więcej form = większa różnorodność&quot;. To błąd. Starsze zlodowacenie = <strong>więcej czasu na zniszczenie form</strong> → mniej urozmaicony teren, mniej jezior, spłaszczone moreny. Młodsze zlodowacenie = świeże, niezniszczone formy → więcej jezior, wyraźniejsze moreny. Pojezierze Mazurskie jest tak jeziorne właśnie dlatego, że zlodowacenie bałtyckie skończyło się stosunkowo niedawno.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - wybór odpowiedzi D (większe denivelacje) dla Y:</strong><br>Uczniowie wskazują D dla obszaru Y, bo myślą o &quot;wyraźniejszych&quot; formach. Tymczasem większe deniwelacje (wyraźniejsze różnice wysokości terenu) są cechą obszarów <strong>młodszego</strong> zlodowacenia (X), gdzie erozja nie zdążyła spłaszczyć wałów. W Y moreny są obniżone przez tysiąclecia denudacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - wskazanie trzech lub więcej odpowiedzi:</strong><br>Klucz CKE wymaga <strong>dokładnie dwóch</strong> odpowiedzi (A i C). Zaznaczenie B, D lub E jako trzeciej odpowiedzi skutkuje <strong>0 punktów</strong>, nawet jeśli A i C są zaznaczone poprawnie. To ważna zasada punktowania zadań z &quot;zaznacz dwie cechy&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - mylenie pradolin z reżimem jeziornym:</strong><br>Pradoliny (B) są formą odpływu wód roztopowych, a ich obecność nie jest cechą wyróżniającą obszary Y i X - obie strefy posiadają pradoliny. Uczniowie wybierają B, bo wiedzą, że pradoliny są cechą polodowcową, ale nie analizują, czy jest to CECHA RÓŻNICUJĄCA Y od X.</blockquote>"}]}